قازاق قوعامى ءسوز جوق, جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باسىپ وتىر. ساياسي-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلارمەن قاتار, ەل ومىرىندە وزگە دە ەلەۋلى وڭ وزگەرىستەر ورىن الۋدا. ماسەلەن, مادەنيەت سالاسىندا بيىل قانشاما ايتۋلى وقيعالار ءوتتى. وسى ورايدا ءبىز ەكسپو كورمەسى اياسىندا باستاۋ العان دۇنيەجۇزىلىك «استانا» تەاترلار فەستيۆالى, پلاسيدو دومينگونىڭ «وپەراليا» حالىقارالىق بايقاۋى, «ساحنادان سالەم» حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى, «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالى ءتارىزدى ءىرى جوبالاردى ايرىقشا اتاپ وتكەن بولار ەدىك. قازاق مادەنيەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى الەم جۇرتشىلىعىنا پاش ەتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى دەگەنىمىز مىنە, وسىنداي قۇندىلىقتاردى باعالاي ءبىلۋ جانە دامىتۋ بولسا كەرەك. قازىر «جاھانعا جاريا ەتۋگە تۇراتىن قانداي مادەني جاۋھارلارىمىز بار, ولاردىڭ نازارىنا الدىمەن قايسىلارىن ۇسىنعانىمىز ابزال, جالپى, قازىر قاي سالاعا كوبىرەك ءمان بەرگەن ءجون» دەپ, سان-ساپاتتىق تۇرعىدان سارالاپ, باعامداۋعا كوڭىل بولىنۋدە. تاعىلىمى مول تاريحي جانە ەرتە زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرگە نەگىزدەلگەن اسىل مۇرالاردى جاھانعا تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ءىرى جوبالار ەلدەگى رەفورمالاردىڭ جالعاسى ىسپەتتى اسەر ەتۋدە.
جەر بەتىندەگى بىردە-ءبىر ەل قاقپا-تەرەزەسىن تارس جاۋىپ, توماعا-تۇيىق ءومىر سۇرمەيدى. سول سياقتى قازاقستاننىڭ مادەني كوشى دە دامىعان ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساسۋعا باعىتتالعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل رەتتە ەلباسى ەڭ الدىمەن, ماقالادا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولگىزەدى. قازاق قوعامى ءۇشىن بۇل قازىرگى تاڭداعى ماڭىزدى شارت-تالاپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىنە ءمان بەرگىزەدى. ياعني, مادەنيەت جاڭا باعىتقا بۇرىلىپ, وركەنيەت كوكجيەگىنە بەت تۇزەپ بارادى, دەگەن ويعا تابان تىرەتەدى. قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدى باعىندىرعان جەكەلەگەن ءوز تۇلعالارى از ەمەس, ارينە. جىل سايىن وتەتىن حالىقارالىق ونەر بايقاۋلارىندا ولجا سالمايتىن قازاقتىڭ بالاسى كەمدە-كەم. بىراق وكىنىشكە قاراي, كلاسسيكالىق مۋزىكالىق اسپاپتاردا ورىنداۋشىلار اراسىندا, وپەرا, بالەت ونەرى بويىنشا وتكەن حالىقارالىق ءىرى بايقاۋلاردا «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار» شىققان دۇلدۇلدەرىمىزدى جىعا تاني قويمايتىنىمىز جابىرقاتادى.
ولاردىڭ ناسيحاتى مەن جارناماسى دا سونشالىق كوپ بولماعاندىقتان كوپتىڭ تاساسىندا ەلەۋسىز قالىپ قويىپ جاتادى. مۇندايدا سيرەك تاعدىر يەلەرى ارقىلى تۇتاس ءبىر حالىق تۋرالى, ەلدىك بەت-بەينە تۋرالى پىكىر قالىپتاساتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال سياقتى. مىسالى, كۇنى كەشە عانا تاۋ بۇلاعىنداي سىڭعىرلاعان اسەم ۇنىمەن الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ءانشى ديماشىمىزدىڭ قىتايدا وتكەن ءان بايقاۋىنداعى جەڭىسى كۇللى قازاقتىڭ كوكەيىنە شاتتىق گ ۇلىن سەپپەدى مە؟ تازا تالانتتىڭ جەڭىسى تەك قازاقتىڭ عانا مەرەيى ەمەس, ادامزات بالاسىنىڭ بارىنە ورتاق قۋانىشقا اينالدى. تاڭداي قاقتى. تاپجىلماي تاماشالادى.
