...ارباكەش اقساقال دەلبەنى تاعى ءبىر سىلكىدى, قىر اسىپ قۇلاعان اربا قۇلدىراڭ قاقتى. نەگە ەكەن بىلمەدىم, وزىمنەن-ءوزىم تاڭقالاتىنداي بولىپ وتىرمىن. قۇددى ءبىر قۇرسان قالپىمدا عاجاپ كەيىپكە بەرىلگەن كۇيى تولعامدى ءسوز تاپپاي اڭتارىلا ويعا بەرىلىپ, الدەنە ىزدەيمىن, مۇمكىن جانىما كەرەگى وزدىگىنەن تابىلاتىن سەكىلدەنەدى. كىم بىلەدى, كەشەگى قوڭىرقاي تارتىپ جەلەمىكتەنگەن شۋاقتى ادەمى كەيىپتەگى ساعىنىش بوياۋلى كوڭىلدى باۋراعان اسپەتتى سەزىنگەندەي ساتتە قالدىم... قايدان ەكەنىن بىلمەيمىن, ءبىر قىزىعى, ايتەۋىر, ەسىمە ەندى ءتۇسىپ وتىر, جارىقتىق قاراتاۋدا اڭىزعا بەرگىسىز ءبىر اڭگىمە بار. قارا شال ايتىپ وتىراتىن, مىنا كەلىنشەكتاۋىڭىزدا قىزىق اڭگىمەنىڭ سۇلباسى بولىپ ەمىس-ەمىس سۋىرتپاقتالىپ جەتەتىن وقيعا ورالادى, ول بىلاي ايتىلاتىن ەدى:
جاساۋى دايىندالىپ جاتقان بولاشاق كەلىندەرگە ناقىل رەتىندە ساقتالعان اڭىزدىڭ سۇلباسى باياندالادى. «الدە ءجۇز, الدە مىڭ جىل بۇرىن تەرىسكەيدە ايگىلى باي ءوتىپتى. الگى باي اۋزى ءۋالى, اقىلى مەن داۋلەتى پاراپار كىسى كورىنەدى. سول كىسىنىڭ قىلىعى ءتاتتى قىزى بولعان ەكەن. سول قىز مايىسىپ, تولقىپ بوي جەتىپتى. تانا كوزى تالايدىڭ ىشىنە شوق ءتۇسىرىپتى. كۇنگەي ەلىنەن تەڭى تابىلىپتى اقىرى. الگى باي جالعىز پەرزەنتىمنەن ايارىم جوق دەپ, ەكى جاسقا باتاسىن بەرىپتى, جاساۋىن ءبولىپتى دەيدى. جاساۋدى كورگەن اقىن نەشەمە كۇن قيسسا ەتىپ جىرلاسا دا, سۋرەتتەپ تاۋىسا الماپتى دەسەدى. وتاۋدىڭ ۇزدىك دودەگەسى مارقانىڭ جۇنىنەن باسىلىپ, باۋ-باسقۇرى جىبەك جىپتەن توقىلىپتى. شاڭىراعىن التىنمەن اپتاپ, ۋىعىن كۇمىستەن قاپتاپتى. بار جيھاز جاساۋدى تۇيەگە تەڭدەپ, ال, ريزا بول قالقام دەپ, اكەسى كەرۋەننىڭ باس ءجىبىن قىزىنىڭ قولىنا ۇستاتقان كورىنەدى. كەرۋەن ىرعالىپ-جىرعالىپ قاراتاۋدىڭ قىرقاسىنا كوتەرىلىپتى. قىزى قۇرعىر دۇنيەگە ءبىر تابان جاقىن بىلەم, سول ارادا تۇيەلەردى شوگەرىپ, جاساۋدى قايىرا ءبىر كوزدەن وتكىزىپتى.
سويتسە, يتاياعى جاي ورىك اعاشىنان شابىلعان ەكەن. مۇنى كورگەن قىز: «اكەم ساراڭدىق جاساپتى, يتاياعىمدى كۇمىستەن سوقتىرماپتى» – دەپ كۇيەۋ جىگىتتى اۋىلىنا قايىرا شاپتىرىپتى. كۇمىس يتاياققا جۇمساعان كورىنەدى. بار داۋلەتىن سىپىرىپ, ارتتىرىپ جىبەرگەن اقىلدى اكە الگى ءسوزدى ەستىپ, قىزىنا قاتتى نالىپتى. ءسويتىپ, قىزىنا قاپالانىپ, «تاس جۇرەك ەكەنسىڭ, تاس بول», – دەپ تەرىس باتاسىن بەرىپتى. ول كەزدە عوي قارعىستىڭ ءدوپ داريتىن ۋاعى بىلەم الگى شوگىپ جاتقان تۇيەلەر, بۇيدا تارتقان قالىڭدىق سولايىمەن تۇرعان جەرىندە تاسقا اينالىپ قالىپتى. بيىك شىڭ كەلىنشەكتاۋ اتالىپتى.
– جىلدار ءوتىپ, جىلجىپ, ۋاقىت وزىپتى. بۇل دۇنيەدە نەشەمە ۇرپاق اۋىسىپتى – قولدان قاشاعانداي. الگى تاس تۇيەلەر ءتىزىلىپ جاتىر دەيدى, ءالى كۇنگە كەلىنشەك ءمۇسىنى تامىلجىپ تۇرعان كورىنەدى.
كەلىنشەكتاۋ... كۇن جەلكەمدەندى مە, كوز ۇشىنداعى قاراتاۋدىڭ تاڭعى كەربەز كەلبەتىن عايىپتان مۇنار كولەگەيلەپ, سۇپ-سۇر كەيىپكە وراي بەرگەنى نەسى ەكەن؟
...الدىمەن كوزگە تۇسەتىنى ورامالىن جەلكەم جەل جەلپىگەندەي بولعان قىزدىڭ كەيپى كوز الدىڭدا تۇرادى... الىستان قاراساڭ ورنەكتى كەيىپ بەرەتىن سۋرەت دەرسىز. ءبىر قاراعاندا قيالىڭىزعا قانات ءبىتىپ كەتكەندەي بولادى, كۇيسەپ تۇرعان ارۋانا ما دەپ قالاسىز, كەرۋەننىڭ سۇلباسى ەكەن عوي دەپ ءبىر ويلايسىز. كوش ەندى عانا ورنىنان قوزعالا بەرگەندەي ەكەن. شوگىپ جاتقان تۇيەلەر ەندى ورىندارىنان تۇرا باستاعانداي ەدى. تاۋدىڭ ۇمار-جۇمار ءساتىنىڭ قوزعالىسىن اڭعارتقانداي. تاڭعى شاپاققا ورانعان ارايلى نۇر ەرەكشە كەيىپتى كەلىنشەكتىڭ كەلبەتىن الاۋلاتىپ جىبەردى. تەرىسكەيدەن ەسكەن سامالدان سىڭسىپ شىققان ءبىر ءۇن كەلەدى. بەيۋاقتاعى اۋىلمەن قوشتاسىپ بارا جاتقانداي قىز كوشى ۇزادى, تاۋدىڭ ءار تاسى جەل ەكپىنىمەن قۇبىلىپ سىڭسىعان قالپى مىڭ وزگەرىپ, قايىرىم اۋەنىن سوزا تۇسەتىندەي, كەيدە ءۇزىلىپ بارىپ سىڭسىعان اۋەن جوعالعانداي ءىزىم-قايىم جوق بولىپ كەتەدى. قايدان ەكەنى بەلگىسىز, وسى ءسات مەنىڭ ەسىمە قارا شال ايتاتىن تاڭدانىسقا تولى قيالعا بەرگىسىز ءبىر اڭىز ورالىپ, ءون بويىمدى تولقىتىپ, الديلەپ تەربەتكەندەي, ەرىكسىز ايالايدى.
