وزگەرىس ولشەمى – ءوندىرىس

كۇل ۇيىندىلەرى كىرپىشكە اينالدى جۋىردا ەكىباستۇزدا  كەراميكالىق كىرپىش شىعاراتىن زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى. كەنشىلەر قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جاڭالىعى  مەن جاقسىلىعى بار كىرپىش زاۋىتىنىڭ اشىلۋىنا وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىسىپ, ءوندىرىس تەتىگىن ىسكە قوستى. ەگەر وسىنداي ءوندىرىس ورىندارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اشىلا بەرسە بۇرىننان بەرى ايتىلىپ, جاۋىر بولعان كەنشىلەر قالاسىنىڭ كىرەبەرىسىندەگى كۇل ۇيىندىلەرى, ياعني جينالىپ قالعان كومىر قالدىقتارىنىڭ ازايۋىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. راسىندا دا, كەنشىلەر قالا­سى­نا كەلە قالساڭىز, تاۋ بولىپ ۇيىلگەن بالەنباي جىلعى كۇل ءۇيىن­دىلەرى قارسى الادى. اۋاعا ۇشىپ جاتقان كومىر قالدىقتا­رى­نىڭ كەسىرىنەن, ارينە, اۋىلدارى اينالا قورشاعان ءوندىرىستى قا­لا­نىڭ جالپى, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى دا كۇنگە-كۇنگە ناشار­لاپ بارادى. ونى ەكىباستۇزعا, سولنەچنىي كەنتىنە جولىڭىز ءتۇسىپ بارا قالعاندا جاڭا عانا جاۋعان اپپاق قاردىڭ بەتىنە ءتۇس­كەن كۇل-قوقىستاردان-اق بايقاي الاسىز. مىسالى, ءبىر عانا گرەس-2 ستانساسىنداعى جۇمىس جاساپ تۇر­عان بەس بلوكقا ءبىر جىلدا 6 ميلليون توننا كومىر جاعىلادى ەكەن. ال, ەكىباستۇزدىڭ كومىرىنىڭ وتىز پايىزعا جۋىعىنا دەيىن كۇل شىعاراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ستان­سانىڭ بلوكتارى قانشاما قو­قىس قالدىقتارىن شىعاراتى­نىن ەسەپتەي بەرىڭىز. سوندىقتان جەرگىلىكتى جانە كەلىپ-كەتەتىن شەتەل عالىمدارى قالاۋىن تاپسا قار جانار دەپ كومىر قالدىق­تا­رىن تۇرمىستىق قاجەتكە جارا­تىپ, ودان زور پايداعا دا كەنە­لۋ­گە بولادى دەپ ءتۇيىن جاسادى. ماسەلەن, تيتتەي تۇيمەدەن تۇيەدەي جاڭالىق اشا قوياتىن جاپوندىقتار ەكىباستۇزعا كەلگەن ءبىر ساپارلارىندا تاۋ-تاۋ كۇل ءۇيىن­دىلەرىنە كوزدەرى ءتۇسىپ, ساتىپ الۋعا قىرۋار قارجى ۇسىنعان دا كورىنەدى. جاپوندىق عالىمدار ءۇيىلىپ جات­قان كومىر ك ۇلىنىڭ قۇرامىندا كوپتەگەن زاتتار تەمىر, اليۋمي­ني, گالي, رەني, گەرماني سە­كىل­دى سيرەك كەزدەسەتىن زاتتار با­رىن بىلگەن. ولار كۇلدىڭ قۇرا­مىن­داعى رەني مەن گەرمانيدىڭ ال­تىننان دا باعالى ءتۇستى مە­تال­عا جاتاتىن ايتىپ كەتىپتى. قىتايلىقتار بولسا, كومىر ك ۇلىنەن تسەمەنت ءوندىرىپ, كافەل جاساپ شىعارادى ەكەن. جەرگىلىكتى عالىمدار دا بوس قاراپ جاتقان جوق. قانىش ساتباەۆ اتىنداعى ەكى­باستۇز ينجەنەرلىك-تەحني­كا­لىق ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ءما­سەلەلەر جونىندەگى پرورەكتورى, پروفەسسور ەۆگەني ماكسيموۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن “ەكىباستۇز وڭىرىندە تەحنوگەندىك ماتەريال­دار­دى جانە مينەرالدىق شيكى­زات­تاردى كەشەندى پايدالانۋدىڭ ادىستەرى” اتتى ارنايى جوبا جا­سالدى. ال, وتكەنگە