رۋحانياتتىڭ تورەسى – تولىققاندى ءبىلىم

ەلباسى ن. نازارباەۆ «بو­لا­شاق­قا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقا­لاسىندا: «...قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الامىز. ...ءبىز تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ جانە فيلولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە تولىققاندى ءبىلىم بەرۋگە قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋعا ءتيىسپىز. گۋمانيتارلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى گۋمانيتارلىق كافەدرالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا يە بولادى. بىزگە ينجەنەرلەر مەن دارىگەرلەر عانا ەمەس, قازىرگى زاماندى جانە بولاشاقتى تەرەڭ تۇسىنە الاتىن ءبىلىمدى ادامدار دا اۋاداي قاجەت...» دەدى. ءبىز وسى ورايدا وزىمىزگە قاتىستى فيلولوگيا, ونىڭ ىشىندە ادەبيەت جايىن ءسوز ەتپەكپىز.

ەڭ الدىمەن وقۋلىق جا­يىن ايتپاس بۇرىن, وقۋ جۇيەسىن از-كەم ايتالىق. ادەبيەتتانۋ ماماندىعى بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر كرەديتتىك جۇيەدە بازالىق بىلىمنەن گورى, وقۋ ۇلگەرىمى جاقسى بولۋ ءۇشىن ءبىر ساباققا عانا جەتەتىن ەكى-ءۇش بەت ءماتىندى وقىپ كەلەدى. بۇل ەلۋ مينۋتتا بارلىق ستۋدەنتتەن ساباق سۇراپ ۇلگەرمەيتىن ۇستاز, قىسقا عانا قايىرىپ, قورىتىندى باعالارىن سول ەكى مينۋتتا ايتقان سوزدەرىنە بايلانىستى قويادى. ەكىنشىدەن, ەلەكتيۆتى كۋرستاردىڭ ىشىندە ادەبيەتتانۋشى بولامىن دەگەن ستۋدەنتتەرگە پايداسى جوق پاندەر بار. ءبىر ءپاننىڭ اتىن سان مارتە وزگەرتىپ, باياعى تەوريالاردى قايتالاپ ايتۋ ۋاقىت جوعالتۋدان باسقا نە بولۋى مۇمكىن؟ مىسالى, «نارراتولوگيا», «ادەبيەت پوەتيكاسى», «ادەبيەت تەورياسى» دەگەن ۇلكەن كۋرستىق پاندەر قام­تىلادى. «ادەبيەت تەورياسى» ساباعىندا ايتىلعان تاقىرىپ­تاردى كەلەسى كۋرستاردا ءبىر مۇعا­لىم باسقا پاندىك اتاۋمەن قايتا­لاپ وتىرسا, ستۋدەنتكە قىزىق پا؟ بۇل ەڭ الدىمەن ەلباسى ايت­قان «تولىققاندى ءبىلىم بەرۋگە مۇم­كىندىك جاساۋعا» كەدەرگى ەمەس پە؟ 

