جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن...
«جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن تارتادى» دەمەكشى, ەل جۇمىسسىزدىققا, قارجىلىق داعدارىسقا تاپ بولعان كەزدە قارجى پيراميدالارى دا قاپتاپ كەتەتىنى زاڭدى. الايدا, قازىر سونشالىقتى قىسىلتاياڭ كەز ەمەس. ىزدەسەڭ جۇمىس تا تابىلادى. بىراق كوپتەگەن ادامداردىڭ قارجى پيراميداسىنىڭ قارماعىنا تۇسۋىنە نە تۇرتكى بولىپ ءجۇر؟! جۇرتشىلىق جەڭىل جولمەن اقشا تابۋعا قۇنىعىپ كەتكەن بە دەيسىڭ وسىنداي كەزدە.
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءىرى قارجى پيراميداسىن 1960 جىلى امەريكالىق وليگارح بەرنارد مەدوفف ۇيىمداستىردى. «عاسىر پيراميداسى» اتانعان بۇل الاياقتىق جۇيە 40 جىلدىق عۇمىرىندا 50 ميلليارد قارجىنى قۇردىمعا جىبەرىپ, 3 ميلليون ادامدى كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان. ۋولل-ءستريتتى دىرىلدەتىپ جىبەرگەن عاسىردىڭ ەڭ ءىرى قارجى پيراميداسىنىڭ كۇيرەۋى 2007-2008 جىلدارداعى امەريكادان باستاۋ العان قارجى داعدارىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل پيراميداعا تالاي امەريكالىق بانكتەر مەن حالىقارالىق قورلار اقشا سالعان دەسەدى...2009 جىلى بەرنارد ۇستالدى. ونىڭ ايلا-شارعىسىنان ابدەن كۇيگەن نيۋ-يوركتىڭ سوتى بەرناردتى بىردەن 150 جىلعا سوتتاپ جىبەردى. بۇل تۋرالى بيىل «لجەتس. ۆەليكي ي ۋجاسنىي» دەگەن فيلم دە شىقتى.
ال تمد ەلدەرىندەگى ەڭ ۇلكەن قارجى پيراميداسى «ممم» كومپانياسى بولدى. الەمدەگى ۇلكەندى-كىشىلى باسەكەلەستەرىنەن وق بويى وزىپ, شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەن پيراميدا 15 ميلليونعا جۋىق سالىمشى جيناعان. ونىڭ نەگىزىن قالاعان سەرگەي ماۆرودي ۇستالىپ, تۇتقىندالدى دا. بىراق جازاسىن وتەپ شىققاننان كەيىن دە ول بىرنەشە قارجى پيراميداسىن قۇراستىردى. رەسەي بيلىگى تاراپىنان تالاي رەت قۋدالاۋعا ۇشىراسا دا ونىڭ پيراميداسى بەرتىنگە دەيىن جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى.
ال قازاقستاندا 1994 جىلدارى داعدارىس ەتەكتەن تارتقان تۇستا «سماعۇلوۆ جانە كو» دەگەن شىعىپ, اڭعال حالىقتىڭ 630 ميلليون تەڭگەسىن ۇپتەپ كەتكەنىن بىلەمىز. ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى ن.سماعۇلوۆ 35 مىڭ ادامدى الداعان دەسەدى. بىلتىرلارى «وپتوۆكا» دەگەن شىعىپ, جۇرتشىلىقتىڭ قالتاسىن سىپىردى. «Qnet» دەگەن اتىشۋلى كومپانيا دا تۇككە تۇرعىسىز زاتتارىن ساتىپ, تالايدى قاقپانىنا تۇسىرگەنى ءمالىم.
مىنە, كورىپ وتىرعانداي, قارجى پيراميدالارىنىڭ جۇرتشىلىقتى بايلىققا كەنەلتەيىن دەگەن ويى جوق. ولاردىڭ ماقساتى – وزگەنىڭ ەسەبىنەن وزدەرىنىڭ قالتاسىن قامپايتۋ.
تۇزاققا تۇسىرەتىن ءتۇزىلىم
قارجى پيراميداسىنىڭ قۇرىلۋ سىزباسىنىڭ ءوزى ادامدى اربايدى. مۇندا ءاربىر ادام پيراميدا قۇرۋعا كىرىسەدى. ەڭ تومەنگى ساتىسى – جۇيەگە جاڭادان كىرگەن ادام. ول باي كەلە, پيراميدانىڭ ۇشار باسىنا جەتىپ, باس اينالدىرارلىق تابىسقا كەنەلەدى-مىس.
زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قارجى پيراميدالارىن ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. العاشقىسى, قارجى پيراميدالارى وزدەرى قۇرعان جۇيەمەن جۇمىس ىستەيدى. ال ەكىنشىسى, ءاۋ باستا زاڭ شەڭبەرىندە قارجى ينستيتۋتتارى بولىپ قۇرىلىپ, كەيىن بىرتىندەپ پيراميداعا اينالعاندار. بۇلار ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردىڭ اتىن جامىلىپ جۇمىس ىستەيدى, جارناماسىن جۇرگىزەدى. سول سەبەپتى ەشقانداي كەپىلسىز, بەلگىلى ءبىر تالاپ-شارتسىز شاعىن نەسيە بەرەمىن نەمەسە كاسىپكەرلىك قۇرىپ بەرەمىن دەگەن جارناماشىل ۇيىمداردان اياق تارتا جۇرگەن ابزال.
