قازاقستاندىق دامۋدىڭ قانداي دا بولسىن مەجەلەگەن ماڭىزدى ماقسات-مىندەتتەردىڭ قاق ورتاسىندا ادامي رەسۋرستاردىڭ الەۋەتىن اسقاقتاتۋ ەرەكشە نازاردا بولىپ كەلدى. ادامي كاپيتالدىڭ ارقاۋى – رۋحاني كەمەلدىلىك پەن ازات بولمىس-ءبىتىم. رۋحاني جان دۇنيەسى كەمەل تۇلعا نار كوتەرەر اۋىر جۇككە مويىمايتىنى, شىدايتىنى انىق. الەمدە الپاۋىت ەلدەردىڭ گەوساياسي تالاس-تارتىسى بەلەڭ العان, ەكونوميكالىق دامۋ بەلدەۋلەرى اۋىسىپ جاتقان جاھاندىق شىندىق قازاقستاندىق ءاربىر ازاماتقا رۋحاني تۇرعىدان وزگەرۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى ۇلت رۋحانياتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قوزعاي وتىرىپ, ەل دامۋىنىڭ مەجەلەنگەن باعىتتارىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن تىڭ ويلاردى ورتاعا تاستاپ, سانا سوقپاقتارىنا سالماق سالادى.
ماقالاداعى وي سالماعى ەكى ۇلكەن بولىمگە ءبولىپ بەرىلگەن. ءبىرىنشى بولىمگە ۇلتتىق سانانى ءححى عاسىردىڭ شىندىعىنا وراي قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى ويتۇرتكى نىساناسىنا الىنىپ, كەلەلى, كەسەك تولعامدار تۇيىندەلەدى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى وي-تولعامدارى مىناداي تاقىرىپتارعا توپتاستىرىلعان. ولار: باسەكەلىك قابىلەت; پراگماتيزم; ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ; ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى; قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى; سانانىڭ اشىقتىعى.
اتالمىش تاقىرىپتارعا ارقاۋ بولعان ويلاردىڭ لەگىن ەلباسى مىناداي جولدار ارقىلى ايشىقتايدى. «كۇللى جەر ءجۇزى, – دەيدى ن.نازارباەۆ, – ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە. الەمدە باعىتى ءالى ب ۇلىڭعىر, جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك».
قازاق ءۇشىن قاسيەتتى «التى الاش» ۇعىمىنداي التى سالاعا بولىنگەن بۇل تاقىرىپتارعا ارقاۋ بولعان ماسەلەلەر – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىندا ورىن العان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءون بويىن تىك جار قىلىپ جارىپ وتەتىن ۇشقىر ويلار, كەسەك تولعامدار.
ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ەلباسىنىڭ اۋەلدەن ايتىپ جۇرگەن, ەلدىڭ الدىنا ماقسات, مەجە ەتىپ بەلگىلەپ بەرگەن باعدارى. ول – قازاقستان قابىلداعان ستراتەگيالىق باعدارلامالاردىڭ باستى وزەگى. تاۋەلسىز قازاقستان دۇربەلەڭگە تولى 90-جىلدارى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەسە, جاھاندىق باسەكە ارتقان ءححى عاسىردا وزىق 30 ەلدىڭ توبىنان ورىن الۋدى ماقسات ەتەدى. قازاقى ۇعىممەن ايتساق, ءوز-ءوزىن «قامشىلاي» ءتۇستى. جاھاندانۋ داۋىرىندە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قانا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرىن, نىشانىن, مادەنيەتىن ساقتاي الادى. ەلباسى «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامداردىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن انىقتالادى», دەي كەلە, ەل-جۇرتقا باسەكەلىكتىڭ قارىمىن مىناداي بەلگىلەرمەن ايقىندايدى. ولار, بىرىنشىدەن, اقپاراتتىق-باعدارلامالىق تەحنولوگيالاردىڭ قىر-سىرىن ەركىن يگەرۋ («تسيفرلى قازاقستان»), ەكىنشىدەن, كوپ ءتىل ءبىلۋ ماشىعى («ۇشتىلدىلىك تۇعىرناما»), ۇشىنشىدەن, ۇلى ابايدىڭ «ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى – دوس» دەگەن قاعيداسىنا ساي تولەرانتتىلىق مادەنيەت يەسى («مادەني جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم») سىندى ازاماتتىق كەلبەت – باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ باستى شارتى.
پرەزيدەنت قازاقستاندىقتاردى باسەكەگە قابىلەتتىلىككە ۇندەگەندە قازاق توپىراعىنداعى اسىل ويلاردان كەڭ ارنا ىزدەيدى. بۇل تۇستا ۇلى ابايدىڭ 18-قاراسوزىندەگى: «تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ويلارىن ءححى عاسىرداعى زاماناۋي شىندىقتىڭ بەدەرىنە قاراي قايتا جاڭعىرتا الدى.
قازاقتىڭ اتالى سوزىمەن ايتساق, «سالتتىڭ وزىعى دا بار, توزىعى دا بار». ەلباسى توزىعى جەتكەن تۇسىنىكتەردەن ارىلىپ, وزىعى ومىرشەڭ ۇستانىمداردى باعدار ەتۋگە ۇندەيدى. بۇل ورايدا ول پراگماتيكالىق ۇستانىمدى اركىم ءوز ومىرىنە, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە سەرىك ەتۋدى ۇسىنادى. «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامداعى شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى. ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ءار نارسەنى ۇتىمدى پايدالانۋ – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پراگماتيزمى دەگەن وسى. بۇل – زاماناۋي الەمدەگى بىردەن-ءبىر تابىستى ۇلگى».
دامىعان, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ مىنەز-ق ۇلىق تاربيەلەۋدەگى تابىس كىلتىنىڭ بىرىنە اينالعان پراگماتيزم قازاق توپىراعىنا دا جات ەمەس ەدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا, حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق قوعامى جاڭا فورماتسياعا تۇبەگەيلى بەت بۇرعان تۇستا حاكىم اباي مىنەز-ق ۇلىقتىڭ باستى دۇشپانىنا «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك پەن بەكەر مال شاشپاقتى», ال باستى سەرىگىنە «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىمدى» جاتقىزعان ەدى.
ەلباسى قازاق تانىمىنداعى وسىنداي ماعىنالى ويلارعا سۇيەنە وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتاعى قازاقستاندىق ازامات كەلبەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
قوعامنىڭ قۇندىلىعى ونىڭ ازاماتتارىنىڭ زاماناۋي كەلبەتى ارقىلى ايقىندالاتىنى ءسوزسىز. ال ازاماتتىڭ كەلبەتى ونىڭ مادەني بولمىس-بىتىمىمەن ايقىندالادى. مادەنيەت – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ساۋىتى. ءوزىنىڭ ۇلتتىق باستاۋىنان ءنار الماعان مادەنيەت – تامىرسىز بايتەرەك. سوندىقتان ەلباسى ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ۇلتتىق كود, مادەنيەت – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى دىڭگەگى, وزەگى. دىڭگەكتەن اجىراماي وتىرىپ دامۋ, فيلوسوفتار پايىمدايتىن, سپيرالدى دامۋعا جەتەلەيتىنى ءسوزسىز. ماقالاداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن باسشىلىققا الۋ, سانانىڭ اشىقتىعى دەگەن ماسەلەلەر ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ ماقساتىنداعى تىرشىلىكتىڭ ارناسىندا جۇزەگە اسسا عانا باياندى بولماق.
ەلباسى ماقالاسىنىڭ «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» دەپ اتالاتىن ءىى بولىمىندە ۇلتتىق جاڭعىرۋ جولىندا جۇزەگە اسۋى ءتيىس باستى مىندەتتەر العا قويىلادى. سونىڭ ءبىرى – قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ تۋرالى قوعامدىق پىكىرلەر العاش رەت تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قوزعالعان بولاتىن. نەگىزىندە قازاقستاننىڭ حح عاسىرداعى تاريحىندا لاتىن ءالىپبيى 1929-1940 جىلدارى اراسىندا قولدانىلىپ, ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن اتقارعان بولاتىن. وسى گرافيكانىڭ نەگىزىندە كەڭەس وكىمەتى جاپپاي ليكبەز (ليكۆيداتسيا بەزگراموتنوستي) ساياساتىن جۇزەگە اسىردى. كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان كەيبىر تۇركىتەكتەس ەلدەر ءا دەگەننەن جازۋ ۇلگىسىن لاتىنعا كوشىرىپ تە ۇلگىردى. قازاقستان بۇل باعىتتا سابىرلىلىق پەن بايسالدىلىق تانىتىپ, وڭ-سولىن ەكشەپ الۋدى كوزدەدى. 2012 جىلعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا لاتىن الىپبيىنە تولىق كوشۋ 2025 جىل دەپ بەلگىلەندى. تابانداپ وتىرىپ جىلجىعان باعىت قوعامنىڭ سابىرىن ساقتاۋعا, تۇسىنىستىك تانىتۋعا, جۇمسالار كۇش پەن قايراتتى جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, ماقالادا اتاپ كورسەتىلگەندەي, 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلدانار ۇلگىنى بەكىتىپ, 2018 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جۇمىستارى العاشقى قادامىن جاسايدى. بۇل ورايدا, لاتىنعا ءاۋ دەگەندە كوشىپ, كەيبىر قاتەلىكتەرگە بوي الدىرعان وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن, لينگۆيستيكالىق زاڭدىلىق تۇعىرناماسىن, قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىنىڭ تالابىن ەسكەرۋ سىندى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇر. گرافيكا اۋىستىرعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, بۇل ماسەلە ەكونوميكالىق, ساياسي, تەحنيكالىق ءھام لينگۆيستيكالىق ماسەلەلەردى تۇتاس قامتيدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ۇكىمەتتىك ءھام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان, قوعامنان كەشەندى جۇمىستاردى تالاپ ەتەتىن اۋقىمدى ماسەلە ەكەندىگى ءسوزسىز.
قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندەگى دامۋ باعىت-باعدارىن بەلگىلەيتىن بارلىق باعدارلامالارىنىڭ باستى ارقاۋى ادامي رەسۋرستاردى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەت قوعامنىڭ ەڭ باعالى بايلىعى ادام دەگەن ۇعىمدى قاستەرلەيتىنىن, ارداقتايتىنىن بىلدىرەدى. قاي قوعام بولماسىن, مەيلى ول جاڭا تەحنولوگيالار قارىشتاپ دامىعان زامان بولسىن, ادامنىڭ ادامي قالپى ساقتالۋى ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, ادام ء«تاڭىر» دەگەن قالىپتىڭ قۇدىرەتىمەن «گۋمانيستىك ساۋاتپەن» جاراتىلعان. ودان ايىرىلعان ادام جاندى ماق ۇلىقپەن تەڭ. قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ گۋمانيستىك ساۋاتىن جەتىلدىرۋ – قوعامدى ساۋىقتىرۋدىڭ, كەمەلدەندىرۋدىڭ ءبىر جولى. سوندىقتان ماقالادا الداعى ۋاقىتتا قوعامدىقگۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا الەمدەگى ەڭ قۇندى ويلار جيناقتالعان, تالدانعان كىتاپتاردى قازاقشا اۋدارۋ ماسەلەسى كولدەنەڭ تارتىلعان. بۇل ورايدا, پرەزيدەنت «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» اتاۋىمەن جاڭا جوبانى قولعا الۋ مىندەتىن بەلگىلەيدى. 2018-2019 وقۋ جىلىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم ايدىنىنا جەلكەن تارتقان شاكىرتتەر فيلولوگيا, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, مادەنيەتتانۋ, پسيحولوگيا سىندى عىلىم سالالارى بويىنشا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى, ۇزدىك وقۋلىقتارىنان ءنار الۋى ءتيىس. بۇل اۋقىمدى ءىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2017 جىلدان باستاپ ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرىپ, ۇزدىك اۋدارماشى ماماندار ءتارجىما ىسىمەن اينالىسۋى كەرەك. بۇعان قوسا, رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت», «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» سىندى مادەني جوبالار ۇسىنىلىپ وتىر. مۇنداي جوبالار قازاقستاندى الەمگە تەك شيكىزات قورىنا باي ەل عانا ەمەس, ادامي كاپيتالىمەن باعالى ەكەنىن تانىتارى ءسوزسىز. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان سپورتتىڭ كەيبىر جەكەلەگەن تۇرىنەن, سونداي-اق, ونەر سالاسىنان الەمگە تانىمال تۇلعالاردى ءدۇيىم جۇرتقا شىعاردى. ايتالىق, بوكسشى گەننادي گولوۆكين, قانات يسلام, ءانشى ديماش قۇدايبەرگەن. قالىڭ قىتايدى تاڭ قالدىرعان ديماش قۇدايبەرگەن ونەرىن الەم «ديماش فەنومەنى» دەپ ات قويىپ, ايدار تاعىپ تا ۇلگەردى. بۇل قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە, ايبارلى ماقتانىش.
ماقالادا وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى قالىپتاستىرىپ, ونى بايىتاتىن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن اشۋ كوزدەلەدى. اتا-بابامىز بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلىك پەن اقىل ۇتقىرلىعىمەن قورعاپ قالعان كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ ءاربىر ولكەسى تۇنعان شەجىرە. پرەزيدەنت «تۋعان جەر – اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن, باۋىرىندا ەڭبەكتەپ, قاز باسقان قاسيەتتى مەكەنى, تالاي جاننىڭ ءومىر-باقي تۇراتىن ولكەسى. ونى قايدا جۇرسە دە جۇرەگىنىڭ تۇبىندە الديلەپ وتپەيتىن جان بالاسى بولمايدى. تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. بۇل كەز كەلگەن حالىق انشەيىن بىرىگە سالعان قاۋىم ەمەس, شىن مانىندەگى ۇلت ەتەتىن مادەني-گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگىزى», دەي كەلە, باعدارلاما شەڭبەرىندە اتقارىلار اۋقىمدى ىستەر قاتارىن ايقىندايدى.
قورىتا كەلگەندە, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تىڭ كوزقاراستارعا نەگىزدەلگەن باعدارلامالىق ماقالاسى ءححى عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ ساناسىنا جاڭا سىلكىنىس تۋدىرا وتىرىپ, جاھاندىق قۇبىلىستارعا «قازاق» دەگەن جۇرتتىڭ كوشىن تۇزەۋ, باعدارىن بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى. ەل كوكەيىندە جۇرگەن ويلاردى, اۋقىمدى ماسەلەلەردى ەلباسى بەلگىلەدى, ەندى ونى جۇزەگە اسىرۋ – جالپىحالىقتىق ءىس, ۇلتتىق پارىز.
الماسبەك ابسادىقوۆ,
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
