ەلباسى جوعارىدا اتالعان باعدارلامالىق ماقالاسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى جوبا دايىنداۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. وسى باستامانى جۇزەگە اسىرۋدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ويتكەنى, بۇل ءوڭىر رۋحاني قۇندىلىقتار مەن تاريحي جادىگەرلەرگە باي. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بىرەگەيى «قورقىت اتا» مەموريالدى كەشەنى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىنداعى تۋريستىك نىسانداردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ۇلى ويشىلعا ارنالعان بۇل تاريحي ەسكەرتكىشكە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 2014 جىلى كەشەن قايتا جاڭعىرتىلدى. ناتيجەسىندە كۇللى تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق ابىز قورقىت بابا جاتقان جەردىڭ ماڭىنان زيارات ورتالىعى, قوناقۇي, مەيرامحانا, ناماز وقيتىن بولمە, اسحانا جانە اۆتوتۇراق سالىندى. سونىڭ ارقاسىندا «قورقىت اتا» كەشەنى تەك قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلەتىن ساياحاتشىلاردىڭ دا رۋحني وردالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە, شەتەلدەردەن تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى كوپ كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ساپار اياسىندا «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مەموريالدى كەشەن, مۋزەي جانە وسى ماڭدا ورنالاسقان ەتنواۋىل جۇمىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, مۇنداي تاريحي ورىنداردىڭ وتانشىلدىق پەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاپ, نىعايتۋدا ماڭىزدى رولگە يە ەكەنىن ايتتى.
«تاۋەلسىز ەلىمىز شيرەك عاسىر ىشىندە قارىشتاپ دامىپ, قازاقستان الەم تانىعان ابىرويلى مەملەكەتكە اينالعاندا ەلباسىمىز رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى. ونىڭ ماقساتى جاس ۇرپاقتى بابالار تاريحىنان تاعىلىم العان ەلىن, جەرىن سۇيەتىن وتانشىل رۋحتا تاربيەلەۋ. سوندىقتان «نۇر وتان» ۇلت رۋحانياتىن تۇلەتۋگە ارنالعان ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ويداعىداي جۇزەگە اسۋىن ەرەكشە نازاردا ۇستايتىن بولادى», – دەدى پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
سونىمەن قاتار, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد سىر وڭىرىندەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە تاعى ءبىر تاريحي جادىگەر – ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنا ارنايى ات باسىن بۇردى. ح عاسىردىڭ وزىندە ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان بۇل قالانىڭ ءىرى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە رۋحاني ورتالىق بولعانى بەلگىلى. سونداي-اق, سىعاناقتىڭ اق وردانىڭ استاناسى جانە قازاق حاندىعىنداعى ءىرى شاھارلاردىڭ ءبىرى بولعانى دا تاريحتان ءمالىم. ءحVىى عاسىردا قالا بۇرىنعى قاۋقارىنان ايىرىلىپ, ۇزدىكسىز سوعىس پەن جوڭعارلاردىڭ تولاسسىز شاپقىنشىلىعى سىعاناقتىڭ كۇيرەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. تاريح تۇڭعان بۇل جادىگەردى تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى تەك 2003 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا عانا قولعا الىندى. ارحەولوگ-عالىمدار ءبىر كەزدەرى ءىرى ەلدى مەكەن بولعان قالانىڭ قيراعان ءۇيىندىسىن اسقان ىجداعاتتىلىقپەن زەرتتەپ, قالانى قورشاپ تۇرعان قورعان قابىرعانى, ۇيلەردى جانە مەشىت-مەدرەسەنى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزۋدە. جوبانىڭ باستى ماقساتى – ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنىڭ ورنىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىپ, ەلىمىز بەن وڭىردەگى تاريحي ءارى رۋحاني جەرلەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ.
«نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سىر وڭىرىنە جاساعان ساپارى بارىسىندا كىشى ارالدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن دە تانىستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ايماقتا «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ» اتتى «عاسىر جوباسىنىڭ» ءبىرىنشى كەزەڭى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. سول ارقىلى الەم بويىنشا ەڭ ءىرى قۇرلىقتىق سۋ قويمالارىنىڭ ءبىرىن قايتا جانداندىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. اۋقىمدى جوبا اياسىندا قازىردىڭ وزىندە اقلاق سۋ تورابى, كوكارال بوگەتى, ايتەك كەشەنى جانە قورعانىس دامباسى سالىندى. قازالى جانە قىزىلوردا سۋ توراپتارى مەن شاردارا جانە ارناساي بوگەتتەرىندە جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 86 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قىزىلوردا وبلىسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ بارىسىنا دا نازار اۋدارىپ, بۇل سالا بويىنشا وڭىردە ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزدى. قازىرگى تاڭدا وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جالپى كولەمى 80 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا بيىل سىر ەلىندە ەگىستىك اۋماعى 10 مىڭ گەكتارعا ارتقان. ماسەلەن, وبلىستىڭ باستى داقىلى كۇرىش ەگىستىگى بۇگىندە 90 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. بۇل وبلىستىڭ سوڭعى 20 جىلداعى ەڭ ۇزدىك كورسەتكىشى.
پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان «جان-اراي» اگرويندۋستريالىق كەشەنىنە بارىپ, ونىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. اتالعان كاسىپورىندا تاۋلىگىنە 150 توننا كۇرىش وندىرىلەدى. سونداي-اق, مۇندا كۇرىش ۇنىن وندەۋ ارقىلى ماكارون ونىمدەرى جانە تۇيىرشىكتەلگەن جەم-ءشوپ (تاۋلىگىنە 80 توننا) دايىندالادى. ءوندىرىس ورنى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تاجىريبەسى نەگىزىندە قۇرىلعان. بۇل جەردە دايىندالاتىن جەم-ءشوپ ونىمدەرى وبلىس قاجەتتىلىگىنىڭ 60 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. ءوندىرىس وشاعى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا جۇمىسىن باستادى. باعدارلاما بويىنشا كاسىپورىننىڭ سىرتقى ينجەنەرلىك جەلىلەرىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 175 ملن تەڭگە بولىنگەن. كەشەننىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جەرگىلىكتى شارۋالارمەن كەزدەسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى ەلىمىزدە ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ءتيىمدى تەتىكتەردى تىلگە تيەك ەتتى.
قىزىلوردا وبلىسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ ىسىندە كوپكە ۇلگى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىرى ءىرى كاسىپورىن – «رزا» اكتسيونەرلىك قوعامى. بۇل شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بەلگىلى كاسىپكەر سامۇرات يماندوسوۆ باسقاراتىن شارۋاشىلىقتا ءسۇتتى, اسىل تۇقىمدى گولشتينو-فريز سيىرلارى وسىرىلەدى. باستاپقىدا كاسىپكەر ۆەنگريادان اتالعان مال تۇقىمىنىڭ 650 باسىن الىپ كەلگەن ەكەن. بۇگىندە شارۋاشىلىقتا 1600 باس اسىل تۇقىمدى سيىر مالى بار. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن بارلىق قولداۋدىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان كاسىپورىندا قازىرگى زامانعى ءسۇت وندەۋ جانە تاۋارلى-ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. ءار سيىردان الىناتىن ءسۇتتىڭ جىلدىق كولەمى – 8000 ليتر. ودان بولەك, بۇل كاسىپورىن 1 ملرد تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايتىن بيداي جانە جەم-ءشوپ داقىلدارىن وسىرۋمەن دە اينالىسادى. شارۋاشىلىقتاعى بارلىق تەحنولوگيا تولىعىمەن ەۋروپادان, سونىڭ ىشىندە گەرمانيا, يرلانديا جانە گوللانديادان اكەلىنگەن.
سونىمەن قاتار, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد «قىزىلقۇم» جشس ۇجىمىمەن كەزدەسىپ, استانادا ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ باستى تاقىرىبى – بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى تۋرالى ءسوز ءوربىتتى. «قىزىلقۇم» جشس «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كومپانياسى» اق-تىڭ ەنشىلەس ۇيىمى ەكەنى بەلگىلى. ول جەردە جىلىنا 3 مىڭ تونناعا دەيىن ۋران وندىرىلەدى. بۇل قازاقستانداعى وسىنداي وندىرىستىك قۋاتقا يە العاشقى ۋران كەن ورنى. مۇندا ۋران جەراستى ۇڭعىمالى سىلتىسىزدەندىرۋ ءادىسى ارقىلى وندىرىلەدى. ءدال وسى ءادىس ماگاتە تاراپىنان دۇنيە جۇزىندەگى ەكولوگيالىق ەڭ تازا ءارى قاۋىپسىز ءوندىرىس رەتىندە جوعارى باعالاندى. كەن ءوندىرۋ جۇمىستارىنان كەيىن بۇل جەر قولدانىس اياسىندا ەشقانداي شەكتەۋسىز مەملەكەتكە قايتارىلادى. اتالعان يگى باستاماعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 0,5 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايدى.
ساپار بارىسىندا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق اكتيۆىمەن كەزدەستى. وندا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىندا نۇروتاندىقتاردىڭ ءرولى كەڭىنەن ءسوز بولدى. پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزىلوردالىق ارىپتەستەرىنە الداعى مىندەتتەردى ناقتىلاپ, باسىم-باعىتتاردى ايقىنداپ بەردى. سونىڭ ىشىندە مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ونى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاۋ, ۇبت-عا قاتىسپاعان نەمەسە سىناقتان سۇرىنگەن مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىنە, ياعني ومىردەن ءوز ورىندارىن تابۋىنا قاتىستى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ سياقتى باسىم باعىتتار ايتىلدى.
ودان بولەك, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي اشىلعان قىزىلوردا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك رامىزدەر اللەياسىندا بولدى. ءۇش گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان اللەيادا ەلتاڭبا, ءانۇران ءماتىنى جانە بيىكتىگى 60 مەتر بولاتىن تۋ ورنالاسقان.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
