العاشىندا ايەل اۆتورلار شىعا باستادى
قازاق جەرىندە پاتشالى رەسەيدىڭ ساياساتىن جۇرگىزۋگە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتىپ, ناسيحات, يدەولوگيا قىزمەتتەرىن اتقارعان «تۇركىستان ءۋالاياتى», «دالا ءۋالاياتى» باسىلىمدارىندا جاريالانعان ايەل اۆتورلار جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان ۇلتتىق ايەلدەر ءباسپاسوزىنىڭ دامۋىن «ايقاپ», «قازاق» گازەتتەرىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. سەبەبى وسى ەكى باسىلىم بەتتەرىندە ۇلت زيالىلارى ايەلدى وقىتۋ جايى مەن ايەل تەڭدىگى ماسەلەسىن ايتىپ قانا قويماي, سول كەرىتارتپا تارتىپپەن كۇرەستى. سونداي-اق العاشقى ايەل اۆتورلاردىڭ ءىزاشار ماقالالارى مەن شىعارمالارىن جاريالاپ وتىردى.
«قازاق ايەلدەرىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق مۇراسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان زاۋرە ساعىباەۆا «حح عاسىر باسىنداعى ايەلدەر مۇڭىن ايەلدەن ارتىق ەشكىمنىڭ ايتا المايتىنى بەلگىلى بولاتىن. ءدال وسى قاجەتتىلىك ايەل قالامگەرلەر توبىنىڭ تۋىنا باستى سەبەپ بولدى» دەيدى دە, ولاردىڭ قولىنا قالام الۋىنا ءماجبۇر ەتكەن ەكى ءتۇرلى سەبەپتى كەلتىرەدى. «بىرىنشىدەن, ءباسپاسوز ارقىلى بۇقارانىڭ قالىڭ ورتاسىنا وي تاستاۋ, سول ارقىلى ونەر بىلىمگە, مادەنيەتكە ۇندەۋ بولسا, ەكىنشىدەن جاسقانشاق, ەتەكباستى اۋىل ايەلدەرىنە جاڭا قوعامنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرۋ, ءوز مۇددەسى ءۇششىن كۇرەسكە جۇمىلدىرۋ», – دەيدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 1920 جىلى قازاقستان اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قالىڭ مالعا, امەڭگەرلىككە, كوپ ايەل الۋشىلىققا تىيىم سالۋ جونىندە قابىلداعان دەكرەتى جاريالانعان بولاتىن. قىرىقباي اللابەرگەن «تاريح جانە ءباسپاسوز» كىتابىندا «دەكرەتتە قازاق ايەلدەرىنىڭ ەڭسەسىن باسقان, ادامدىق قاسيەتىن قورلاعان, تاعى باسقا دا زياندى ادەت-عۇرىپتاردى جويۋ كوزدەلدى. مىنە, وسى دەكرەتتىڭ ءمانىن ايەلدەرگە ءتۇسىندىرىپ, ولاردىڭ وزدەرىنىڭ باس بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسۋىنە كومەكتەسۋ, ايەلدەردى قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاستىرۋ ءۇشىن ەل ىشىندە كوشپەلى قىزىل وتاۋلار, دەلەگاتتار جينالىستارى ۇيىمداستىرىلدى. بۇلاردىڭ جۇمىسىن ناسيحاتتايتىن, ايەلدەرگە ارنالعان ءباسپاسوز ورگانىن شىعارۋ قاجەتتىگى تۋىندادى», – دەپ, ايەل قالامگەرلەردىڭ قالىپتاسۋ قاجەتتىلىگى تۋعانىن اتاپ وتەدى.
وسى كۇنگە دەيىن قازاق جۋرناليستيكاسىنداعى ايەلدەر كوشىنىڭ ءىزاشارلارى رەتىندە ءنازيپا قۇلجانوۆا, سارا ەسقىزى مەن ناعيما ارىقوۆانى ايتىپ ءجۇرمىز. بۇلار شىعارماشىلىق شىرايى مەن قالامگەرلىك قارىمى ەرەكشە كوزگە تۇسكەندەرى ەكەنى بەلگىلى. بىراق ولارعا دەيىن دە باسپاسوزگە جازعان ايەل اۆتورلار بولعان جانە ولار تۋرالى كوپ ايتىلا بەرمەيدى.
