شەتەل عالىمدارى ەر ادامداردىڭ بيولوگيالىق تۇرعىدا ساپاسى تومەندەپ كەتكەنىن ايتىپ, دابىل قاعا باستادى. بيولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ادامزات قوعامىنداعى ازعىندىق گەنەتيكالىق سيپاتقا يە بولۋدا. ناقتىراق ايتساق, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەركەكتەردىڭ Y-حروموسوماسى ساپا تۇرعىسىنان ناشارلاپ, ناتيجەسىندە ايەلدىك قاسيەتتەر باسىمدىققا يە بولۋدا. ەركەك بويىنداعى ايەلگە ءتان ح-حروموسوماسى قالپىندا قالىپ, ەركەككە ءتان Y-حروموسوماسى جۇتاڭدانىپ كەتكەن. بۇل وزگەرىس جەكەلەگەن حالىقتارعا ەمەس, جالپى ادامزاتقا ورتاق كورىنەدى. بۇرىنعى زاماندا ح-حروموسوما 3000-4000, ال Y-حروموسوما 1500 گەندى قامتىعان. قازىر ح-حروموسومادا 1098 گەن بولسا, ۋ-حروموسومادا بار بولعانى 78 گەن بار.
قازىر الەم بويىنشا ەركەكتەردىڭ 40 پايىزى بەلسىزدىككە ۇشىراعاندار. ەرلەردىڭ بيولوگيالىق تۇرعىدان قۇلدىراۋى ادامزات قوعامىندا قىزداردىڭ كوپتەپ دۇنيەگە كەلىپ, قىز قىلىقتى ۇلدار سانىنىڭ ارتۋىنا اكەپ سوعۋدا. قوعامدا ۇيلەنۋگە دارمەنسىز ەر ادامداردىڭ كوبەيۋىنە دە وسىنداي بيولوگيالىق ءۇردىس سەبەپ بولسا كەرەك. عالىمدار الەمدەگى 3000 ەركەكتىڭ 1-ەۋى ءوزىن جىگىت دەپ سەزىنبەيتىن, ايەل ءتارىزدى ەكەنىن انىقتاعان. جالپى, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەرلەردىڭ Y-حروموسوماسى بۇزىلىپ, قاسيەتى كەمىگەن سوڭ ۇلداردان گورى قىزدار كوبىرەك تۋدا. عالىمدار ەر بالالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋ كورسەتكىشى تومەندەي بەرسە, جەر بەتىندە ەركەك جىنىستىلار قالماۋى مۇمكىن دەپ دابىل قاعۋدا. بولاشاقتا جەر بەتىندە تەك ايەلدەر مەكەندەيتىن ماتريارحات قوعامى ورنايدى دەگەن قاۋىپتىڭ بارى دا راس.
قازىرگى تاڭدا كەيبىر ازعىنداعان ەركەكتەردىڭ جاس قىزداردى بىلاي قويىپ, كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋى دا ولاردىڭ ازاماتتىق قادىر-قاسيەتىن جوعالتىپ, كۇيەۋ بولۋ, اكە اتانۋ ءتارىزدى مىندەتتەردى اتقارا المايتىندىعىن دالەلدەيدى. ارينە, ايەلدەردىڭ دە بيولوگيالىق تۇرعىدان ساپا تومەندىگى بايقالادى. بىراق ايەلدىڭ ح-حروموسوماسىنىڭ كەمۋى ەرەكەكتەرگە قاراعاندا 6-7 ەسە باياۋ جۇزەگە اسۋدا.
الەمنىڭ ەرلەر بولىگى ازعىنداسا, ادامزات دامۋى قالاي بولادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن عالىمدار ءالى تاپقان جوق. جەر بەتىندە كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ ازايۋى (بۇرىن ورتاشا وتباسىندا 7-10 بالا بولسا, قازىر 2-3-تەن اسپايدى), ۇيلەنۋدى ءجون كورمەيتىن ەركەكتەردىڭ كوبەيۋى ادامزات ءۇشىن اسا قاۋىپتى جاعداي. بۇگىندە بويداقتاردىڭ سانى دامۋشى ەلدەردە عانا ەمەس, اقش پەن ەۋروپادا دا بۇرىنعىدان ەسەلەپ كوبەيگەن. سونداي-اق, ايەل سياقتى دەنە كۇتىمىنە كوپ كوڭىل بولەتىن, سىلانىپ-سيپانۋدى ۇناتاتىن جىگىتتەر سانى ارتىپ بارادى.
ەرلەر نەلىكتەن قۇلدىرادى دەگەن سۇراقتىڭ ءبىر جاۋابى رەتىندە زەرتتەۋشىلەر مىنانداي تۇجىرىم كەلتىرەدى. ناعىز ەرگە ءتان قاسيەت – وتان قورعاۋ, ەلىن, جەرىن ساقتاۋ ماقساتىندا ايانباي كۇرەسۋ, كوبىرەك كۇش جۇمساۋدى قاجەت ەتەتىن ىسپەن شۇعىلدانۋ. ال قازىرگى زاماندا اسكەري ونەردە باسىمدىق تەحنيكاعا بەرىلىپ, ەر ازاماتتاردىڭ جۇمىسى جەڭىلدەگەن. ولاردىڭ «نازىكتەنۋىنىڭ» ءبىر سەبەبى دە وسىندا بولسا كەرەك.
رەسەي عالىمى ولەگ لوران قازىرگى زاماندا كوپتەگەن ەركەكتەردىڭ ايەلدىك قاسيەتتەرگە يە بولعانى سونشا, سىرتتا تىرشىلىك ىستەۋدەن گورى ۇيدە اس ءىشىپ, تەلەديدار كورىپ دەگەندەي, كوبىرەك دەمالعاندى جاقسى كورەتىنىن جانە ولاردىڭ قيمىلى عانا ەمەس, بەت الپەتىندە ايەلگە ءتان نازىكتىك پايدا بولعانىن ايتادى. ال الەمدەگى ەڭ اتاقتى عالىمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەنەتيكا پروفەسسورى برايان سايكس ءوزىنىڭ كىتابىندا ەندى 125 مىڭ جىل وتكەندە جەر بەتىندە ەركەك اتاۋلى قالمايدى دەپ بولجاپتى. عالىم ەركەكتەردى «ساقتاپ قالۋدىڭ» بىرنەشە جولىن ۇسىنادى.
سايكس گەندىك ينجەنەريا كومەگىمەن Y-حروموسوماسىن ۇلعايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. الەمدەگى ەركەكتەردىڭ 7 پايىزى عانا ۇرپاق قالدىرۋعا قابىلەتتى ەكەنىن ايتقان بريتانيالىق عالىم ۋاقىت وتە كەلە بۇل كورسەتكىش تەك 1 پايىز عانا بولادى دەيدى. دجەنني گرەيۆس دەگەن اۆستراليا عالىمى دا ەركەكتەردىڭ جەر بەتىنەن ءتۇر رەتىندە جويىلۋ قاۋىپ بارىن ايتادى. ەركەكتىك حروموسومانىڭ بىرتىندەپ جويىلۋى تەك ادامداردا عانا ەمەس, حايۋاندار مەن وسىمدىكتەردىڭ اتالىعىنان دا بايقالۋدا. وسىنىڭ سالدارىنان سوڭعى عاسىردا جەر بەتىندە تالاي اڭ جويىلىپ, كوپتەگەن سيرەك وسىمدىكتەر ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرىپ كەتتى.
بۇگىندە جەر شارىندا ەركەكتەر تاپشى سانالاتىن ەلدەردىڭ قاتارى دا كوبەيىپ بارادى. مىسالى, برازيليادا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن كىلەڭ ايەلدەر اينالىساتىن كوممۋنالار بار. افريكادا ەركەكتەر مۇلدەم جەتپەيتىن تايپالار تىرشىلىك ەتەدى. تىنىق مۇحيتىنىڭ سولتۇستىك ماريان ارالدارىن جالعىزباستى ايەلدەر مەكەندەيدى ەكەن. تمد ەلدەرىندە دە ەرلەر سانىنىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالادى. بۇۇ-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, الەم بويىنشا 184 مەملەكەتتىڭ 108-دە ايەلدەردىڭ سانى ەرلەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم كوپ.
قازاق حالقى ەر بالانى ەل مەن جەر قورعانى, وتباسىنا, جارىنا ادال, قامقور اكە بولۋعا تاربيەلەدى عوي. ال قازىر جالپى ادامزاتقا ورتاق دەگراداتسيالىق قۇبىلىستار قازاق قوعامىنا دا زيانىن تيگىزۋدە. زەرتتەۋشىلەر ازعىنداعان ەركەكتەردىڭ بويىندا ۇلتجاندىلىق, رۋحاني قاسيەتتەر قالمايتىنىن ايتادى. ال نەكەسىز بىرگە تۇرۋ ءۇردىسى (ازاماتتىق نەكە) بارلىق دىندەردە تىيىم سالىنعان ازعىندىق ەكەنى بەلگىلى. ازعىندىق قاي حالىقتا بولسىن, ەجەلگى زاماننان قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ جاۋى سانالعان. بۇرىنعى زاماندا زاڭدى ايەل العانعا دەيىن قىز-قىرقىن اڭدىعان جىگىتتەردى سلاۆياندار يتكە تەڭەگەن دەسەدى. ەرلەردىڭ بيولوگيالىق ساپاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا ادامدىق قاسيەتتەن ايرىلىپ, ازعىندىق جولعا ءتۇسۋ فاكتىلەرى دە سەبەپ بولسا كەرەك.
شارافات جىلقىباەۆا