بىراق قالاي دەگەنمەن دە بۇل ەڭ الدىمەن, قازاق ونەرىنىڭ ورلەۋى, جەمىسى ەدى. «بىزدە دە الەم مويىندايتىن مىناداي تاماشا جاس تۇلعالار بار ەكەن-اۋ» دەگەن ەل ىشىندەگى اسقاق سەزىمدى وياتىپ, بولاشاققا سەنىمدى نىعايتقان جەڭىس ەدى. ەندىگى جەردە كىم شىنايى ونەردى قولدايدى, كىم ءوز ىسىنە ادالدىق تانىتادى, مىنە, سوندايلاردىڭ جولى بولادى. سول حالىقتىڭ جۇلدىزى جارقىرايدى. ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋداعى العا قويىپ وتىرعان تاپسىرماسى دا سوعان نەگىزدەلگەن – كەز كەلگەن ادام ءوسىپ-وركەندەۋ ءۇشىن زامان اعىمىنا ىلەسىپ, ۇنەمى جاڭارىپ, جاقسى قاسيەتتەرىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. ء«بىز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەردى قايتا ءتىرىلتۋىمىز كەرەك» دەلىنگەن جولدار مەن وسىعان قوسا «قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس» دەيتىن تۇجىرىمعا كىم-كىم دە ويلانا ءمان بەرەرى كادىك. قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ بار نازارى ءبىزدىڭ ەلوردامىز استاناعا اۋىپ وتىرعان شاق. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوتىپ جاتقان اۋقىمدى دا ماڭىزدى وقيعاعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قوناقتار اعىلىپ كەلۋدە. بارلىق كەلۋشىلەر ەكسپو-نىڭ مادەني باعدارلامالارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ, كورمەنىڭ كەرەمەت مازمۇندى شىعارماشىلىق باعدارلامالارىنان ءلاززات الۋدا. قازاقستان حالقىنىڭ بىرەگەي وزىندىك تاريحي مۇرالارىمەن, ونىڭ قازىرگى زامانعى جەتىستىكتەرىمەن تانىسۋدا. ەكسپو-عا ارنايى سالىنعان «ەتنواۋىل» ۇلتتىق-مادەني كەشەنىن كۇنىنە جۇزدەگەن ادام كەلىپ تاماشالاۋدا. «نون-ستوپ» رەجىمىندە جۇمىس ىستەيتىن «ەتنواۋىلدا» قازاق حالقىنىڭ ساندىك-قولدانبالى ونەرىنىڭ الۋان ءتۇرى, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى, كونتسەرتتىك شارالار وتۋدە. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ىرىكتەۋدە مۇنىڭ كومەگى كول-كوسىر دەپ ويلايمىز. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ: «2017 جىل جەر جۇزىنە مادەنيەت سالاسىنداعى قاي جەتىستىكتەرىمىزدى كورسەتە الاتىنىمىزدى ايقىنداپ الۋ تۇرعىسىنان شەشۋشى جىل بولماق» دەگەن ويىنا ورايلاس باعىتتى اڭعارامىز.
ەل جەتىستىگىن باياندايتىن كينوحيكاياتتار مەن تەلەجوبالارىن قۇرۋ بويىنشا «ماڭگىلىك ەل» كەشەندى جوسپارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل الدىمەن, ۇزدىك مادەني تۋىندىلاردى تاڭداپ الۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مۇنى شەتەلدەردە كەڭىنەن تانىستىرۋدان تۇراتىن اۋقىمدى ءھام كوپ تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن اسا ماڭىزدى ءىس. بۇل قازىرگى اۋدارما قىزمەتى, سونداي-اق, تەاتر, كينو, باسپا ونىمدەرى, بەينەلەۋ ونەرى, مۋزىكالىق شىعارمالار ت.س.س ءتۇرلى سالاداعى مادەني جەتىستىكتەردى ناسيحاتتاۋدىڭ ارنايى سيپاتى. ول ءبىر, ەكى كۇندە, بولماسا قىسقا مەرزىمدە اتقارىلا سالاتىن, وڭاي وڭگەرىلەر ولجا ەمەس. سوندىقتان دا بيىلعى جىلدىڭ جۇگى باسقا كەزدەن الدەقايدا سالماقتى, ويتكەنى, ەلباسى ايتقانداي, بۇل جىل الداعى 5-7 جىل ىشىندە الەمگە نە تانىستىرعىمىز كەلەتىندىگىمىزدى انىقتايتىن شەشۋشى كەزەڭ بولىپ سانالادى.