جارىقتىق قاراتاۋ ول كەزدە ءون بويى ايتىپ تاۋىسا الماستاي عاجايىپ ءبىر كەرىم كورىنىستى ەلەستەتەتىن پەيىشتىڭ ىشىندەگى تامساندىرار تاۋ ەكەن. باسىندا مىڭ بۇرالىپ بۇلاق اعىپ, توسكەيىندە نەشە ءتۇرلى بوي تىكتەگەن اعاش ءوسىپ, قوينى تولعان قاتپارلى اسىل قازىنا باۋرايى كوز جاۋىن العان كوكمايسا بولىپتى. سان ءتۇرلى سايراعان قۇستار مەن دالانى اندىزداي كەزگەن اڭدار سوندا ەكەن. ادام اتا مەن حاۋا انا پەيىشتە ءازازىلدىڭ سوزىنە يلانعان كۇيى, اللا تاعالا تىيىم سالعان جەمىستى اشكوزدىكپەن جەپ قويادى. سوندا ولار وزدەرىنىڭ ۇستەرىنەن پەيىشتىڭ كيىمدەرىنىڭ ءتۇسىپ قالعانىن, جالاڭاش ەكەندىكتەرىن كورىپ, قاتتى قىسىلىپتى. ۇيات قىسىپ, ۇياتتى جەرلەرىن جابۋ ءۇشىن پەيىشتەگى جەمىس اعاشتارىنان جاپىراق بەرۋدى سۇرايدى. ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ اللا تاعالا جەۋگە تىيىم سالىنعان جەمىستى جەپ, كۇناھار بولعاندىعىنا قاتتى قاپا بولىپ تۇرعان ەكەن. سوندا دا ادام اتانىڭ تىلەگىن جەرگە تاستاماي, ءتورت جاپىراق بەرەدى. ادام اتا مەن حاۋا انا جاپىراقتارمەن ۇياتتى جەرلەرىن جابادى. اللا تاعالا تاۋدىڭ ادامعا نەگە جاپىراق بەرگەنىن سۇرايدى. سوندا تاۋ: ە, جاراتۋشىم, ادامدى ءوزىڭ جاراتتىڭ, پەرىشتەلەر, تاۋ مەن تاس, جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇس – ءبارىن ادامعا ساجدە ەتكىزدىڭ. ۇلىق تا كىناسى ءۇشىن ق ۇلىن ولتىرمەيدى. سەنىڭ سۇيىكتى ادامىڭنىڭ جالاڭاش تۇرۋىن لايىق كورمەدىم, سەنى قۇرمەت تۇتقاندىقتان, ادامعا جاپقىش بەردىم, – دەيدى.
اللا تاعالا تاۋدىڭ ءسوزىن ماقۇل كورسە دە, ءوزىنىڭ رۇحساتىنسىز, ادامعا جاپىراق بەرگەنى ءۇشىن, ونى ايىپتى سانايدى. تاۋدى بار سالاسىمەن, اڭعارىمەن ادام اتانىڭ يگىلىگى ءۇشىن اللا تاعالا جەرگە تۇسىرەدى. اللا الدىندا ادام اتانىڭ جاساعان كۇناسىنا ۇيالىپ, تاۋدىڭ ءتۇسى قارايىپ كەتەدى. سودان باستاپ ءبىر قىزىعى حالىق تاۋدى قاراتاۋ اتاپ كەتكەن دەسەدى.
