جاقىندا ءبىر ازاماتتىڭ مەرەيتويىندا بولدىق. مەرەكە جاقسى ۇيىمداستىرىلعان. اسابا جىگىت تە قۋانىشتى شارانى جاراسىمدى جۇرگىزدى. قازاق قۇلاعىنا جاعىمدى اندەر دە كوپ ايتىلدى. توي يەلەرى دە قوناقتارىن قۇراق ۇشىپ, قارسى الىپ جاتتى. الايدا, ءبىر ازامات وزگە ءبىر-ەكى سىيلى قوناقتاردىڭ ايتقان تىلەكتەرىن ورىنسىز مىنەپ, بىلمەستىك جاسادى, «كۇنشىلدىكتىڭ شاۋىلدەگەن كۇشىگىن» سىرتقا شىعارىپ جىبەردى, مادەنيەتسىزدىگىن ءوزى بايقاماي كورسەتىپ الدى. وكىنىشتىسى, وسىنى كوپشىلىك بايقامادى, نەمقۇرايلىلىق تانىتتى. جۇرت جاڭاعى ادامنىڭ ازاماتتارعا ايتقان ءبىر جاعى ءازىل سياقتى كورىنگەنمەن, ەكىنشى جاعىندا ءزىلى بار ءسوزىن جەڭىل قابىلدادى.
دانىشپان اباي: «قازاق «ينەمەن قۇدىق قازۋ قيىن» دەگەن ناقىل ايتادى عوي, مەن ايتسام سول «ينەمەن قۇدىق قازۋ» كەي كوكىرەكتەن قاسكويلىكتى قۋدان وڭايىراق پا دەيمىن!»,−دەپتى. ءسوز جوق, ول زاماننان ۇزاق ۋاقىت ءوتتى. ادامنىڭ ءبىلىمى, ويى, پاراساتى وزگەردى, ءوستى. ءبىز بۇگىن قايسىسىنىڭ جاقسى, نەنىڭ زيان, تەرىس ەكەنىن شامالايمىز. ۇلى ويشىل تاعى: «ادام ۇعىلى ەكى نارسەدەن: ءبىرى – ءتان, ءبىرى – جان. ول ەكەۋىنىڭ ورتالارىندا بولعان نارسەلەردىڭ قايسىسى جيبيلي, قايسىسى كاسيبي – ونى بىلمەك كەرەك»,-دەپتى. شاماسى, ءبىز اڭگىمەلەپ جاتقان كۇنشىلدىك كاسيبيگە جاتادى. ويتكەنى, ول جاساندى, تەرىس ونەگەمەن تاراپ, ءوربىپ كەلگەن. كۇنشىلدىكتىڭ شىعار جەرى نەگىزىنەن وتباسىنداعى كولەڭكەلى تاربيە. بالالارىنىڭ كوزىنشە اتا-اناسى وزگەنى سىرتىنان سوگە-جامانداپ جاتسا, بۇل ۇرپاق ءۇشىن اسا كەسىرلى. سوندىقتان, اۋلەت بولاشاعىن ويلاعان اتا-انا ەشكىمدى سىرتىنان سوكپەيدى, بالالارىنا دا وسىعان تىيىم سالادى.
وزگەنىڭ كۇنشىلدىگىنە كەزىككەن ادام ءبىر زيان شەگەدى. ال, كۇنشىل ادامنىڭ ءوزى ءۇش زيان كورەدى, ونىڭ پايىم-پاراساتى قۇلدىرايدى, ۇساق پەندەشىلىكتەن ساناسى تارىلادى, سوندىقتان ونىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر.