ءبىز ءوزىمىزدى اۋەلى الەمگە تاۋەلسىز ەل رەتىندە تانىتساق, ەندى مادەني-تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى, رۋحاني قالىبىمىزدى كورسەتەتىن كەز كەلدى. «ول قانداي ەل؟» دەگەندە, قاي حالىق بولسىن ول ەلدىڭ اۋەلى رۋحاني بايلىعىنا نازار اۋدارارى ءسوزسىز. سول ءۇشىن سىرتقا شىعاراتىن جاۋھارلارىمىزعا جاي قاراي سالۋعا قاقىمىز جوق. مىسالى, قازاق جازۋشىلارىنان الداعى ۋاقىتتا كىمدەردىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارۋىمىز كەرەك؟ كىمدەردىڭ جازعاندارىن اۋدارساق, الەم نازارىن وزىمىزگە جالت قاراتامىز؟ سول سياقتى دراماتۋرگيالىق شىعارمالار مەن تەاتر ونەرىندە پاش ەتەتىن قانداي جەتىستىكتەرىمىز بار؟ بۇگىنگى تاڭدا قازاق ادەبيەتى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ جاتىر دەپ ايتا الماسپىز. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدە كىتاپ شىعارۋعا بارلىق جازۋشىنىڭ بىردەي قالتاسى جەتە بەرە مە؟ بىراق سوعان قاراماستان سوڭعى جىلدارى اۋدارمادا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي تابىستارىمىز جوق ەمەس سياقتى. ماسەلەن, بۇل ورايدا قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىنىڭ تۇرىك, ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلۋ جايىنا توقتالساق تا كوپ جايتقا قانىعاتىن سياقتىمىز. سولاي دەگەنمەن دە, قازاقستاندىق قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارىنا بايلانىستى شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى, ماسەلەن, قازىر ءبىزدىڭ كىتاپ دۇكەندەرىمىزدىڭ سورەسى شەتەلدىك ونىمدەردەن مايىسىپ تۇر. كىتاپ دۇكەندەرىنە باس سۇعا قالساڭىز باسىم كوپشىلىگى رەسەيدىڭ, باسقانىڭ باسپا ونىمدەرى ەكەنىنە كوڭىلىڭ قۇلازيدى...
قازىر شەتەلدىڭ كەز كەلگەن گالەرەياسىنان قازاق قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ عاجايىپ تۋىندىلارىن كەزىكتىرۋىڭىز عاجاپ ەمەس. بىراق بۇل وتاندىق سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارىن جاھان جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن ءسوز ەمەس. سول سياقتى حالقىمىزدىڭ قولونەر تۋىندىلارى – كىلەم توقۋ, كيىز باسۋ, ات ابزەلدەرى, اشەكەيلى بۇيىمدار سياقتى كەيبىرى ۇمىت بولا باستاعان باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىزدى زاماناۋي سۇرانىسقا ساي دامىتۋدىڭ تاماشا ءساتى تۋىپ تۇرعانىن ايتا كەتسەك پە دەيمىز.
كينو ونەرىنە كەلسەك, ارينە, امەريكا, رەسەي, تۇركيا, قىتاي, گەرمانيا, فرانتسيا ت.س.س. كينويندۋسترياسى دامىعان ەلدەرگە جەتۋ ءۇشىن وتاندىق كينوگەرلەردىڭ ءالى قانشاما تەر توگۋلەرىنە تۋرا كەلەدى. قازاق كينوسىنىڭ قازىرگى سىرتقى تۇرپاتى موتورى وتالىپ تۇرعانمەن العا جىلجىعانى بايقالمايتىن ماشينانىڭ ارەكەتى سياقتانادى. ءبىر قاراعاندا, سان-ساپاتى مەن شەتەلدە وتەتىن ءتۇرلى فەستيۆالدارعا قاتىسۋى جاعىنان ەشكىمگە ەسە جىبەرىپ قويعان ءساتى جوقتاي كورىنگەنمەن, ال ەكىنشى جاعىنان «جاھانعا جاۋھار تۋىندى رەتىندە قاي ءفيلمدى ۇسىنار ەدىڭىز؟» دەي قالساق, «مىنە, مىناداي شوقتىعى بيىك شوڭ تۋىندى جوعارى باعا الۋعا لايىق» دەپ, الشاڭداي ادىمداۋىمىزعا ءالى ەرتەلەۋ-اۋ. بۇل جەردە الدىمىزعا ءتۇرلى پىكىرلەر كولدەنەڭ تارتىلۋى مۇمكىن. «قازاقتىڭ كينوسى قازاقتىڭ وزىنە ۇناسا بولدى ەمەس پە, قالعاندارىن قايتەمىز؟» دەپ كەلتە كەسىپ پىكىر ايتۋشىلار تابىلار, ارينە. سەبەبى, كينو ونەرى كەڭەستىك كەزەڭدە سانامىزعا تەك تاربيە قۇرالى رەتىندە ءسىڭىرىلدى. شىن مانىندە بۇعان سول تۇرعىدان عانا قارايتىن بولساق, وندا الەمدىك كوشكە ىلەسۋ, نارىق زاڭى تالاپتارىنا ساي بولۋ كەرەك دەگەن سوزدەر ورىندالماس جاي بوس اڭگىمە بولىپ قالا ما دەپ كۇدىكتەنەسىڭ. سوندىقتان كينو ءتۇسىرۋدى تەك ەكرانداعى ويىنداردان عانا تۇرادى دەۋ قيسىنسىز.