ال ەندى ۇلكەندەر ايتاتىن مىنا اڭىز دا وسىمەن ۇندەسىپ جاتقانداي... «اللا تاعالا ادام اتانى پەيىشتىڭ تورىندە توپىراقتان جاراتىپ, ونىڭ جانىنا جان سالادى. سوندا ادام اتانىڭ كوزى ارشىداعى «قۇداي ءبىر, مۇحامەد الەكي-سالام – قۇدايدىڭ پايعامبارى» دەگەن جازۋعا تۇسەدى. ادام اتا بۇل جازۋدى كورىپ, ويعا قالادى. اللا تاعاللادان ادام اتا مىناداي حابار الادى: ول پەرزەنتتەرىڭنىڭ ءبىرى سەنىڭ, مەنىڭ پەندەم جانە پايعامبارىم, بۇكىل الەمنىڭ شاپاعاتى, پايعامبارلاردىڭ باقىت سالتاناتى. سەنىڭ اۋلەتىڭنەن بىرەۋى كۇناھار بولىپ, مۇحامەد الەيحي - سالامعا توبا قىلىپ, كەشىرىم سۇراسا, مەن ونىڭ كۇناسىن كەشىرەمىن». بۇل ءسوزدى ەستىگەندە «مەن كۇناھار بولسام, ول شاپاعات قىلادى-مىش. مەن اتا, ول مەنىڭ بالام بولسا, ول قانداي ءسوز؟» – دەگەن پىكىر تۋىپ قالادى. سوندا اللا تاعالا جابىرەيىلگە ادام اتانىڭ كوڭىلىندەگى پىكىرىن قىرىپ الىپ, پەيىشتىڭ ءبىر جەرىنە كومىپ تاستاۋدى پارمەن قىلادى. جابىرەيىل اللا تاعالانىڭ پارمەنىن ورىندايدى. ادام اتانىڭ كوڭىلىنەن قىرىپ العان استام پىكىردى ايتىلعان جەرىنە كومىپ تاستايدى. سودان جەمىس اعاشى ءوسىپ شىعادى. ول كەيىن ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ پەيىشتەن شىعۋىنا سەبەپ بولادى. جابىرەيىل ادام اتانىڭ جانىن اۋىرتۋعا باتىلى بارماي, ونىڭ كوڭىلىندەگى پىكىردى تازا قىرىپ الماعان ەكەن, قالعان قالدىعىنان ءناپسى پايدا بولادى.
دۇنيەنى توپان سۋ باسقاندا سۋ قاراتاۋدان اسىپ, پەيىشتىڭ قاقپاسىنا دەيىن جەتىپتى. سوندا الگى جەمىستىڭ اعاشىنىڭ ءبىر ساباعى سۋعا تۇسكەن ەكەن. توپان سۋ قايتقاندا, نۇح پايعامبار ونى كورىپ, اللا تاعالادان اقىل سۇرايدى. اللا تاعالا نۇح پايعامبارعا بۇل جەمىستىڭ پەيىشتى بۇلدىرگەنىن, بىراق ونىڭ قاسيەتىن وزگەرتكەنىن, جەرگە ەگۋگە بولاتىنىن ايتادى... نۇح پايعامبار جەمىس اعاشىنىڭ ساباعىن قاراتاۋدىڭ ەتەگىنە ەگەدى. سودان بۇلدىرگەن ءوسىپ, كوكتەم كەلگەندە كوكوراي شالعىنعا ورانىپ, ادەمى اسپەت الاتىنى سول كەزەڭنەن دەپ ويلايسىز. كوز جاۋىن العان جاقۇتتاي مولدىرەگەن بۇلدىرگەننىڭ ءبىر ۋىسىن اۋىزعا سالعاندا راقات سەزىمگە بەرىلگەنىڭىزدى ەرىكسىز ەسكە الاسىز. شىركىن قاراتاۋ دەپ تامساناتىنىڭىز دا سودان شىعار بالكىم. شىركىن, قاراتاۋ...
جەل ۋىلدەي سوقتى. سامال سىرنايلاتىپ كەپ بەردى. كەلىنشەكتىڭ ساۋكەلەسى جانارىڭدى كولەگەيلەي بەردى... شوگىپ جاتقان تۇيەلەر يىقتارىنداعى جۇكتەرىن قومداپ, ورىندارىنان تۇرۋعا قامدانا باستاعانداي. كوش ىلگەرى-كەيىندى ۇزاق ساپارعا قوزعالعانداي ءبىر ءسات. تۇيەگە ارتىلعان سانسىز تەڭدەر قوزعالعان سايىن سىقىر-سىقىر ەتەدى. ساۋكەلەسىنىڭ استىندا جەلبىرەگەندەي بولعان جاۋلىعى شىعار دا, بالكىم سولاي ەلەستەي مە ەكەن. تاس مۇسىندەر سىڭسىپ ءان سالاتىنداي, قۇلاققا مۇڭلى اۋەننىڭ قايىرىمى جەتكەندەي ءبىر ءۇن كەلەدى. الدە بوزداعان تۇيەلەر مە؟ الىسقا اتتانىپ بارا جاتقان كەلىنشەكتىڭ سىڭسىعان ءۇنى مە ەكەن؟!
