«مادەنيەت» ءسوزىنىڭ ءوزى لاتىن تىلىندەگى «تاربيەلەۋ», ء«بىلىم بەرۋ», «دامۋ», سونىمەن قاتار, «وڭدەۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەتىنىن ەسكەرسەك, وسىناۋ ۇعىمدى قامتيتىن زاڭ باپتارىنىڭ ءجيى وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىراتىنى تۇسىنىكتى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا العا قويعان اۋقىمدى ماقسات-مىندەتتەردى ورىنداۋ ءىشىنارا ەلىمىزدەگى مادەنيەت سالاسىنا قاتىستى زاڭدار شەڭبەرىندە جۇزەگە اساتىندىقتان, بۇكىل ەلىمىزدە وسى باعىتتاعى جۇمىستار قاۋىرت قولعا الىنىپ, كەشەندى تۇردە باستالىپ تا كەتتى.
ەسكەرەتىن جاعداي, مادەنيەت, رۋحانيات كەڭ ماعىنالى ءارى اۋقىمدى سالا بولعاندىقتان, بۇل ماسەلەگە قاتىستى قۇقىقتىق نورمالار بىرنەشە زاڭ قۇجاتتارىندا ءسوز بولعان. دەمەك, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قابىلداپ, ەلباسىمىز قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مادەنيەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ارقىلى «مادەنيەت تۋرالى» زاڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر جاڭارىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, جاڭا قۇجات قابىلدانىسىمەن «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى», «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدارى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەت كودەكسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ كەيبىر باپتارى وزگەرىسكە ۇشىرادى.
داۋ تۋعىزبايتىن ءبىر انىق نارسە, بۇل وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەلىمىزدەگى مادەنيەت سالاسىن باسقارۋ مەن رەتتەۋ, ۇلتتىق ونەردى دامىتۋ, ەلدىڭ مادەني-رۋحاني الەۋەتىن كوتەرۋ سەكىلدى مىندەتتەردى كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن, «جاڭا زاڭ بىزگە نە بەرەدى, نەندەي جاڭالىعىمەن زيالى قاۋىمدى قۋانتىپ وتىر؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ كورەلىك.
اۋەلى, زاڭنىڭ 1-بابى ارقىلى «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىنىڭ نەگىزگى ۇعىمدارىنا ەنگىزىلگەن جاڭا سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنە قاراپ, اسىرەسە, كينو ونەرىنە, وتاندىق كينو سالاسىن دامىتۋعا قانشالىق كوڭىل بولىنگەنىن بايقايمىز. سوڭعى تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا اسا قارقىندى دامىپ وتىرعان الەمدىك كينەماتوگرافيا بۇل سالانىڭ قوعام ومىرىندە قانشالىق ماڭىزدى ءرول وينايتىنىن ايشىقتاپ بەردى. جاڭا زاڭعا باستاماشى بولعان ازاماتتار دا بۇگىنگى تاڭدا كينونىڭ قۋاتتى يدەولوگيالىق قارۋعا اينالعانىن ءتۇسىنىپ, قازاق كينوسىن كوشتەن قالدىرماي جەتىلدىرۋگە كۇش سالعانىن پايىمداۋعا بولادى. وسى ورايدا تالانتتى رەجيسسەر, كينوستسەناريست ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «كينو ونەرىنە قاتىستى ارنايى زاڭ قابىلداۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىن دە ۇمىتپاعان ءجون. الايدا, اسىقپاي ايرىقشا تالداۋدى تالاپ ەتەتىن بۇل ۇسىنىس تا الداعى ۋاقىتتا ءوز شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
زاڭنىڭ 28-بابى قازاق كينوسىن, ۇلتتىق فيلم ءوندىرىسىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىنا ارنالعان. زاڭدىق وزگەرىستەردە: ەڭ الدىمەن, ءفيلمدى ءوندىرۋ, تاراتۋ جانە كوپشىلىككە كورسەتۋ (دەمونستراتسيالاۋ) كەزىندە سمەتا بويىنشا جۇمىستاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ كەمىندە 70 پايىزىن قازاقستان اۋماعىندا تىركەلگەن كينەماتوگرافيالىق ۇيىمدار جۇزەگە اسىرسا; ەكىنشىدەن, قازاقستان ازاماتى جانە (نەمەسە) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن زاڭدى تۇلعا ءفيلمنىڭ پروديۋسەرى بولسا; ۇشىنشىدەن, فيلم تۇسىرەتىن توپتىڭ قۇرامىنا (رەجيسسەرلەر, وپەراتورلار, دىبىس وپەراتورلارى, كيىم سۋرەتشىلەرى, مونتاجشىلار, باستى رولدەردى ورىندايتىن اكتەرلەر) 30 پايىزدان اسپايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ەمەس تۇلعالار كىرسە; تورتىنشىدەن, فيلم وندىرۋدەگى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءفيلمنىڭ سمەتالىق قۇنىنىڭ 30 پايىزىنان اسپاسا, – سوندا عانا ول ۇلتتىق فيلم بولىپ سانالاتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي ناقتىلانعان. سونداي-اق, ەلىمىزدە راتيفيكاتسيالانعان ءتيىستى حالىقارالىق شارتتاردا ايقىندالعان تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, شەتەل كينەماتوگرافيالىق ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ تۇسىرىلگەن فيلمدەر دە ۇلتتىق بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلەندى.