«كۇنشىلدىك» پەن ءادىل سىننىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. ءبىز سىن ايتىلماسىن دەپ جاتقامىز جوق. بىراق, ءادىل سىن ازاماتتىڭ وزىنە تىكەلەي, كوزىنە ايتىلۋى ءتيىس, «دوس جىلاتىپ ايتادى» دەگەندەي. «جانى تىنىشتىڭ ۇيقىسى تىنىش» دەيدى. ۇيقىسى تىنىشتىڭ ەرتەڭگى ءىسى دە ءساتتى, ناتيجەلى. ادامنىڭ ۇيقىسى تەرىس وي مەن جامان سوزدەن, كۇڭكىل-وسەكتەن بۇزىلادى. ازاماتتىڭ ءىسى مەن تىرلىگى ءونىمدى بولۋ ءۇشىن ونىڭ ساناسى قولايسىز ويلاردان تازا بولۋى ءتيىس. ادام بالاسى ىشتەي بىرەۋگە رەنىش ءبىلدىرىپ, وعان سىرتىنان كىجىنىپ, وكپەلەپ جۇرسە ونىڭ جۇيكەسى تىنىقپايدى, ساناسى مەن ىنتاسى وڭدى ىستەردى الاڭسىز اتقارۋعا دايىن تۇرمايدى. وسىنىڭ ءبارى ءوزىمىزدىڭ «كۇنشىلدىگىمىزدىڭ» ارقاسىندا يەلەنەتىن «سىباعامىز». وتكەن زاماندا شەتەلدىڭ ءبىر ساياساتكەرى: «قازاقتى جەڭىپ, مۇقاتقىڭ كەلسە, قازاقتى وزىنە سال», – دەگەن ەكەن. سوندا ول ءبىزدىڭ وسى «كۇنشىلدىگىمىزدى» وزىمىزگە قارسى پايدالانعىسى كەلگەنى عوي. ەندەشە, ءبىز سول تەرىس ادەتىمىزدەن ارىلايىق, ءسويتىپ, جوعارىدا ايتىلعان ۇعىم تامىرىنا بالتا شابايىق, وزگە ۇلت الدىندا مەرەيىمىزدى ۇستەم ەتەيىك.
ۇلى اباي جيىرما التىنشى سوزىندە: «مۇنىڭ ءبارى – قازاقتىڭ قازاقتان باسقا جاۋى جوق, بيتتەي نارسەنى ءبىر ۇلكەن ءىس قىلعان كىسىدەي قۋانعان بولىپ, انا وزگەلەردى ىزىلاندىرسام ەكەن دەمەك. بىرەۋدى ىزىلاندىرماق − شاريعاتتا حارام, شارۋاعا زالال, اقىلعا تەرىس», دەپتى. وزگە جونىندە ونىڭ سىرتىنان ايتقان كۇنشىلدىك ءسوزىمىز ول ازاماتتىڭ قۇلاعىنا ەرتەلى-كەش جەتەدى. سودان ول, ارينە, ىزالانادى. بۇل ونىڭ شارۋاسىنا زيانىن تيگىزەدى, ونىڭ وڭدى ىسىنە كەرى اسەرىن بەرىپ, تەجەيدى. ەكى ازاماتتىڭ اراسى سالقىندايدى, قاشىقتايدى. ەكەۋى دە وسىعان بايلانىستى اقىل-ساناسىن امالسىزدان تەجەپ, كۇش-جىگەرىن پايدالى ىسكە ەمەس, قۇر بوسقا شىعىندايدى, ەكەۋىنىڭ دە رۋحاني مۇمكىنشىلىكتەرى زارداپ شەگەدى. تەرەڭىرەك, تارازىلاپ قاراسا, وسى كولەڭكەلى ادەتىمىزگە بايلانىستى قوعامدا قانشاما جاقسى مۇمكىنشىلىكتەر ىسكە اسپاي قالدى, قانشا ساۋاپتى ىستەر ءالى ورنىعا الماي جاتىر. ونىڭ ورنى نەمەن تولادى, كىم تولتىرادى, قاشان تولتىرادى؟!
بۇل ىندەتتىڭ ەمى دە جوق ەمەس. ادەتتە كۇنشىل ادام وزگەنى جامانداۋ ءسوزىن ءۇشىنشى ازاماتقا ايتادى. تىڭداۋشىسى قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, قولداپ جاتسا, ول كۇش الادى, جامان ويى مەن ماقساتىن دامىتا تۇسەدى. كەرىسىنشە, تىڭداۋشىسى نەمقۇرايدىلىق ءبىلدىرىپ نەمەسە قارسىلىق كورسەتسە ول ويلانادى, ءوزىنىڭ ىسىنە كۇمانمەن قارايدى, ءسويتىپ ول تەرىس پيعىلدان قايتۋى دا مۇمكىن. دەمەك, كۇنشىلدىڭ جولىن تۇساپ, ونى ءتۇزۋ باعىتقا سالۋ – وعان قولداۋ كورسەتپەۋ, ونىڭ سوزىنە ەرمەۋ. كۇنشىلدىكتىڭ قاۋىپتىلىگى − ونىڭ ادامنان ادامعا وڭاي جۇعۋىندا. كوزگە كورىنبەيتىن قاتەرلى ۆيرۋس سياقتى ادام ساناسىن جاۋلاپ الۋىندا. ەگەر ادام وزگەنىڭ بىرەۋدى سىرتىنان جامانداعان ءسوزىن قىزىعۋشىلىقپەن تىڭداسا, وندا ونىڭ وسى قاۋىپتى ادەت تۇزاعىنا تۇسە باستاعانى...
سەرىكباي قوشقاروۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى
قىزىلوردا
