– سەميح, ءوزىڭىزدى قازاق حالقىنا تانىستىرىپ وتسەڭىز.
– مەن 1990 جىلى ەرزۋرۋمدا تۋىپ, وسىندا ءوستىم. قازىرگى تاڭدا تاريح ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرادا ءبىلىم الىپ ءجۇرمىن. كونە تۇركى تاريحى, تۇركى الەمىنىڭ اۋەندەرى, سونىڭ ىشىندە قازاق اندەرىنە قاتتى قىزىعامىن. اتا-بابالارىم, كاۆكازدىڭ سولتۇستىك ايماعىنان كەلگەن قىپشاقتار.
وسىعان دەيىن ءبىراز اسپاپتاردى زەرتتەدىم. تۇرىكتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىنا باسا ءمان بەردىم. ىزدەنىس كەزىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق اسپابى دومبىراعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم پايدا بولدى. العاش ىزدەنىپ جۇرگەنىمدە موڭعوليادان كەلگەن قازاق دوسىم وسى اسپاپتى سىيعا تارتتى. ءۇنىنىڭ, اۋەنىنىڭ ادەمىلىگى سونداي مەنى بىردەن ەلىتىپ الا جونەلدى.
– دومبىرا مەن تۇرىك حالقىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتارىندا ۇقساستىق بار ما؟
– ارينە, بار. دومبىرا الەمدەگى ەڭ العاشقى شەكتى اسپاپ. ال گيتارا, ليۋتنيا سەكىلدى وزگە دە شەكتى اسپاپتار كەيىننەن شىققان. سول سياقتى تۇرىكتىڭ ۇلتتىق اسپاپتارى سانالاتىن بالاما, ۋد, تاڭبۋر دا دومبىرادان كەيىن شىققان. ولاردىڭ سىرتقى كورىنىسى, ياعني شاناعى مەن ىشەك قۇرىلىمى قاتتى ۇقسايدى. ۇندەرىندە دە دومبىراعا كەلەتىن جەرى بار.
– قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرى جايلى ءوز ويىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– دومبىراعا كوبىرەك كوڭىل بولگەندىكتەن قازاق حالقىنىڭ ازدى-كوپتى ءان-كۇيلەرىن ۇيرەنگەنىم بار. ماسەلەن, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى», «جەلسىز تۇندە جارىق اي», ايگىلى اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسىن», قازاقتىڭ حالىق ءانى «اي بوزىم», «بالاپان قاز» اندەرىن ءجيى ورىندايمىن. قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى تۋرالى ىزدەنگەنىمدە ولاردىڭ ناقتى سانىنا جەتە المادىم. وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن تاربيەلىك ماڭىزى زور. قازىرگى زامانۋي, ياعني ماعىناسى جوق اندەردەن وسىنداي ءداستۇرلى باعىتتاعى اندەر الدەقايدا جاقسى. جانىڭدى تەبىرەنتىپ, اسەم اۋەنى ەرەكشە ءبىر كۇيگە بولەي جونەلەدى.
ال كۇيلەردەن «اڭشىنىڭ زارى», «مەرەكە» جۇرەگىمە قاتتى جاقىن. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك تەرەڭ تاريحى بار. ولاردى تىڭداپ وتىرىپ, وزگە الەمگە ەنىپ كەتكەندەي بولامىن.
– سوڭعى جىلدارى تۇركيادا دومبىرا مەكتەپتەرى اشىلىپ جاتىر ەكەن...
– ءيا, ول راس. انادولى جەرىندە ەكى دومبىرا مەكتەبى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى ىستانبۇل قالاسىندا ورنالاسقان. ونى سەدات سولاكولۋ اعامىز باسقارىپ وتىر, ال ەكىنشىسى مەن تۇراتىن ەرزۋرۋم قالاسىندا. وعان قازىر ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەمىن. ونى «قوڭىر دومبىرا مەكتەبى» دەپ اتاۋدى ءجون كوردىك.
قولىم بوس ۋاقىتتا قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرىن تىڭداپ, ۇيرەنىپ قانا قويماي, دومبىرانى ءوز قولىممەن جاساۋدى دا ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. ازىرگە بىرەۋىن ءبىتىردىم (تومەنگى فوتودا). قازىر ءوزىم پايدالانامىن. وڭاي ەمەس ارينە. ناعىز شەبەرلەر سەكىلدى دايىندايمىن دەپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن ۇيرەنگىسى كەلەتىن ادام ءۇشىن بۇل دا ءبىر ءلاززات الىپ, راحاتتا ىستەيتىن جۇمىس ەكەن.
سونىمەن قاتار, قازاق اۋەنى, دومبىرا تۋرالى بىرنەشە ماقالالارىمدى جازىپ, ولار رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسىلىمداردا جاريالاندى. وسى باعىتتا ەڭبەكتەنىپ, ىزدەنىپ جۇرگەندىكتەن تەك قانا ءان-كۇيدى ۇيرەنىپ, ونى ۇيرەتۋمەن عانا شەكتەلىپ قالعىم كەلمەيدى.
ءبىز قازاقستاندى اتا-بابا جۇرتىمىز دەپ ەسەپتەپ, قادىر تۇتامىز. سوندىقتان بولار بۇگىندە دومبىراعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جۇرگەن جاستار كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلەدى. وسى قالپىندا جالعاستىرا بەرەر بولساق, الداعى ۋاقىتتا تۇركيادا دومبىراشىلار قاتارى كوپ بولادى دەگەن سەنىمدەمىن.
– ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن «قوڭىر دومبىرا مەكتەبى» جايلى ايتىپ وتسەڭىز...
– ەرزۋرۋمدا دومبىرا شەرتۋدى ۇيرەنگىسى كەلەتىن بالالار كوپ بولاتىن. بىراق العاش اشىلعان كەزدە ەكى ادام عانا تۇراقتى كەلىپ, ۇيرەنىپ ءجۇردى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ولاردىڭ قاتارى قالىڭداي ءتۇستى. ۇيلەرىنە شاقىرىپ ءدارىسىمىزدى وتكىزەتىن كەزدەرىمىز بولادى. بۇلدىرشىندەرگە دومبىرانى قالاي ۇستاپ, شەرتۋ كەرەك ەكەنىنەن باستايتىن كەزىمىز دە بولادى. ولار قازىر دومبىرا شەرتكەندە كاسىبي ماماندار سەكىلدى. ارينە, ۇيرەنەرى ءالى كوپ. دومبىرا – اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندى دۇنيە عوي. ول اقشامەن ۇيرەتىلمەيدى. سول ءۇشىن مەكتەبىمىزدە تەگىن قىزمەت ەتەمىز.
– قازاق حالقىنىڭ ءاربىر كۇيىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر دەدىڭىز...
– ول راس. دومبىرانىڭ ۇنىنە ءمان بەرىپ تىڭدايتىن بولساق, ريتمىندە كەيدە جىلقىنىڭ دۇبىرلەگەن تۇياعىنىڭ, وقىرىنعان داۋىسى بىلىنەدى. بۇل مەنىڭشە تەك تۇركى الەمى مەن موڭعول حالقىنىڭ اۋەنىنە ءتان دۇنيە. مۇنداي ەرەكشەلىك وزگە ەشبىر ۇلتتا, حالىقتا جوق. ءوزىم وسى سالادا ىزدەنگەننەن كەيىن كوپتەگەن اسپاپتاردى زەرتتەدىم. سوندا ءبىر بايقاعانىم, اعىلشىندار دا مۇنى, ياعني جىلقىنىڭ ءدۇبىرىن ءوز مۋزىكالارىندا, اۋەندەرىندە قولدانعىسى كەلەدى ەكەن. بىراق ول اتا-بابا جولىمەن, سوناۋ عاسىرلاردان سىڭبەگەندىكتەن, بەينە ءبىر جاساندىلىق لەبى ءبىلىنىپ تۇرادى. ال دومبىرانىڭ 6000 جىلدىق تاريحى بار. بۇگىنگى حالىققا ميراس بولىپ كەلە جاتىر.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرىم, دومبىراعا قاراپ وتىرىپ اتا-بابامىز كوشپەلى تۇرمىس كەشكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى, پيانينو, كونتراباس سەكىلدى اسپاپتارعا قاراعاندا سالماعى جەڭىل, كوشپەلى حالىق ءۇشىن ارى-بەرى كوتەرىپ جۇرۋگە ىڭعايلى. كەز كەلگەن ورىندا وتىرىپ, شەرتە بەرۋگە بولادى. بۇل دا ءبىر دومبىرانىڭ وزىندىك قۇپياسى بولسا كەرەك.
– قازاقتىڭ دومبىراسى مەن قىرعىزدىڭ قومىزى ۇقساس كەلەدى. قومىزدى زەرتتەپ كوردىڭىز بە؟
– البەتتە, قومىز دومبىراعا ۇقسايتىنىن بىلگەننەن كەيىن ارنايى الدىرىپ, زەرتتەپ كوردىم. قومىزدىڭ دا تاريحى تەرەڭدە, وزىندىك سىرلارى بار. بىراق ماعان قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپابىنداي اسەر قالدىرا المادى. دومبىرا سەكىلدى جانىما جاقىن تارتا المادىم. سەبەبى, كەيبىر پەرنەلەرى جوق, شاناعى تارلاۋ, ۇزىندىعى قىسقا. قومىزدى بالكىم بولاشاقتا زەرتتەيتىن شىعارمىن.
– دومبىرانىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرىن بايقادىڭىز؟
– العاش اسپاپتار تۋرالى ىزدەنىپ جۇرگەنىمدە ەڭ كونە تۇرىنە توقتالۋدى ءجون كوردىم. ال دومبىرانىڭ التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەگەندە تاڭداۋىم بىردەن وسىعان ءتۇستى. قولىما العاننان باستاپ مەنى تاڭ-تاماشا اسەردە قالدىردى. دومبىرانىڭ شاناعىندا جۇزدەگەن جىلدارعى تۇركى حالىقتارىنىڭ اۋەنىن بايقاۋعا, سەزىنۋگە بولادى. ياعني, دومبىرا تەك قازاق اۋەنىن عانا ەمەس تۇركى الەمىنىڭ مۋزىكاسىن دا ساقتاپ كەلگەن. ءوز باسىم التاي جانە تۋۆا حالىقتارىنىڭ سازدى اۋەندەرىن بايقادىم.
– سەميح مىرزا, بولاشاققا قانداي جوسپارىڭىز بار؟
– بولاشاققا قويار جوسپارىم وتە كوپ. تاياۋ جىلدارى قازاق ەلىنە بارىپ, دومبىرادان مۋزىكالىق ءبىلىمىمدى شىڭداعىم كەلەدى. تەك قانا مۋزىكامەن شەكتەلىپ قالماي, ناعىز شەبەرلەر سەكىلدى دومبىرا دايىنداۋدى ۇيرەنسەم دەيمىن. وسىدان كەيىن بارىپ, ءوز ەلىمدە دومبىرانى كوبىرەك ناسيحاتتاپ, جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ودان ارى ارتتىرعىم كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا قارجىلىق ماسەلەلەر شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, ءان-كۇيلەر جازىلعان ديسكىلەر شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىن.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ايان ءابدۋالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
