تۇراقتى جالاقى – باستى ماسەلە
عابيت مۇسىرەپوۆ – وبلىستان الىس ورنالاسقان ءىرى استىقتى اۋدانداردىڭ ءبىرى. ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ «چەرۆوننوە-اگرو» جشس-ندە بولىپ, ەگىس تاناپتارىن ارالادى. سەرىكتەستىك كارتوپ, قىرىققابات, سارىمساق, جاسىل بۇرىش وسىرۋمەن شۇعىلدانادى.
– دۇرىستاپ اينالىسسا, تەرىسكەيدە كوكونىستىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ءوسىرىپ, وڭتۇستىك وڭىرلەرگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا بولادى. وعان مىنا شارۋاشىلىقتىڭ تاجىريبەسى ايقىن مىسال. بىزدە سۋ قورى, قۇنارلى توپىراق جەتكىلىكتى. كليماتتىق جاعداي قولايلى. الدا كوكونىس مولشەرىن كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. وسى ىسكە اگروقۇرىلىمدار مەن جەكە شارۋاشىلىقتاردى بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن. سوندا ىشكى سۇرانىس تا وتەلەدى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ-
سىزدىگى دە قامتاماسىز ەتىلەدى. ەلباسىنىڭ ساتىپ الۋلار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا تاپسىرمالارىن ورىنداۋ – ءبارىمىز ءۇشىن باستى ماقسات, – دەدى قۇمار ىرگەباي ۇلى ۇجىم مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋدە.
بىرقاتار كەمشىلىكتەر اتاپ كورسەتىلدى. تەكسەرىس بارىسىندا كەي ەگىستىك تاناپتارىنىڭ سەپتوريوز اۋرۋىنا شالدىققانى انىقتالدى. ونىڭ باستى سەبەبى حيميالىق وڭدەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە, اگروتەحنيكالىق تالاپتاردىڭ ساقتالماۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانبايتىن شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرىنە ناقتى شارا قولدانىلاتىنى, بۇدان بىلاي تالاپتىڭ قاتاڭداتىلاتىنى ەسكەرتىلدى.
اۋىلشارۋاشىلىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان جيىندا اۋدان اكىمى ۆلاديمير دۋدوۆتىڭ ەسەبى تىڭدالدى. ونىڭ ايتۋىنشا اوك سالاسىندا 6,5 پايىز ءوسىم بار. جالپى ءونiم كولەمى 4,5 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قايرات وماروۆتىڭ تالداۋى ىشكى مۇمكىندىكتەردىڭ تولىعىمەن جۇمسالمايتىنىن كورسەتىپ بەردى. بارلىق سەرىكتەستىكتەردىڭ 20-ى عانا مينەرالدى تىڭايتقىش سiڭiرۋمەن, 56-سى عانا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. بۇدان كەيىن قانداي جوعارى ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ اۋداندا جۇمىس ىستەيتىن «اتامەكەن اگرو-تسەليننىي» جشس-ءنىڭ 39,9 مىڭ, «درۋجبا» جشس-ءنىڭ 24,9 مىڭ, «سودرۋجەستۆو» جشس-ءنىڭ 22 مىڭ گەكتار جەرلەرى بولا تۇرا مال شارۋاشىلىعىنا بەت بۇرۋدى باسى ارتىق شىعىن كورەتىن ءتارىزدى. باردى مالدانىپ, قول جەتكەنگە توقمەيىلسۋ ولار ءۇشىن ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالعان سىقىلدى. جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرگەي ياكوۆەنكو اۋىلشارۋاشىلىق كاسiپورىندارىندا ەڭبەكاقىنىڭ تومەندiگiنە ناقتى مىسالدار كەلتىردى. ايتپاي ما, «ارقادا كۇن جىلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەپ. شىنىندا دا قولايلى ەڭبەك احۋالى جاسالسا, قالىپتى الەۋمەتتىك جاعداي جاسالسا, 188 تۇرعىننىڭ باسقا جاقتارعا جايلى جۇمىس, جوعارى جالاقى ىزدەپ, قونىس اۋدارماس ەدى. «درۋجبا» جانە «كراسنوزنامەنسكوە-2» سەرىكتەستىكتەرىندە ورتاشا ەڭبەكاقى مولشەرىنىڭ 34-32 مىڭ تەڭگەدەن عانا اينالۋى ولمەستىڭ كورىنىسىن كوزگە ەلەستەتەدى.