مىسالى, «قازاق» گازەتىنىڭ ايەل اۆتورلارى قاتارىندا عانيجامال دۋلاتوۆا, گۇلايىم بايگۋرينا, اققاعاز دوسجانوۆا, سارا ەسقىزى , ءنازيپا قۇلجانوۆالار بولعان. ولار ادەبيەت, مادەنيەت, مەديتسينا, وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىن جازعان. ال «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندە كۇلايىم وتەگەنقىزىنىڭ, ساقىپجامال تىلەۋبايزىقىنىڭ, ءماريام سەيدالىقىزدارىنىڭ ولەڭدەرى جارىق كورگەن. ال «ايقاپ» ەنتسيكلوپەدياسىنان سۇلەيمەنوۆا بالقوجا ەسىمىن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. سونداي-اق «ايقاپ جۋرنالىنىڭ بەلگىلى اۆتورلارى» دەگەن اتاۋمەن توپتاستىرىلعان قىسقاشا مالىمەتتەر قاتارىندا سەيدالينوۆا ءماريام تۋرالى جازىلعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ياعني, «قازاق», «ايقاپ» باسىلىمدارى ايەلدەردىڭ ماقالالارىن جاريالاي وتىرىپ, ولارعا ارنالعان باسىلىمداردىڭ پايدا بولۋىنا العىشارت جاسادى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
گازەتتەر ايەلدەرگە ارنالعان ايدارلار مەن بەتتەر اشتى
الاش ارىستارى ايەل تەڭدىگى تۋرالى ايتىپ, العاشقى ادەبي تۋىندىلاردىڭ شىعۋىنا سەبەپكەر بولعانى بەلگىلى. ءتىپتى, الاشوردا باسىلىمدارىنان دا كوپتەگەن ايەل اۆتورلاردىڭ ماقالالارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالى, «سارىارقا» جۋرنالىندا ءاسما جانبولوۆانىڭ قىسقا-قىسقا ماقالالارى, اقپاراتتىق حابارلامالارى جاريالانعان. 1922 جىلدان باستاپ شىققان «شولپان» جۋرنالىندا اسىرەسە ايەلدەردىڭ كۇتىمى, بالا كۇتىمى, جۇكتىلىك كەزىندەگى وزگەرىستەر تۋرالى كوپتەگەن تانىمدىق ماقالالار باسىلعان.
ايەل اۆتورلار ەڭ كوپ كەزدەسەتىن باسىلىم – «اق جول» گازەتى. وندا سارا ەسقىزى, ءنازيپا قۇلجانوۆا, الما ورازباەۆالارمەن قاتار اتتارى بىزگە بەيمالىم اۆتورلاردى دا بايقاۋعا بولادى.
ايەلدەر ءباسپاسوزىنىڭ, ايەلدەر پۋبليتسيستيكاسىنىڭ ءپىسىلىپ, جەتىلۋىنە ۇلەس قوسقان تاعى ءبىر ماسەلە – وسى كەزدەرى كوپشىلىك گازەتتەردە ايەلدەر ماسەلەسىنە ارنالعان ايدارلار مەن ارنايى بەتتەردىڭ بولۋى.
مىسالى, 1923 جىلدارى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى پەن «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىندا ايەلدەر ءبولىمى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىندە اپتاسىنا ءبىر رەت شىعاتىن «قازاق ەڭبەكشى ايەلدەرىنىڭ ءومىرى» دەيتىن ارنايى ءبولىم دە بولعان. ول تۋرالى دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ءتىپتى, باسىلىم ارحيۆتەرىندە دە ساقتاۋلى. مىسالى, «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە ساعيدا ەسىمدى اۆتور «قازاق قىزدارى قايدا؟», ء«دۇربىلى اينا» دەگەن ماقالالارىن جاريالاپ, وسى باسىلىمداعى ايەلدەر ءبولىمىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى باياندايدى.