بىزدە تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ پروكاتى كوبىنەسە ورىس تىلىندە تارالىپ, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن وتانداستارىمىزدىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلمەي جاتاتىنى جاستار اراسىندا كوپ ءسوز بولىپ ءجۇر. سوڭعى جىلدارى وسى ماسەلە ءبىرشاما وڭ شەشىمىن تابا باستادى دەسەك تە, جاڭا زاڭدا كينو سالاسىنداعى ءتىل مۇددەسى ارنايى نورمالارمەن رەتكە كەلتىرىلگەن. «فيلمدەردى پروكاتتاۋ ءتىلى» دەپ اتالعان 28-باپتىڭ 4-تارماعىندا جازىلعانداي, بۇدان بىلاي ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا بارلىق ءفيلمدى پروكاتتاۋ قازاق تىلىندە جانە باسقا دا تىلدەردە جۇزەگە اسىرىلادى.
مىنە, كوزىمىز جەتىپ وتىرعانداي, زاڭداعى تولىقتىرۋلار ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ, وسى سالاعا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەردى شەشۋگە جول اشىپ وتىر. ونىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – تەاتر, تسيرك قىزمەتىنە قاتىستى. قۋانارلىق جاعداي, العاش رەت تەاترلاردىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەر ناقتى ايقىندالىپ, تەاتر قويىلىمى, رەجيسسەر-قويۋشى, قويۋشى بالەتمەيستەر, قويۋشى-سۋرەتشى سەكىلدى تۇسىنىكتەرگە زاڭ جۇزىندە العاش رەت انىقتاما بەرىلگەن ەكەن. مەملەكەتتىك تەاترلاردىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى سالىق تولەۋ پروبلەمالارى, تسيرك قىزمەتىندەگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى دە وسى زاڭمەن رەتتەلمەك.
جاريالانعان ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە 2013-2015 جىلدارى 40 مادەنيەت وشاعى جابىلىپ قالعان. سوڭعى جيىرما بەس جىل كولەمىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى كلۋب, كىتاپحانالاردىڭ جابىلۋى, ولاردىڭ عيماراتى جەكەلەردىڭ قولىنا ءوتىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى رۋحاني-مادەني تۇرعىدا بىرىكتىرەتىن ۇيىمداردىڭ كۇيرەۋى ءبارىمىزدىڭ جانىمىزعا باتىپ جۇرگەن جايت. قوعامدى كەرى تارتىپ تۇرعان وسى ءبىر كەلەڭسىز پروتسەسكە دە جاڭا زاڭ توسقاۋىل قويىپ وتىر. ياعني, بۇدان بىلاي مادەنيەت وشاقتارىن قۇرۋ, قايتا قۇرۋ جانە جويۋ ماسەلەلەرىن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى ءوز بەتىنشە شەشە سالمايدى, مىندەتتى تۇردە قۇزىرلى ورگانمەن كەلىسىپ جۇزەگە اسىراتىن بولادى. بۇل, ءسوز جوق, مادەنيەت وشاقتارىنىڭ سەبەپسىز جابىلۋىنا بوگەت بولىپ قانا قويماي, مينيسترلىك تاراپىنان مادەنيەت وشاقتارىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى, ەلىمىزدەگى مادەنيەت ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرلار ەنگىزۋگە باعىتتالعان وسى زاڭنىڭ زيالى قاۋىمنىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى مەن قۇندىلىقتار شوعىرلانعان جەرلەردە مۋزەي-قورىقتار قۇرۋعا جول اشىلۋى, تاريحي-مادەني مۇرالاردى ساقتاۋ ماسەلەسىنە تەرەڭدەي كوڭىل ءبولىنۋى ۇرپاق قامىن ويلاعاننان تۋعان قادام ەكەنى راس. بۇل ەلباسىنىڭ سوڭعى ماقالاسىندا ءسوز بولعان كيەلى جەرلەردى قورعاۋ, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جاساپ, وسىنداي شارالار ارقىلى جاستارعا پاتريوتتىق رۋح بەرۋ ماقساتىنا ساي دەۋگە بولادى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىلىك قۇرا باستاعالى ء«وز ارباسىن وزدەرى سۇيرەپ» كەلە جاتقان قالامگەرلەرگە قالاماقى تولەيدى دەگەن حابار كوزىندە وتى, قالامىندا قۋاتى بار زامانداستارىمىزدى شىعارماشىلىققا شابىتتاندىرعانى داۋسىز. ناقتىلاپ ايتساق, بۇگىنگە دەيىن ولاردىڭ كىتاپتارى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن 2000 دانامەن شىعارىلىپ كەلسە, ەندى مەملەكەت قاراجاتىمەن شىققان كىتاپتىڭ تيراجى 5000 دانا دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز كىتاپتار بۇدان بىلاي ۇلكەن قالالارعا عانا ەمەس, اۋدان مەن اۋىلدارعا دا جەتەدى دەگەن ءسوز.