ءبىزدىڭ ادەبيەتتانۋداعى ەلەك­تيۆتى كۋرستارعا ارنالعان وقۋ­لىقتار جوق. ەلباسى ايتىپ وتىر­عان ماسەلە وسى جەردەن شى­عادى. الەمدىك ۇزدىك وقۋلىق­تاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە وتان­دىق عالىمدارىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر تاڭداۋلى كۋرسقا ارنال­عان باعدارلامالارى دا, وقۋلىق­تارى دا جوقتىڭ قاسى. سوندىق­تان ساباق ۇستىندە ءبىردى ايتىپ, بىرگە كەتۋشىلىك پەن ورىس عالىم­دارىنىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنۋ باسىم بولىپ كەلەدى. ۇزدىك وقۋلىق­تاردىڭ ىشىندە ءبىز ەڭ الدى­مەن ادەبيەت تەوريا­سىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلگەن ورىس عالىم­دارىنىڭ ەڭبەگىن قازاقشا اۋدارۋى­مىز كەرەك. ودان كەيىن الەم ادەبي سىنىنداعى ۇلكەن سىنشىلاردىڭ ەشقايسىسى قازاقشاعا اۋدارىلماعان. جەكە­لەگەن ءبىر-ەكى ماقالالارى بولماسا. ەليوت, پاۋنت, ەكو سياقتى كلاسسيكتەردىڭ ەڭبەكتەرى قازاقشا جوق. «اعىلشىن جازۋشىلارى ادە­بيەت تۋرالى», «لاتىن امە­ريكا جازۋشىلارى ادەبيەت تۋرالى», «ورىس جازۋشىلارى ءسوز ونەرى حاقىندا» دەگەن ۇلكەن ەڭبەك­تەردى ورىس ادەبيەتشىلەرى اۋدا­رىپ, قۇراستىرىپ, جيناپ قويعان. حرونوتوپ, پسيحولوگيزم ما­سەلەسىندە باحتينگە سۇيەنە­مىز. ەكزيستەنتسياليزم, پوستمو­دەرنيزم, پوستسترۋكتۋراليزم ماسەلەسىندە كەركوگورعا جۇگىنەمىز. ودان باسقا قانشاما ادەبيەتتانۋدىڭ عالىمدارى جەكە-دارا سالا ەتىپ شىعارعان ادەبي اعىمداردىڭ كىتاپتارى بار. وسىنداي فۋندامەنتالدى ەڭبەكتەر بىزگە قاشان كەلەدى؟ ءوزىمىز قاشان جازامىز؟ جانە ونى كىم اۋدارادى دەگەن دە ۇلكەن سۇراق؟ ويتكەنى قازاقشا عىلىمي ەڭبەكتەردى وقىپ وتىرىپ, تۇك تۇسىنبەي قالاسىز. 

ادەبيەت ايدىنى تەك تەوريامەن شەكتەلمەيدى. ستەفان تسۆەيگ, اندرە مورۋا, بۋنين, نابو­كوۆ سياقتى كوپتەگەن جازۋشى­لار ادە­بي پورترەتتەر مەن ەسسەلەر جاز­دى. بۇلار ادەبيەتتا­نۋشى, ادە­بيەت­شى بولامىن دەي­تىن ستۋدەنت­تەر­گە وقۋعا ءتيىس اۆتور­لاردىڭ ءبىرى. ستەفان تسۆەيگتىڭ ادەبي پور­ترەت­تەرىن اقىن وڭايگۇل تۇرجان وتە جاق­سى اۋدارعان. تولىق ءتۇسىنىپ, كەيىپ­كەر­دىڭ شىعار­ماشىلىق الەمىنە ەنگەندەي بولاسىڭ. ال ان­درە مورۋا­نىڭ ادەبي پورترەت­تەرى وعان قاراعاندا ناشار اۋدا­رىلعان. وقىعىڭ كەلگەن دۇنيەنىڭ ءبىرىن ءتۇسىنىپ, بىرىنەن سۇرىنەسىڭ. 

تولىققاندى ءبىلىم بەرۋ­دىڭ تاعى ءبىر تەتىگى كوركەم شىعار­ما­لاردى وقىتۋ. ارينە, ۇستاز شاكىر­تىن قيناپ وقىتا المايدى. بىراق سوڭعى شىققان جاقسى روماندار مەن اڭگىمەلەردى ساباقتان تىس ۇسىنىپ وتىرۋعا مىندەتتى. ۇسىنىپ جۇرەدى دە. كوپ جاعدايدا ورىس كلاسسيكاسى مەن ءوزىمىزدىڭ جازۋشىلاردى ايتادى. سوعان قوسا الەم جازۋشىلارىنىڭ دا ەڭبەكتەرى بولسا. ويتكەنى الەمدىك ادەبيەت كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن سول كوشكە جەتۋ ءۇشىن ءبىز ولاردى دا وقۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە ءبىر عانا نارسەنى ايتقىمىز كەلەدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ يە­­گەر­­لەرىن «مادەني مۇرا» باع­دار­­لا­ماسى بويىنشا ءجۇز توم ەتىپ شى­عارۋ ءبىر كەزدەرى ماقسات بولدى. ول ءجۇز تومدىق تولىق شىق­قان جوق. ونىڭ ىشىندە جاڭا ايت­قانداي كوپ رومانداردى قازاق­شا ءتۇسىنىپ وقي المايسىز. ما­سە­لەن فولكنەردىڭ روماندارى. كىم اۋدارعانى ەسىمدە جوق. ءبىر بىلەتىنىم كەي رومانداردى ادە­بيەت­شىلەر ەمەس, تىلشىلەر اۋدار­عان. بۇل ادەبي ماتىنگە ۇلكەن كەسىرىن تيگىزەدى. تىكەلەي اۋدارىپ, ماعىناسىن جوعالتادى. سوڭعى جيىرما جىل, ودان كوپ بولماسا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى قازاقشا اۋدارىلعان جوق. ءىشىنارا شيمبورسكايانىڭ ولەڭدەرى مەن پامۋكتىڭ رومانى قازاقشا شىقتى. ادەبيەت­شى­لەرىمىز مىقتى بولۋ ءۇشىن, ادە­بيەتىمىز وسال بولماۋى ءۇشىن تىم بولماسا, وسى اسا بەدەلدى سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتتارىن قازاقشالاساق, ۇلكەن ولجا بولار ەدى.
ەلباسىنىڭ ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ جونىندەگى ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسى رۋحاني جاڭعىرۋ سالاسىندا مەملەكەت الدىندا تۇرعان مىندەتتەر ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.

ەسبولات ايدابوسىن, جازۋشى:
– ادەبيەت قايراتكەرلەرىنەن گورى الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرى كۇشكە مىنگەن زاماندا جاس ادەبيەتشىلەردىڭ كوبىندە شىعارماشىلىق باپ جوق. جاعدايى كەلىسپەگەن سوڭ, ءوندىرىپ جازىپ تا جاتقانى شامالى. ارقايسىسى ءبىر-ەكى جيناقتان شىعارعان شىعار, بىراق ءىرى دۇنيەلەرگە بارا قويعان جوق, ادەبيەتتەگى ءوز ءسوزىن ءالى ايتقان جوق. ال مەن جاس دەپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ الدى قىرىققا كەلدى. ولار قاشان بەرەدى؟ ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەپ الايىق دەپ جۇرگەندە ۋاقىت ءوتىپ كەتپەي مە؟ ىشتە جالىنداپ تۇرعان شىعارماشىلىق الەۋەت ءسونىپ, قولامتاعا اينالماي ما؟ 
وسى رەتتە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنا سايكەس ءاربىر وبلىس ءوز وڭىرىنەن شىققان, ءوز وڭىرىنە سىرتتان كەلىپ قونىستانعان, بۇگىندە شىعارماشىلىق ورتادا تانىلىپ قالعان, استانا مەن الماتىدا باسپاناسىز جۇرگەن جاس دارىندارىن شاقىرتسىن. ولارعا وبلىس ورتالىقتارىنان ءۇي بەرسىن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتسىن. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساسىن. 

بۇل شارۋانىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن. ءبىرىنشى – پايدانى ادەبيەت كورەدى. باسپانا سەكىلدى باستى ماسەلەسى شەشىلگەن قالامگەر, شىعارماشىلىقپەن ەركىن اينالىسادى. ەكىنشىدەن, ايماقتاردىڭ شىعارما­شى­لىق الەۋەتى كوتەرىلەدى. ءاربىر وبلىستا قالىپ­تاسقان ادەبي ورتاعا سەرپىن بەرەدى, گازەت-جۋرنالداردا قىزمەت ەتىپ, ايماقتىق جۋرناليستيكانىڭ جۇمىسىن جانداندىرادى.

مارالتاي رايىمبەك ۇلى, اقىن:
– ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ «رۋحا­ني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» باعدار­لامالىق ماقالاسىنداعى «تۋعان جەر» تاقى­رىبى ءار ادام ءوز تۋعان جەرىن قۇرمەت­تەۋدەن باستاپ, سوعان قىزمەت قىلۋ, كور­كەيتۋ, بەلگىلى ءبىر ايماقتان شىققان جاس تالاپتاردى قولداۋ سياقتى بىرنەشە ماعىنالىق رەڭك بار. 
«تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن اتالى ءسوز دە سول ماقالادا ايتىلدى. سە­مەيدە تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى, ماڭعىستاۋدا سۆەتقالي نۇرجان مەن سابىر اداي, اقتوبەدە مەيىرحان اق­داۋ­لەت, ەرتاي اشىقباەۆ, باۋىرجان بابا­جان­ ۇلى, تارازدا نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, شىم­كەنتتە مارحابات بايعۇت سياقتى اعا­لارىمىز سول وڭىرلەردىڭ تەمىرقازىعى, اقىلشىسى بولىپ وتىر. وسى كىسىلەردىڭ اينالاسىنا توپتاسقان جاستار بار. ولار دا وسە كەلە, وزدەرىنەن كەيىنگى جاستارعا جول سىلتەۋشى بولادى. ءار وبلىس كەم دەگەندە بەس ۇيدەن بەرسە, جاستار سابىلىپ استانا مەن الماتىعا اعىلماس ەدى. 

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, اقىن:
– ۇلتتى رۋحانياتى ۇستاپ تۇرادى. ىشكى قۋاتى مەن سىرتقى كەلبەتىن ساقتاۋشىسى دا – سول. سوندىقتان ول كوڭىل بولۋگە ءتيىس كوپ سا­لانىڭ ءجاي عانا ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى! ءبىز كەزىندە ەرىكتى, ەرىكسىز الىستاپ كەتكەن ءوز رۋحا­ني قازىعىمىزعا قايتا كەلە جات­قان جۇرتپىز. «رۋحاني جاڭعىرۋ» سونىڭ كورى­نىسى. 
ءوز يدەولوگياسىنا پايدالانۋ ماقساتىندا بولدى دەسەك تە كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى ادەبيەتتىڭ بەرگەن جەمىسى وراسان. سەبەبى قالامگەرلەرگە جاعداي جاسالعان, شىعارىلعان ءونىمنىڭ باعاسى بار. جازباعان رومانىنىڭ جارتى اقشاسىن الىپ وتباسىنا بەرىپ قويىپ, ءوزى وڭاشادا رومان جازىپ جاتقان كىسى نەگە جەمىس بەرمەسىن؟ ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» دەيتىن ۇران استىندا بولسا دا تۇرىنە مازمۇن سىيدىرىپ جىبەرگەن شەبەرلەرىمىز دە از بولعان جوق. وندايدا «ەركىن بولماي قالادى» دەگەن سوزگە كەلىسە قويمايمىن. «ولەڭ شىركىن, ەركىن بولسا بولماي ما, ۇيقاس, ىرعاق قۇرساۋىندا تۇرىپ تا» دەپ ولجاس سۇلەيمەنوۆ جازعانداي شىن تالانت قاشاندا اقيقاتپەن استاسىپ, شىندىقپەن بىتەقايناپ جاتادى. 
قازىرگى جاپپاي ماقتاۋ تالانتتاردى ءوشىرىپ جاتىر. بارىنە – ءبىر «لايك». بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنە اسىلىن اسىلداي, جاسىعىن جاسىقتاي تاس-تالقان عىپ تالداپ بەرەتىن سىنشى كەرەك. ولارعا دا جاعداي جاسالىنۋى كەرەك!