العاشقى ايەلدەر باسىلىمى قايسى؟
ايەلدەر ءباسپاسوزىنىڭ باسى رەتىندە «تەڭدىك» گازەتى ايتىلىپ كەلە جاتىر. دەگەنمەن, 1923 جىلى 9-ماۋسىمداعى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندەگى الما ورازباەۆانىڭ «ايەل بوستاندىعى» ماقالاسىنان مىنا قۇندى دەرەكتى كەزدەستىرۋگە بولادى. وندا اۆتور: «اقتوبەدەگى گۋبەرنيالىق ايەلدەر ءبولىمىنىڭ اتىنان «ايەل بوستاندىعى» اتتى گازەت شىعارىلا باستاعان. ءىى-ءشى مايدا شىققان ءى-ءشى نومەرى باسقارمامىزعا كەلدى. گازەت جۇمالىق», – دەپ جازادى. ودان كەيىن قازاق ايەلدەرىنە ارنالعان گازەتتەردىڭ جوقتىعىن ايتا كەتىپ, «ايەل بوستاندىعى» – ايەلدەر دۇنيەسىندە ءى-ءشى ادىم. مۇنى شىعارىپ وتىرعاندىعى – قازاق ايەلدەرىنىڭ دە ەرلەرمەن قاتار تۇرمىسقا ۇمتىلايىن دەگەندىگى», – دەيدى. اتالعان گازەتتىڭ تۇپنۇسقاسى قولىمىزعا تيمەگەندىكتەن, ونىڭ ناقتى قاي كۇنى شىققانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن.
العاشقى باسىلىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتىلاتىن «جەتىسۋ ايەلى» جۋرنالىنىڭ دا شىعۋ ۋاقىتى تۋرالى دەرەكتەر ءارتۇرلى. ونى ل.احمەتوۆا «قارلىعاش قالامداستار» كىتابىندا 1923 جىلدىڭ قاڭتارىندا شىققان دەيدى. ال «قازاق ادەبيەتى» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتا 1924 جىلدىڭ باسىندا تەك ەكى ءنومىرى جارىق كورگەن دەگەن مالىمەت كەلتىرىلگەن. بۇل جۋرنالدىڭ شىققان ناقتى ۋاقىتى تۋرالى ق.اللابەرگەننىڭ «تاريح جانە ءباسپاسوز» كىتابىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل كىتاپتا «جەتىسۋ ايەلى» جۋرنالى بۇكىل قازاقستان بويىنشا ايەلدەرگە ارنالىپ شىعارىلعان العاشقى باسىلىم, ونىڭ العاشقى سانى 1923 جىلدىڭ 15- قاڭتارىندا جارىق كوردى», – دەلىنگەن.
زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان ۇنەمى نازاردان تىس قالاتىن باسىلىمدار دا بار. مىسالى, 1924 جىلى 1 قاڭتاردا سەمەيدە «بوستاندىق ايەل», قارقارالى ۋەزىندە «ەڭبەكشى ايەل» اتتى گازەتتەر جارىق كورگەن.
1925 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ «ازات ايەلى» جۋرنالىنىڭ جارىق كورە باستاعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ول تۋرالى تەمىربەك قوجاكەەۆ: «ازات ايەل» – ء بىر كۇندىك گازەت. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ءبولىمى 1925 جىلى 8 ناۋرىزدا شىعارعان. قازاق ايەلدەرىنە ارنالعان وسى تۇڭعىش, ءبىر كۇندىك گازەتتىڭ جارىق كورۋى ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى. 1925 جىلى 5 مامىر كۇنى وسى باسىلىمنىڭ نەگىزىندە «تەڭدىك» گازەتى شىعارىلا باستادى», – دەپ جازعان.
«تەڭدىك گازەتى» ايماقتىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ءبولىمىنىڭ اتىنان شىققان. 1926 جىلى “ايەل تەڭدىگى” جۋرنالىنا اينالدى. وندا الما ورازباەۆانىڭ, سارا ەسقىزىنىڭ, قازاقتىڭ تۇڭعىش اقىن قىزى شولپان يمانباەۆانىڭ, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ناعيما ارىقوۆانىڭ جانە تاعى باسقالارىنىڭ ماقالالارى باسىلعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, تەمىربەك قوجاكەەۆ 1926 جىلى «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىن «تەڭدىك» گازەتىنىڭ ورنىنا شىقتى دەسە, ل.احمەتوۆا بۇل جۋرنال 1925 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ قوسىمشاسى بولىپ شىققانىن ايتادى. قالاي دەگەنمەن دە كەيىنگى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ باسى بولعان «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىنىڭ قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا الاتىن ورنى بولەك.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, الدىمەن ايەل اۆتورلار قالىپتاسىپ, گازەتتىڭ ارنايى ايدارلارى شىعىپ, بىرتىندەپ ايەلدەرگە ارنالعان باسىلىمدار پايدا بولعان. بۇل تاقىرىپ تەرەڭ زەرتتەلىپ, جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلا باستاسا, ستۋدەنتتەرىنىڭ 80 پايىزىنان استامى قىزداردان تۇراتىن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى ءۇشىن پايدالى بولار ما ەدى؟
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