اۋدانداعى الەۋمەتتىك احۋالدى باعامداعان ءوڭىر باسشىسى اۋىلدىقتاردىڭ ەڭبەكاقىسىن 20 پايىزعا كوتەرۋدi جانە جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا تيiمدi جۇمىستار جۇرگiزۋدi, ال اگروقۇرىلىم باسشىلارىنا تەك قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەي بەرمەي جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ جاعدايىن جەتە ويلاستىرۋدى تاپسىردى.
ايىرتاۋ اۋدانى كازانكا اۋىلدىق وكرۋگiنە ايالداعان ايماق باسشىسىنىڭ اۋىسپالى ەگiس جۇيەسىنە, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىلۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋى تەكتەن تەك ەمەس. ويتكەنى, مۇنىڭ الدىندا قىزىلجار اۋدانى «ۆينوگرادوۆ» اگروفيرماسىندا بولعاندا جالعا بەرىلگەن جەر تەلىمدەرىنىڭ كۇتىمسىزدىگىنەن ءارامشوپ باسىپ كەتكەنىن ۇشىراستىرعان ەدى. سول سيياقتى ەسىل اۋدانى «جانعالي» شارۋا قوجالىعىندا پارلى القاپتار دۇرىس وڭدەلمەگەن. سپاسوۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە بارلىق ەگىستىك القاپتىڭ 8,6 پايىزى عانا پارعا قالدىرىلعان. الماتى, نەمەسە استانادا جاتىپ باسقاراتىن ينۆەستورلار بولسا, كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقانداردا عانا توبە كورسەتەدى. «كيريللوۆكا-ايىرتاۋ» جشس-نiڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كازاركين جەرگىلىكتى تۇرعىن بولعاندىقتان, اۋىلدىقتاردىڭ ماسەلەلەرىنە جەتە قانىق. 14 مىڭ گەكتار القاپتىڭ 80 پايىزىنا – بيداي, 2,5 مىڭ گەكتارىنا – ارپا, 400 گەكتارعا – راپس, 400 گەكتارعا جاسىمىق ەگىلگەن. وراق ناۋقانىنا ساقاداي ساي. ەڭبەكا-
قى ۋاقىتىلى تولەنەدى.
اكتيۆپەن وتكەن جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ احۋالى, تۋريزم الەۋەتىن جاڭعىرتۋ نەگىزگى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. مايلى داقىلدار القابىنىڭ 20 مىڭ گەكتارعا, اۋىسپالى ەگiستىڭ كولەمىنىڭ 77,8 پايىزعا جەتۋى وڭ باعالاندى. 400 باسقا ارنالعان ءسۇت كەشەنi, 100 باسقا لايىقتالعان مال فەرماسى, 400 باسقا شاقتالعان رەپرودۋكتورلى شارۋاشىلىق قۇرۋ جوسپارلانعان. ءۇش وندiرiستiك كووپەراتيۆ ءسۇت جيناۋمەن اينالىسادى. دەسەك تە, جەرگىلىكتى تۋريزمدi دامىتۋ جايى ءالى دە كەنجەلەپ كەلەدى. شالقار كولiنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان 24 دەمالىس ورنىنىڭ تورتەۋىندە تيە-
ءسىلى جەر تەلىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن بوس تۇر. نىسانداردىڭ سانيتارلىق جاعدايى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى قاناعاتتاندىرمايدى. مونشا, دۋش, ويىن-ساۋىق ورنى سياقتى قوسىمشا قىزمەتتەر قاراستىرىلماعان. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا بiر عيماراتقا عانا ەلەكتر جارىعى تارتىلعان. دەمالىس ۇيلەرiنە سۋ تارتۋ قولعا الىنباعان. ەگەر كاسiپكەر زاماناۋي تالاپتارعا ساي كاسىبىن دامىتا الماسا, وندا دەمالىس بازاسىن اشۋدىڭ قاجەتى قانشا؟! ۇكىمەت, جەرگىلىكتى بيلىك تۋريزمدi ىلگەرىلەتۋگە بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرعانىنا قاراماستان جاعداي كوڭىل قۇلازىتادى, – دەي كەلىپ, وبلىس اكىمى تۋريزم سالاسى بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى.
تابىس كوزى ء– تورت ت ۇلىك
اقجار اۋدانىندا ورنالاسقان «كوتساك» شارۋا قوجالىعىنا تامارا كوتساك دەگەن ىسكەر ايەل جەتەكشىلىك ەتەدى. ول شيرەك عاسىرعا جۋىق ەگىنشىلىكتى كاسىپ ەتسە, بيىل 28 باس قازاقتىڭ اقباس سيىرىن ساتىپ الىپ, ەندىگى ءناسىپتى مال شارۋاشىلىعىنان دا ايىرۋعا كوشكەن. زاماناۋي تەحنيكالارمەن, سەبۋ كەشەندەرىمەن تولىق قامتىلعاندىقتان, ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى. تامارا يۆانوۆنانىڭ بالاسى دا, نەمەرەسى دە وتباسىلىق كاسىپكەرلىكتى جالعاستىرىپ ءجۇر. ايماق باسشىسى ونىڭ مەكتەپكە دە دەمەۋشىلىك جاسايتىنىن, باسقا دا قايىرىمدىلىق اكتسيالارعا بەلسەنە قاتىساتىنىن ەستىپ, وزگەلەرگە ۇلگى ەتە سويلەدى. «ومبى-35» بيداي سۇرىبىنىڭ ءوسىرىلۋ تەحنولوگياسىنا جوعارى باعا بەردى. ونىڭ گەكتار شىعىمدىلىعى 25 تسەنتنەردەن كەم بولمايتىن كورىنەدى. تەرىسكەيدىڭ قاتال اۋا رايىنا ءتوزىمدى «استانا», «استانا-2» تۇقىمدارىنىڭ ۇلەسىن, مايلى داقىلدار كولەمىن كوبەيتۋگە كەڭەس بەردى. ماسەلەن, تايىنشا اۋدانى «ستەپنويشيم تاجىريبە ستانساسى» جشس 16 مىڭ گەكتاردىڭ ۇشتەن بىرىنە مايلى داقىلدار سەۋىپ, ەن پايداعا كەنەلىپ وتىر. بىلتىر راپستىڭ گەكتار بەرەكەلىلىگى 27 تسەنتنەرگە جەتىپ, ءار تونناسى 125 مىڭ تەڭگەگە باعالانىپتى.
اقجارقىن اۋىلىنداعى كلۋب ءۇيى قالپىنا كەلتىرىلگەلى مادەني, ويىن- ساۋىق شارالارى ءجيى وتەتىن ورىنعا اينالىپتى. ۇلتتىق بي, دومبىرا, حور ۇيىرمەلەرىنە تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋى بەلسەندى, دەيدى كلۋب ديرەكتورى سايلاۋ قويشىباي. شىعارماشىلىق ۇجىمدار اۋداندىق, وبلىستىق بايقاۋلاردا جۇلدەلەرگە يە بولىپتى. فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك قوسىن فەلدشەرى يرينا ۆاسيلەۆا اسقازان جاراسىنا, تەمىر تاپشىلىعى انەمياسىنا, جۇرەك-قان تامىرلارى كەسەلىنە شالدىققان 85 ناۋقاستىڭ ەسەپتە تۇراتىنىن, ولاردىڭ بارىنە تۇراقتى ەم-دوم كورسەتىلەتىنىن, پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋ جىل سايىن وتكىزىلەتىنىن ايتتى. اۋدان اكىمى سەرىكباي تۇرالينوۆ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر جايلى باياندادى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى ەگىنشىلىك ۇلەسىندە. بىلتىرعىعا قاراعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ناقتى ءوسىمى 105 پايىزدى قۇراعان. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا مولشەرى وسكەن. يەسىز جاتقان جەرلەردىڭ 25 مىڭ گەكتارى جىرتىلىپ, 10 مىڭ گەكتارى وڭدەلگەن. دەگەنمەن, ىركىلىستەر دە جوق ەمەس. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ءبىر گەكتار ءۇشىن 1340 تەڭگەدەن سالىق جينالعان. جىل سايىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر 100-150 ميلليون تەڭگە سالىق تولەمەيتىنىن, 234 اگروقۇرىلىمنىڭ 44-ءى عانا مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىنىن, كەي مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا تاپسىرىس بەرىلمەگەنىن, ينۆەستيتسيا تارتۋدان ارتقى ورىندا تۇرعانىن ەسكەرسەك, وراسان رەزەرۆتەردىڭ بارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ءاليحانوۆ اۋدانىندا وبلىس اكىمى «جولداسباي-اگرو» جشس-ءنىڭ استىق ءوندىرىسىن ارتاراپتاندىرۋداعى تاجىريبەسىنە دەن قويدى. 2600 0 گەكتار القاپتىڭ 8 مىڭ گەكتارى مايلى داقىلدارعا تيەسىلى. 4 مىڭ گەكتار جەر پارعا قالدىرىلعان. ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە بەرمەيتىن سەرىكتەستىك جەتەكشىسى سۇيىندىك جولداسباەۆتىڭ بۇل ارەكەتى شىنىندا دا سۇيسىنتەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ءبىر مىڭعا تارتا مال بار. ورتاشا ەڭبەكاقى – 110 مىڭ تەڭگە.
جيىن بارىسىندا بوس جاتقان جەرلەردىڭ اينالىمعا الىنباعانى, كەي شارۋاشىلىقتاردىڭ 23-30 مىڭ مولشەرىندە عانا جالاقى تولەيتىنى, اۋدان ورتالىعى كىشكەنەكولدە جارىقتاندىرۋ ماسەلەسى ءتۇيىندى كۇيدە قالعانى ايتىلدى. ايماق باسشىسى ءوز سوزىندە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كومەكتەردىڭ قايتارىمى بولۋ كەرەكتىگىن, كاسىپكەرلەر جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋ, اۋىلدىقتار قامىن ءبىرىنشى كەزەكتە ويلاۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. كادرلار تاپشىلىعى, ايلىق جالاقىنىڭ تومەندىگى, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىنە, تۇراقتى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن مال شارۋاشىلىعىنا جەتە كوڭىل بولمەۋ بارلىق اۋداندارعا ءتان قۇبىلىس ەكەنى بەلگىلى بولدى.
وسىلايشا وبلىس اكىمىنىڭ الدىن الا جوسپارلانباعان جۇمىس ساپارى كوپتەگەن كەمشىلىكتەرمەن قوسا قولداعى مۇمكىندىكتەر مەن ىشكى رەزەرۆتەردىڭ مولدىعىن دا ايقىنداپ بەردى. جۇكتەلگەن تاپسىرمالارعا اسا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى, ناتيجەلەرى كۇزدە تەكسەرىلەتىنى اۋدان اكىمدەرى مەن سالا باسشىلارىنىڭ ساناسىنا جەتەتىندەي ەرەكشە ەسكەرتىلدى.
ء ومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