ۇڭىلسەك, ءبۇ­گىنگى عالىمدارعا ساباق بولعان بۇل جولدى اكادەميكتەر يۆان بار­دين, قانىش ساتباەۆتار جالپى شيكىزاتتار مەن تەحنوگەندىك ماتەريالداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءادىسىن, ياعني كومىر قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ جوباسىنىڭ نەگىزىن سالىپ كەتتى. سوعىسقا دەيىنگى جىل­دارى سول كەزدىڭ وزىندە قا­نىش اعالارىمىز اۋاعا ۇشىپ شى­عاتىن قالدىقتاردىڭ قۇ­رامىن­دا وتە سيرەك كەزدەسەتىن مە­تالدار بولاتىنىن دالەلدەپ بەرگەن. بىراق, زامانىنا قاراي بار ىقىلاس-زەيىن اشىق ادىسپەن ءوندىرىلىپ الىناتىن تاس كومىر تاسقىنىنا اۋدى دا, ال تاۋ-تاۋ ۇيىلگەن كۇل ۇيىندىلەرى قالانى اينالا قورشاي باستادى. كۇلدى قايتادان وڭدەۋگە نازار اۋدا­رىلمادى. ەكىباستۇزدىق عالىم ەۆ­گەني ماكسيموۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇل جاعداي شەتەلدەردە باس­قا­شا كورىنىس تاپقان, مىسالى, ولاردا كومىر كەنىشتەرىنىڭ جا­نىندا ارنايى عىلىمي ورتالىق­تار جۇمىس جاسايدى. ولار بىزدەگىدەي تاۋ-تاۋ كۇل ءۇيىپ تاستامايدى, شاعىن زاۋىتتار ارقىلى كومىر قالدىقتارىن ءوڭ­دەپ, ءبىرى تسەمەنت, ءبىرى پليتا, اك كىر­پىش, قۇرىش وندىرۋمەن اي­نا­لى­سادى. ەكولوگياعا, اينالا قور­شاعان ورتاعا ەش زيانى دا تي­مەيدى. كۇل ۇيىندىلەرىن وڭدەسە, وسى جەردەگى ورتا جانە شاعىن كاسىپ­كەرلىك تە جاقسى جولعا تۇسەر ەدى. سول ايتقان كۇندەردىڭ بەتى بەرى قاراپ كەلە جاتقان سياقتى. شەت­ەلدىكتەر سياقتى قالدىقتاردى دا ىسكە جاراتاتىن العاشقى ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلدى. سەڭ قوز­عال­دى. جوعارىدا ايتقان كەرامي­كا­لىق كىرپىش زاۋىتى ەندى قالدىق­تاردى وڭدەپ, وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋشىلەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. بۇل بيىلعى جىلى ىسكە قوسىلعان وبلىستاعى ءتورتىنشى كىرپىش زاۋىتى, قالدىق­تاردى دا ىسكە جاراتاتىن ءسات كەلدى. – كۇل ۇيىندىلەرى دە پايداعا جاراپ, كۇندەلىكتى تۇرمىس-ءتىر­شى­لىگىمىزگە ەندى. جالعىز كىرپىش ەمەس, باسقا دا قۇرىلىسقا كەرەكتى ماتەريالداردى ەندى قالدىقتاردى ىسكە جاراتۋ ارقىلى جاساپ الۋعا بولادى. بۇعان كوزىمىز جەتتى. زاۋىتتا جىلىنا 25 ميلليون كىر­پىش شىعارىلادى. جىلىنا وسىن­شاما توننا كىرپىش شىعارۋ ءۇشىن وندىرىسكە كەمىندە 250 مىڭ توننا كومىر قالدىقتارى قولدا­نى­لادى. ءبىزدىڭ زاۋىتقا بۇل شي­كى­زاتتى “انگرەنسور” كومپانيا­سى جەت­كىزەدى. ال, زاۋىتتىڭ جال­پى قۋاتى جىلىنا 50 ميلليون كىرپىش شىعارۋعا جەتەدى. مۇنداي زاۋىتتى سالۋعا 9,5 ميلليون اقش دوللارى جۇمسالدى, – دەيدى زاۋىت ديرەكتورى الىبەك قۋا­نىش­ ۇلى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى. قوردىڭ ماقساتى – اۋىلدى قارجىلىق قولداۋ قازاقستاندا حالىقتىڭ 47 پايى­زى اۋ­ىل­دىق جەردە تۇرادى. سوعان وراي اۋ­ىل­داعى كاسىپكەرلىكتى دا­مىتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازار­با­ەۆ­تىڭ قازاقستان حالقىنا جول­داۋ­ىندا بىرنەشە مارتە ايتىلعان با­سىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. اۋىل­­دارىمىزدىڭ ءومىرىن ساپالىق جا­عىنان كوتەرۋ, ونداعى ازامات­تاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ما­ڭىزدى باعىتى بولىپ قالۋدا. وسىنداي مىندەتتەردى باس­شى­لىققا العان “اۋىل شارۋاشى­لىعىن قارجىلىق جاعىنان قولداۋ قورى” اكتسيونەرلىك قوعامى ءوز ۇستانىمىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىپ, وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ با­عىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قارجىلىق قولداۋ قورى­نىڭ نەگىزىندە 1994 جىلى قۇرىلعان بۇل قور دامۋ بارىسىندا بىرقاتار وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ارادا 15 جىل وتكەننەن كەيىن ءبۇ­گىندە مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قول­داۋى اياسىندا اۋىلدى شاعىن نە­سيە­لەۋ سالاسىنداعى ءوز قىز­مە­تىن تا­بىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان ءىرى قۇرىلىمداردىڭ اراسىندا لايىقتى ورنىن الىپ وتىر. مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قور ەلەۋلى ءناتي­جە­لەرگە جەتتى. 2009 جىلدىڭ قورى­تىن­دى­لارى بويىنشا قوردىڭ نە­سيە مۇمكىندىگى 9,8 ملرد. تەڭگە بول­دى. 53,0 مىڭ تەڭگەلىك شاعىن نە­سيە­لەر بەرىلدى. ال 2005 جىلى قور­دىڭ نە­سيەلىك اۋماعى نەبارى 9,3 ميلليون تەڭگە بولعانىن جانە 9504 تەڭگەگە عانا شاعىن نەسيە بەرىل­گەنىن ەسكەرسەك, بۇل ءۇل­كەن جەتىستىك ەكەنى داۋسىز. اۋىل شارۋاشى­لىعىن شا­عىن نەسيەلەۋدىڭ جالپى قۇرى­لىمىندا مال شارۋاشىلىعىنا 58 پاي­ىز, ەگىن شارۋاشىلىعىنا 38 پاي­ىز, ال بيز­نەس تۇرلەرىنە 5 پاي­ىز­داي قولداۋ كور­سەتىلىپ وتىر. گەن­دەرلىك ساياساتتى ءجۇر­گىزۋ باعىتىنا دا كوڭىل بولىنۋدە. بار­لىق بەرىلگەن شاعىن نەسيەلەردىڭ جالپى كولە­مىنىڭ 37 پايىزى ايەلدەرگە تيەسىلى. مۇنىڭ وزىندە قور جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى قىرى الەۋمەتتىك سالامەن استارلاسىپ جاتىر. ول ءوز كەزەگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كەدەيشىلىك دەڭگەيىن اۋىلداعى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ جولىمەن تومەندەتۋگە باعىتتالعان. الەۋمەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا ارناپ قور ۇستىمىزدەگى جىلى حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتى شاقىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل اگەنتتىك – الەۋمەتتىك رەيتينگ الۋ ءۇشىن شاعىن قارجىلىق ۇيىمدار قىزمەتىن باعالاۋعا ماماندانعان قۇرىلىم. مۇنداي رەيتينگ ءتۇرى شاعىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ الەۋ­مەتتىك ماق­سات­تاردى ورىنداۋ, گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ءال-اۋقات دەڭ­گەيىن جاقسارتۋ جانە باسقا الەۋمەتتىك سي­پاتتاعى كورسەتكىشتەردى ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن. ءوز مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە وتى­رىپ, قور 2009 جىلى اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن شاعىن نەسيەلەۋ ءجو­نىن­دەگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبو­لىنەتىن قاراجاتتاردى تارتۋ ءجونى­نەن وراسان زور جۇمىستار جۇرگىزدى دەۋگە بولادى. وسىنىڭ نەگىزىندە 12 ءوڭىر­دىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگان­دارىمەن 1,45 ميلليارد تەڭگەگە كەلىسىمدەر جاسالىپ, 500-دەن استام شاعىن نەسيەلەر بەرىلدى. شاعىن جىلىجاي كەشەندەرىن ساتىپ الۋعا, ولاردىڭ قۇرىلىسى مەن پايدا­لانۋعا ارنالىپ 2008 جى­لى قابىلدانعان جوبانى ىسكە قوسۋ جۇمىستارى وتكەن جىلى دا جال­عا­سىن تاپتى. ولارعا ارنا­لىپ 293,1 ميل­ليون تەڭگەنىڭ قوسىمشا قارا­جاتى ءبولىندى. ەگەر 2008 جىلى 56 جوبا ماقۇلدانسا, 2009 جىلى ولار­دىڭ سانى 93 جوباعا دەيىن ارتتى. مۇنىڭ وزىندە قامتىلعان الاڭنىڭ كولەمى 1,93 گەكتاردان 6,06 گەكتارعا دەيىن كوبەيدى. 2009 جىلى وڭتۇستىك وڭىرلەردەن باسقا ەلىمىزدىڭ باتىس ايماقتارى دا قوسىمشا قاراجات­تار­­مەن قامتىلدى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شا­رۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن نەسيە­لەۋ­گە ارنالعان شاعىن نەسيە­لەۋ ۇيىمدارى جەلىسىن دامىتۋ تۇ­جى­رىمداماسىن” جۇزەگە اسىرۋ شەڭ­بەرىندە قور 2007-2008 جىل­دارى 94 اۋداننىڭ اۋىلدىق ەلدى مە­كەندەرىندە جۇمىس ىستەيتىن وسىن­داي 51 شاعىن نەسيەلەۋ ۇيىمدارىن قۇردى. 2009 جىلى قورمەن بىرلەسە قۇرىلعان شاعىن نەسيەلەۋ ۇيىم­دارى ارقىلى 5128 اۋىل تۇرعىنىنا شاعىن نەسيە كومەگى بەرىلدى. اۋ­ىل­دىق جەر­لەردى قارجىلاندىرۋ نا­رى­عىن باسە­كەلەستىك تۇردە ساۋىقتىرۋ ماقسا­تىمەن قور قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسىن ساتىپ الا وتىرىپ, ونى ءوزىن-ءوزى اقتاي­تىن ءادىس­پەن جەكە ادام­دارعا بەرۋ ءۇشىن شاعىن نەسيە­لەۋ ۇيىمدارىن ءدال وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە باعدارلاپ وتىر. مىسالى, 2009 جىلدىڭ وزىندە عانا 3 شا­عىن نەسيەلەۋ ۇيىمى ءوز ۇلەس­تەرىن ساتىپ الىپ, باسەكەلەستىك كەڭىستىككە ەركىن ەندى. اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا وسىمدىك شارۋاشىلىعىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ باعدارلاماسى جاقسى قولداۋ تاۋىپ وتىر. رەسپۋبليكا بوي­ىنشا ساقتاندىرىلعان الاڭدار­دىڭ جىل سايىن ارتىپ كەلە جات­قان­دىعى وسىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. 2005 جىلدان باستاپ 2009 جىلعا دەيىن ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارى مەن ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعام­دارى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە ساقتاندىرۋ تولەمى رەتىندە 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى بەردى. قور جالپى تولەمدەر­دىڭ 50 پايىزىنىڭ ورنىن تولتى­رىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى اۋىلشا­رۋا­شىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە ەلەۋلى تۇردە قولداۋشىلىق كورسە­تىپ, ولاردىڭ تاۋەكەلدىك شىعىن­دارىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق, اۋىلدىق جەرلەردەگى ساق­تاندىرۋ قىزمەتى نارىعىن دا­مى­تۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى. ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ارقىلى قور قازاقستان نارى­عىن­داعى ءوز ۇستانىمىن نىعايتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە مۇمكىن­دىك­تەرىن كەڭەيتە وتىرىپ, حالىقارا­لىق دەڭگەيدەگى قۇرى­لىمعا اينالۋعا كوكجيەكتەر اشا تۇسۋدە. ماسەلەن, 2008 جىلى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى شەڭبەرىندە قور ءوزىنىڭ قىزمەت جىلدارىندا العاش رەت شىعىس ەۋروپا جانە ورتا ازيا ەلدەرى اراسىندا قارىز الۋشىلار سانى بوي­ىنشا بانكتىك ەمەس ۇيىمدار ارا­سىن­دا العاشقى وندىقتىڭ قاتارىنا كىردى. قور حالىقارالىق جاھاندىق ءMىX Market “4 بريلليانت” اق­پاراتتىق پور­تالىنىڭ سەرتيفيكا­تىن الدى. قور قوعام قىزمەتىنىڭ ترانسپارەنتتىلىگىن, ساپاسىن جانە بەرىلەتىن بارلىق اقپاراتتاردىڭ شىنايىلىعىن راستايدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شەڭ­بە­رىندە 2010 جىلى يسلام دامۋ بانكىنەن 10 ميلليون اقش دول­لا­رى كولەمىندە ۇزاق مەرزىمدى جە­ڭىلدەتىلگەن قارىز الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول اۋىلدىق جەرلەردى شاعىن نەسيەلەۋ جۇيەسىن دامىتۋعا باعىت­تالماق. مۇنداي قارىز الۋ ارقىلى قوعام يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن ەندىرۋ بويىنشا بىرەگەي تاجىريبەگە قول جەتكىزە الادى. ال جوبانى جۇزەگە اسى­رۋدىڭ ءوزى اراب ەلدەرىنەن ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتە تۇسپەك. 2010 جىلى جۇرگىزىلەتىن شاعىن نە­سيەلەۋ جۇيەسىندەگى ماڭىزدى شارالاردىڭ تاعى ءبىرى – بۇل شا­عىن قارجىلاندىرۋ ورتالىعىنىڭ (پولشا) جىل سايىنعى 13-حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسياسى. كون­فە­رەن­تسيا بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە العاش رەت استانا قالاسىندا ءوت­كىزىلمەك. بۇل سالا ءۇشىن دە, سونداي-اق بۇكىل قا­زاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە ماڭىزدى شارا بولىپ تا­بىلادى. باسقوسۋدا شاعىن قار­جى­لاندىرۋ سالاسىنا مەملەكەتتىك قول­داۋ كورسەتۋ, مۇنىڭ وزىندە اۋىلعا دا كومەك بەرۋدىڭ قازاقستاندىق بىرەگەي تاجىريبەسى جيناقتالماق. كونفەرەنتسياعا قاتىساتىن ينۆەستور­لار, نارلەندىرۋشىلەر, شاعىن قارجى­لان­دىرۋ ۇيىمدارى وسى سالاداعى ەلىمىزدىڭ ينۆەستي­تسيالىق مۇمكىندىكتەرىمەن تا­نىسىپ, كەدەيشىلىكپەن جانە جۇمىسسىز­دىق­پەن كۇرەس جونىندەگى باعالى ءتا­جى­ري­بەلەرىن ورتاعا سالادى دەپ كۇتىلۋدە. گۇلناز اتامقۇلوۆا,  “اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى” اق باسقارما ءتورايىمى م.ا.