ساپالى ەكراندىق تۋىندىعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىز كاسىبي بىلىكتى ستسەناريستەرگە, شەبەر رەجيسسەرلەر مەن وپەراتورلارعا ءزارۋ. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە قازاق كينوسى سوڭىنان وزىمىزدەن باسقانى ىلەستىرىپ اكەتە الماي جاتىر. مۇنىڭ ءبارى كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان. مۇندايدا ونىڭ اقش ەكونوميكاسىن كوتەرۋدەگى ۇلەسى تولاعاي گولليۆۋد ونىمدەرىمەن, بولماسا جىلىنا ءتۇرلى جانرلاردا جۇزدەگەن فيلم تۇسىرەتىن رەسەيدىڭ الپاۋىت كينوكومپانيالارى تۋىندىلارىمەن يىق تىرەستىرۋگە قاۋقارى قالاي جەتسىن؟ ال كەيبىر ەلدەر كينو ونەرىن ۇلتتىق يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن قۇرال دەپ سانايدى ەكەن. ءجون-اق. الايدا ء«بىر ەلدىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قوياتىن فيلم ءتۇسىرۋ بىرتىندەپ قالىپ كەلە جاتىر» دەگەندى جەلەۋلەتىپ, نە تازا باتىستىق, نە تازا ەۋروپالىق مانگە يە ەمەس, ءدۇبارا فيلمدەرگە جۇمسالعان ەسىل اقشاعا ءىشىڭ ۋداي اشىعاننان باسقا قولدان كەلەر دارمەن جوق. كوبىنە بۇلاردا ءتىل جۇتاڭدىعى قىنجىلتادى. ء«بىز ءومىردىڭ وزگەرمەگەن ءوز بەينەسىن كورسەتكىمىز كەلەدى», «ومىردە ادامدار ءبىر-بىرىمەن اۋىزەكى تىلدە وسىلاي سويلەسەدى ەكەن» دەپ انا ءتىلىمىزدىڭ شۇرايلى شۇيگىنىن تابانىمەن تاپتاپ, تىلگە قۇرمەت كورسەتە الماي جۇرگەندەر شىنايى ونەردىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەدى دەپ كىم ايتتى؟! سولاي دەگەنمەن دە باسقا ونەر تۇرلەرىنە قاراعاندا ونىڭ اتقاراتىن ميسسياسى قاي كەزدە دە جەڭىل بولماعان. بۇل تۇرعىدا, جاقىندا عانا ەكسپو كورمەسى اياسىندا ەلوردادا وتكەن ححV ەۋرازيا كينوفەستيۆالىنە قايتا اينالىپ سوعۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.
الەمنىڭ ءار شالعايىنان باس قوسقان دۇلدۇلدەر ەكسپو كورمەسىن, استانانى تاماشالادى. استانانىڭ رۋحاني جۇزىنە قان جۇگىردى. ەركە ەسىلدىڭ ەڭسەسى تىكتەلىپ, ەتەگىندە كوك مايسالى شالعىن جايقالدى. ەۋرازيا كينوفەستيۆالىندە قازاقتىڭ قوس بىردەي ءفيلمى جۇلدەگە يە بولدى. قۋاندىق. مارقايدىق. تولىقمەتراجدى فيلمدەر بايقاۋىندا رەجيسسەر ءسابيت قۇرمانبەكتىڭ «ورالمان» ءفيلمى, ال قىسقامەتراجدى فيلمدەر بايگەسىندە قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى مەيىرجان ساندىباەۆتىڭ «يت» انيماتسيالىق ءفيلمى گران-ءپريدى جەڭىپ الدى. كينوفەستيۆالگە تۇسكەن فيلمدەردى باعالاعان, ساراپشىلار تىزىمىنە ۇڭىلسەك, سۋلەيمان سيسسە (مالي), كيريلل رازلوگوۆ (رەسەي), ەلچين مۋساوگلى (ازەربايجان), رۋسۋدان گلۋردجيدزە (گرۋزيا), يمان كامەل (مىسىر), كيرو رۋسسو (بوليۆيا), سەرگەي دۆورتسەۆوي (رەسەي), لۋنا ۆان (قىتاي) سىندى كىل دۇلدۇلدەر. ولار قازاق كينوسىنا فەستيۆالدىڭ باس بايگەسىن قازاقتىڭ كوڭىلىنە قاراپ بەرە سالماعان بولار-اۋ. دەدىك. سول باعا ءتول ونەرىمىزدىڭ كەلەشەگىنە دەگەن كەۋدەمىزدەگى سەنىم گ ۇلىن تۇلەتتى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