ءوز باسىم, مادەنيەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن بۇل زاڭنىڭ قۇندى تۇسى – «مادەنيەت تۋرالى» زاڭعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى» دەگەن ءبولىمنىڭ ەنگىزىلۋى دەپ قابىلدادىم. سەكسەن جىلدىق تاريحى بار, سەكسەن جىلدان بەرى ەلىمىزدەگى باسپا ونىمدەرىنىڭ مۇراعاتى قىزمەتىن العاۋسىز اتقارىپ كەلە جاتقان جالعىز مەكەمەنىڭ زاڭ اتاۋلىدان تىس قالىپ, وسى جىلدارى اۋپىرىممەن جۇمىس ىستەپ كەلۋى قازاق رۋحانياتى ءۇشىن ۇلكەن ۇتىلىس بولاتىن. زاڭدا مىندەتتەۋ بولماعاندىقتان, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى باسپا ونىمدەرى, مەرزىمدى باسىلىمدار كىتاپ پالاتاسىن كوزگە ىلمەي, مەكەمەمىز تالاي جىلدان بەرگى ءداستۇرلى جولىنان, باستالعان باياندى ىسىنەن كوز جازا باستاعان ەدى. بۇل كىتاپ پالاتاسىنىڭ مەملەكەتىمىز, بولاشاعىمىز ءۇشىن ماڭىزدى مىندەتى – بارلىق باسپا ونىمدەرىن, سولاردىڭ ىشىندە اسىرەسە ەلىمىزدە شىعاتىن ءاربىر كىتاپتى, گازەت-جۋرنالدى تىركەپ, كەلەشەككە ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردى بيبليوگرافيالىق وڭدەۋ, ءباسپاسوز ءارحيۆىن ستاتيستيكالىق ەسەپكە الىپ, جىل سايىن گازەت-جۋرنال ماقالالارىنىڭ شەجىرەلەرىن شىعارىپ, رەسپۋبليكانىڭ كىتاپحانالارى مەن ارحيۆتەرىنە تاراتۋ سياقتى جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا ءبىرشاما كەدەرگى كەلتىرىپ كەلگەن. ەندى جاڭا زاڭنىڭ 24-بابى ارقىلى كىتاپ پالاتاسىنىڭ قۇزىرەتى ناقتىلانىپ, شەگەلەپ كورسەتىلىپ وتىر. بۇدان بىلاي, ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى مەملەكەت مەنشىگىندەگى ءباسپاسوز ءارحيۆى رەتىندە ءوز فۋنكتسياسىن تولىققاندى اتقاراتىن بولادى.
قورىتا ايتقاندا, وتكەن جىلدان بەرى قوعامدا جان-جاقتى تالقىلانىپ, ومىرگە كەلگەن جاڭا زاڭ ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات بولۋدا. بۇل زاڭنىڭ ەلباسىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا ارنالعان باعدارلامالىق ماقالاسىمەن ۇندەس شىققانىن, وسى ماقالاداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىن دا جاقسىلىققا جورىپ وتىرمىز. سوندىقتان, زاڭ تالابى كوپ كۇتتىرمەي-اق كوزدەگەن كوپ ناتيجەنى بەرە باستايتىنىنا سەنۋگە ابدەن بولادى.
الىبەك اسقاروۆ,
ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى
