وسىدان ءۇش جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىگە العاش تىركەلگەن كەزدە ونداعى جۇگەنسىزدىكتى, ادەپسىزدىكتى, ويىنا كەلگەنىن جازا سالاتىن جاۋاپسىزدىقتى كورىپ شوشىنىپ ەدىم. ء«وزى ۇيالماعان كىسىنىڭ بەتىن شيەدەي قىلادى» دەگەندى قازاق تەگىن ايتپاعان عوي. وركوكىرەك, تىلەمسەك, انايىلىقتان الدىنا جان سالمايتىن جاستاردى كورىپ جانىم جارالانىپ قالادى. بەتپاقتىققا بەت بۇرعان بۇل قوعامدى تۇزەتۋدىڭ ءبىر ەمى – ءبىز سەكىلدى ءومىر كورگەن ۇلكەن ادام ءوز ونەگەسىمەن كەيىنگى ۇرپاققا تاربيە بەرۋى كەرەك دەپ ويلادىم. ءوزىمنىڭ اجەلىك ۇلگىمدى, ۇلكەندىك جولىمدى كورسەتەيىن دەپ, «مەنىڭ تاربيە ساعاتىم» دەپ وزەكجاردى ويلارىمدى جازا باستادىم. بۇل جازبامنىڭ ىشىندە «ۇل قانداي بولۋى كەرەك؟», «قىز قانداي بولۋى كەرەك؟», «ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن بولىمدەرى بار. قازىرگى جاستار كوبىنەسە الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرادى. ولاردىڭ بارلىعى كىتاپ وقي بەرمەيدى. سوندىقتان دا ويلارىمدى قىسقا-نۇسقا جازىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ماعان تىركەلگەن دوس-تارىممەن ءبولىسىپ وتىرامىن. قازىر جەلىدەگى دوس سانى 5 مىڭعا جەتىپتى. ويلارىمدى ۇناتىپ, پىكىر ءبىلدىرىپ جاتاتىن جاندار كوپ. ءتىپتى ورالدىق ءنادىر قۇرىمباەۆ دەگەن جاس كاسىپكەر حابارلاسىپ, جەلىدەگى ويلارىمدى جيناقتاپ, 50 بەتتىك جيناق ەتىپ, 100 دانامەن شىعارىپ تا بەردى. مەن بىرەۋگە اقىل ايتۋدان اۋلاقپىن, اباي اتامىز ايتقانداي, ء«وز ءسوزىم وزىمدىكى»...
* * *
تاعدىر – ماڭدايعا جازىلعان مايدان. باقىت – باسار باسپالداعىڭدى بيىكتەتۋ, سۇيىكتى بولۋ مەن سۇيىكتى ەتۋ, ءبىر جىگىت ءۇشىن اتا-اناڭدى قيىپ كەتۋ, اتتاعان التىن بوساعاڭا سىيىپ كەتۋ, سىيىپ كەتۋ ءۇشىن كۇيمەسكە كۇيىپ كەتۋ, تامىر جايىپ ءونۋ, كونبەسكە كونۋ, قىرىق شىراق جانىپ, ءسونۋ, باعىنۋ مەن ساعىنۋ, ۋايىمداۋ, ۋايىمداتۋ مەن ءوزىڭدى مويىنداتۋ. بۇل جولدان بىزگە دەيىنگىلەر وتكەن, توزىمدىلەرى عانا مۇراتىنا جەتكەن, بىزدەن كەيىنگىلەر دە وتەدى, مايداندا ۇلەسكەر ەمەس كۇرەسكەر بولىڭىزدار, قىزدارىم!
* * *
«ۇياڭ ۇيا بۇزباس» دەۋشى ەدى اق اجەم. مارقۇم انام دا «ۇياتى توگىلىپ تۇر ەكەن» – دەپ بىرەۋلەرگە باعا بەرىپ وتىراتىن. بويىمىزدان ۇياڭدىق پەن ۇيات تابا الماي قالىپ جاتامىز. نەگە؟ «توق ادام توقپاقپەن وينايدى» – دەگەن وسى ما؟ قارقىل, شاڭقىل, انايىلىق, وسپادارلىق كوشەدە شەرۋلەپ ءجۇر. ء«ىلتيپاتسىز ىرگە سوگەر, ىقىلاسسىز ىرىس توگەر», «كوشەدە كورگەندىلىك تانىتپاعان ۇيىندە دە ۇيلەسىمدىك تاپپايدى», «مىندەتسىگەن ىندەتشىل بولار», «كوشەنىڭ كوزى كوپ, كەشەنىڭ ءسوزى كوپ». «ەسەردىڭ ەسكەرتۋى ەسىك ىشىندە, ەستىنىڭ ەسكەرتۋى بەسىك ىشىندە». ويلانايىقشى...
* * *
اكە – ءتور, انا – بەسىك, ۇل – قۋات, قىز – شۋاق. ۇلىڭ قۋاتتى, قىزىڭ شۋاقتى بولسا, ءتورىڭ قۋاتتى دا شۋاقتى بولادى. ۇلدىڭ قۋاتى ءال كەتىپ, قارتايعاندا, قىزدىڭ شۋاعى جۇزىڭنەن ءار تايعاندا كەرەك. «جەتىلگەنشە الدىڭا, جەتىلگەسىن ارتىڭا قارا», – دەپ وتىرۋشى ەدى اجەم. ۇلت تىرەگى – ۇلدارىم, تاربيە ءتىنى – قىزدارىم, جەتىلگەسىن ارتقا قارايلاپ جۇرمىسىڭدەر؟ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردىڭ جاستىعى وتەدى, قارتتىعى جەتەدى, دۇنيە – كەزەك.
* * *
پىكىر – ءار ادامنىڭ ءوز كوزقاراسىنىڭ جەمىسى. ايتىلعان وي-پىكىردى سالقىنقاندىلىقپەن قابىلداۋ – مادەنيەتتىلىك, قولداۋ نە قارسى پىكىر ايتۋ – ازاماتتىق. تىكسىنۋ, كۇپسىنۋ, سالعىلاسۋ, تۇقىرتۋ, تىلدەۋ – سويلەۋ مادەنيەتىن بىلمەۋ. پاراساتتى, پايىمدى پىكىردەن اقيقات گۇل اشار, پايىمسىز پىكىر پارىقسىزدىققا ۇلاسار. ءتۇرتىپ سويلەمە, سانانى سىلكىپ سويلە.
* * *
ۇلتىن سۇيمەيتىن ۇلدان, قۇلاق كەستى قۇل ارتىق. ءتىلدىڭ كيەسى – ەلدىڭ يەسى. ءتىلدىڭ تۋىن قۇلاتپاعان ەل – ۇرپاعىن جىلاتپاعان ەل. جۇرتتىڭ ءتىلىن جاتتا, ۇلتتىڭ ءتىلىن ساقتا. قارا ءسوزى جوقتىڭ, قارا كوزى جوعالار. انا ءتىل – قانىڭنىڭ تامشىسى, نامىسىڭنىڭ قامشىسى. ءتىلىن ۇمىتقان تەگىن دە ۇمىتار.
انامنىڭ ايتقاندارى
كيە ادامنىڭ باسىندا ەمەس, شاشىندا, شاشتى كەز كەلگەن جەرگە تاستاماڭدار, شاشتارىڭدى جايماي, جيناپ جۇرىڭدەر.
كيە ادامنىڭ ساناسىندا ەمەس, تىلىندە, تىلەگىڭ تىلىنسە دە ءتىلىڭ تىلىنبەسىن, ب ۇلىنبەسىن.
كيە ادامنىڭ ومىرىندە ەمەس, ونەرىندە, ادال ادامدى ارۋاق قولدايدى.
كيە ادامنىڭ بويىندا ەمەس, بوساعاسىندا, بوساعا بەرىك بولسىن.
كيە ساندە ەمەس, دامدە, ءدام تاۋسىلماسىن.
كيە ەلدە ەمەس, جەردە, جاۋعا ۇلتاراق بەرمە...
* * *
سالعىلاسۋ – مەنمەنشىلدىك. ءماندى ءسوز مارقا شىعار, سالعىلاسقاننىڭ ارتى اشىلار. شىن ءسوزدىڭ توڭى – ىرىس, سالعىلاسۋدىڭ سوڭى – ۇرىس. تىكە ءسوز – تىكەنەك. قاسارىسقاننىڭ قانى قارايار. باتپان ءسوزدى بايقاپ ايت, ماقتان ءسوزدى قايماعىن شايقاپ ايت. سالعىلاسقاندا سىي بولماس.
* * *
«ەركەك – باس, ايەل – مويىن», – دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ مەنىڭ ويىمشا:
ەردىڭ بەدەلى باسپەن, ايەلدىڭ بەدەلى اسپەن كوتەرىلەر. ويسىز باس – مىقتى مويىننىڭ ويىنشىعى. ميى مىقتىنىڭ – سىيى مىقتى, باسى جوقتىڭ قاسى كوپ. اقىلسىزدىڭ اياعى باسىنا باعىنباس. قورىتىلماعان وي قولامتا بولار.
* * *
بەيىمدەلۋ. قايعىرا بىلمەسەڭ دە, قايمىعا ءبىل. جۇباتا بىلمەگەن جىلاتا بەرەدى. ساداقادا سۇڭقىلداما, قۋانىشتا ىڭقىلداما. ساداقانىڭ شەلپەگىندە شەر بار, تويدىڭ تەلپەگىندە تەر بار. شەرلى جەردە شەشەنسىمە. قايعى-وزەن سەنىكى, قايىق – حالىقتىكى, قايىقتاسپاساڭ, ايىپتاسپا. كەكتەسكەنمەن بەتتەسپە.
ەنەلەرگە قۇلاققاعىس
ءبىر كۇنى ۇيگە ءبىر-ءبىر سومكە اقشا ارقالاعان ەكى ادام تۇستىك ىشۋگە كەلدى. سالەمدەسىپ الىپ, شاي ازىرلەپ زىر جۇگىرىپ ءجۇرمىن, ەنەم قاسىما كەلىپ: انا ۇزىن بويلى بالا ساعان قايىن اعا بولادى, «سارالجىن» سوۆحوزىنىڭ كاسسيرى, وسى رۋدىڭ ۇلكەنى «جەلاتانىڭ» نەمەرەسى, «قۇساتانىڭ» بالاسى, اتىن اتاۋعا بولمايدى, ءوزىڭ قالاي اتايتىنىڭدى ويلان, – دەدى. مەن شاي قۇيىپ وتىرمىن, بىرەۋ ەسىك قاقتى, شىقسام جاڭاعى قايىن اعامدى ىزدەپ كەلگەن ەكەن, ىشكە كىرىپ, «كاسسير اعا», ءسىزدى بىرەۋ سۇرايدى, – دەدىم, بەتىم وتتاي جانىپ كەتسە كەرەك, ەنەم ورنىنان اتىپ تۇرىپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ, ءبارى دۇرىس, – دەپ سىبىرلاي سالدى. سودان باستاپ, تانىسقان قايىن اعالارىم مەن قاينىلارىما ات قويىپ الدىم. كەيبىرەۋىن مەنەن بۇرىن تۇسكەن ابىسىندارىم قويعان اتپەن اتاپ كەتتىم. وزىمنەن كەيىنگىلەرگە ەنەم مەن انامنان العان ساباعىمدى بەرىپ كەلەمىن.
* * *
سىيلى بولعىڭ كەلسە, سىيىمدى بول. كەلىنگە سىيماعان ەنەنى ەل سىيلاماس. كەلىنگە كوپ ءسوز ەمەس, كوپ كومەك كەرەك. دىم بەرمەسەڭ دە دەم بەر. بىلگەنىڭدى ۇيرەت, كۇمانىڭدى كۇيرەت. مەن بىلەم دەپ سىزدانبا, ۇلىڭدى قىزعانبا. ۇلدىڭ قادىرى شال كەتكەندە بىلىنەر, قىزدىڭ قادىرى حال كەتكەندە بىلىنەر, كەلىننىڭ قادىرى ءال كەتكەندە بىلىنەر. ەنە – ەمەن ەسىك, كەلىن – تۇتقا. تۇتقامىز تۇراقتى بولسىن!
سىرلاسۋ. قىزىم, ساعان ايتام...
سەنىم مەن سەزىم بولماي ادامنىڭ باقىتتى بولۋى قيىن. ەڭ ءبىرىنشى وزىڭە, ەكى كوزىڭە, ايتقان سوزىڭە سەنىمدى بول. ەستىگەنىڭدى بىرەۋگە ايتا سالۋدى ادەتكە اينالدىرما. وسەكتىڭ سوڭى – وكىنىش. «اۋزى ادالدىڭ – اسى ادال», – دەگەندى بابالار تەگىن ايتپاعان. كۇيەۋىڭمەن جارىسىپ, تايتالاسىپ سويلەۋ – ادەپسىزدىككە جاتادى. اقىلداسۋدى بويىڭا, ايتىلعان اقىلدى ويىڭا سىڭىرە ءبىل. كەلىن – كەلەشەك انا, سابيگە بەرىلەر سانا ەكەنىن ۇمىتپا. مەنىڭ اجەم: «ۇرىسقاق قاتىننىڭ قىزى ۇقىپتى بولمايدى», «ۇرىس ۇيا بۇزادى», – دەگەندەردى قايتالاپ وتىرۋشى ەدى. اجە ادەبىمەن كەيىنگىلەرگە ساباق بولسىن, اركىم كەرەگىن السا دەگەن ويمەن سىر شەرتەمىن. سەزىمىڭدى سارالا. ۇناتۋ مەن ءسۇيۋدى شاتاستىرىپ الماعايسىڭ. كوپتى ۇناتاسىڭ, كوپكە ۇنايسىڭ, ءبىردى سۇيەسىڭ. شىن سەزىم عانا سىنعا توزە الادى, باقىتقا باس-تايدى, باقىت – قاناعات, قاناعاتشىل جان ءماندى دە, ءساندى ءومىر سۇرە الادى...
بۇزىلۋ
ۇل بۇزىلسا, جۇرتقا سىن, قىز بۇزىلسا, ۇلتقا سىن. ەر بۇزىلسا, سەرت كەتەر, ايەل بۇزىلسا, دەرتتى ەتەر. زاڭ بۇزىلسا, لاڭ بولار, ەل بۇزىلسا, جەر بولار, كوڭىل تولى شەر بولار. باس بۇزىلسا, ءتىس كەتەر, اس بۇزىلسا, ءىش كەتەر. جاس بۇزىلسا, ءىستى ەتەر, بارماعىڭدى تىستەتەر. ۇلت بۇزىلسا, سالت كەتەر. سالتى جوقتىڭ – حالقى جوق.
شولپان قىدىرنيازوۆا,
اقىن,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
ورال