ەتەكتە تەرىسكەيگە قاراي مىڭ بۇرالا قاشا جونەلگەن ارپاوزەننىڭ ءيىر-ءيىر ارناسى جىلتىرايدى. سول ارپاوزەننىڭ ارناسىندا 2765 شيمايلى ءىرىلى-ۇساقتى تاستاردى ۇشىراتاسىز. قاراتاۋدىڭ شيمايلى تاستارى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن 2 مىڭجىلدىق پەن ورتا عاسىر ارالىعىندا تاستارعا شەكىلگەن عاجايىپ سۋرەتتەر الدىڭىزدان شىعادى.ونداي تاڭبالى تاستار, قاراتاۋدىڭ شاتقالدارى مەن سايلارىندا كوپتەپ ۇشىراسار ەدى. ماسەلەن, كويباعار سايىندا 3045 ورنەكتى تاستى كەزىكتىرەسىز. ولار تىك, قيا جارتاستار مەن ءىرىلى-ۇساقتى قوي تاستارعا قاشاپ سالىنعان. مايدامتال سايىنداعى بۇعى مەن تاۋتەكەنىڭ سۋرەتتەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 1 مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەر ەكەنىن عالىمدار ايعاقتاپ وتىر. بۇل تاستارداعى سۋرەتتەر كوشپەلى تايپالاردىڭ سالت-ساناسىن, ءدىني تانىم-تۇسىنىگىن, ىرىمدارىن ادەت-عۇرىپتارىن بىلدىرسە كەرەك. وندا قالدىرعان اڭدار مەن حايۋاناتتاردىڭ نوبايلارىن, بايلىق پەن كۇشتىڭ سيمۆولى رەتىندە تۇيە كەسكىنىن كەلتىرەدى. كەيىنگى جىلدارى بەلگىلى بولعان 50-گە تارتا جۇك اربالارىنىڭ سۋرەتتەرى دە وسى وڭىرگە ءتان بولىپ كەلەدى. قاراتاۋدى مەكەندەگەن كوشپەلى تايپالار اڭ مەن قۇستى ەرەكشە قادىر تۇتىپ, ولاردى يە, ءتاڭىرى, ءپىر دەپ ساناعانىن بىلەمىز. قازاقتا ەشكىنىڭ يەسىن «شەكشەك اتا», قويدىڭ ءپىرىن «شوپان اتا», تۇيەنىڭ ءپىرىن «ويسىلقارا», ءىرى قارانىڭ ءتاڭىرىسىن «زەڭگى بابا» دەپ ءتورت ت ۇلىك مالدى اسا قادىرلەۋدەن تۋعان ەكەنىن جاتقىزۋعا بولادى. قاراتاۋدا ۇشىراسقان كوپتەگەن تاڭبالار سۋرەتتەرى نەگىزىنەن مال وسىرۋمەن اينالىسقان تايپالاردىڭ كوكتەمگى, كۇزگى مال تولدەتۋ, كۇيەك, كۇزەم الۋ ناۋقاندارىندا وتكىزىلەتىن سالت جورالعىلاردى بەدەرلەيدى. قاراتاۋدىڭ شيمايلى تاستارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بايىرعى رۋحاني ءومىرىن كورسەتەتىن بىردەن-ءبىر قۇندى كونە مادەني ەسكەرتكىشى سانالادى. وسىنىڭ ءبارىن ايعاقتاعانداي ارپاوزەن شيماي تاستاردىڭ ماڭدايىن سيپاعانداي شىمىرلاپ اعادى. كەلىنشەكتاۋ كەربەز كۇيى اعاراڭداي تۇسەدى. كەلىنشەكتاۋ دەسە كەلىنشەكتاۋ... سىڭسىعان تاس مۇسىندەر... قاراتاۋدى بودەنەنىڭ بىتپىلدىق-بىتپىلدىق ءۇنى تەربەيدى.
كەلىنشەكتاۋ... نەگە ەكەنىن قارت قاراتاۋعا ادەمى اسپەت بەرگەندەي ايرىقشا كەيىپ تانىتادى.
ساپارباي پارمانقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