قارجى پيراميدالارى ادامداردى ارباۋدىڭ نەبىر ايلا-شارعىلارىن مەڭگەرگەن. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە «Questra Holdings Inc.» كومپانياسىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. بۇلاردىڭ «جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەمەن سىياقى بەرەمىز» دەگەن قۇرعاق ۋادەسىنە سەنگەن اڭعال جۇرت اتالعان كومپانياعا ەۋرولاپ قارجىسىن سالىپ جاتىر.
«كۆەسترا» ءوزىن سالىمشىلارىنا ينۆەستيتسيالىق كومپانيا رەتىندە تانىستىرادى. كليەنتتەرىنە ۇسىناتىن سىياقىسى دا قوماقتى. مىسالى, «كۆەسترانىڭ» ەڭ ارزان «White» پاكەتى بويىنشا €90 كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالساڭىز, ول قاراجاتىڭىز ەرتەگى باتىرلارىنداي ءسات ساناپ وسەدى. اپتاسىنا – €4, ايىنا – €16, ال جىلىنا €187 تابىس تاباسىز. بۇل ەندى سۇمدىق ءوسىم. اپتا سايىن تەلەفونىڭىزعا اقشاڭىزدىڭ كوبەيىپ جاتقانى تۋرالى حابارلاما كەلىپ تۇراتىنىن قايتەرسىز؟! بىراق مۇنىڭ ءبارى – ۆيرتۋالدى قارجى.
«كۆەسترا» كومپانياسى تۋرالى اقپاراتتى ينتەرنەتتەن ءبىز دە ىزدەستىردىك. بىراق كومپانيانى جارنامالاعان بىرنەشە بەينەروليكتەر مەن ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوسۋرەتتەردەن باسقا ەشتەڭە تاپپادىق. جارنامالىق سايتتا Questra World كومپانياسىنىڭ ليتسەنزياسى, باسشىلىعى, مەكەنجايى جانە بايلانىس نومىرلەرىنىڭ كورسەتىلمەۋى دە كۇمان تۋعىزادى.
ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى ۇلتتىق بانكپەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, «Questra Holdings Inc.» كومپانياسىنىڭ قىزمەتىن جان-جاقتى زەرتتەگەن. سويتسە, «كۆەسترا» كابو-ۆەردە رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان «Atlantic Global Asset Managment» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورىنى بولىپ شىققان. ولار «كليەنتتەرىن» كومپانيانىڭ وكىلدەرى مەن ۆەب-سايتى ارقىلى تارتادى ەكەن.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قىلمىستىق قۋدالاۋ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋ دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى باقىت اباەۆتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە «Questra Holdings Inc.» كومپانياسىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ جاتىر. ايتالىق, قىزىلوردا وبلىستىق ءىىد-مەن بىرگە, بيىل ناۋرىزدا كومپانياعا قاتىستى قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ باستالعان. مامىر ايىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن «كۆەستراعا» قاتىستى تاعى دا 3 قىلمىستىق ءىس قوزعاپتى.
اتالعان قىلمىستىق ىستەر باس پروكۋراتۋرانىڭ نۇسقاۋىمەن ءبىر وندىرىسكە بىرىكتىرىلىپ, تەرگەۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە جولدانعان. قازىرگى كەزدە كەشەندى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قارجى پيراميدالارىن قۇرۋ جانە ولارعا باسشىلىق ەتۋمەن اينالىسقان «كۆەسترا» وكىلدەرىنە قاتىستى وسىنداي قىلمىستىق ىستەرمەن جامبىل, باتىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, الماتى وبلىستارىنىڭ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرى دە اينالىسىپ جاتىر.
ال ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا, «كۆەسترا» قارجىلىق ۇيىمداردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلمەگەن. ولاردىڭ دەپوزيت قابىلداۋعا, اشۋعا جانە بانكتىك ەسەپ شوتتاردى جۇرگىزۋگە ليتسەنزياسى دا جوق. اۆستريا, بەلگيا, چەحيا, سلوۆەنيا جانە ۇلىبريتانيا سەكىلدى ەلدەردىڭ ۇلتتىق بانكتەرىنىڭ رەسمي سايتتارىندا «كۆەستراعا» اقشا سالۋعا قاتىستى ەسكەرتۋلەر ايتىلعانىن ءبىز دە كوپشىلىككە ەسكەرتىپ قويايىق.
الاياقتار اۋىزدىقتالۋى ءتيىس
قارجى پيراميداسى جۇيەسىمەن الاياقتىق جاسايتىن ۇلكەندى-كىشىلى كومپانيالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە بايلانىستى ەلىمىز وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابىنا قارجى پيراميداسىن قۇرۋ مەن وعان باسشىلىق ەتۋگە قاتىستى جازا ءتۇرىن ەنگىزدى. وسى باپ بويىنشا, كىمدە-كىم قارجى پيراميداسىن قۇرسا, وعان باسشىلىق جاساسا, قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى مۇلكىن تاركىلەۋمەن قوسا, ون ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
بۇدان بولەك, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 150-بابىندا قارجى (ينۆەستيتسيالىق) پيراميداسى قىزمەتiنiڭ جارناماسىن شىعارعان, تاراتقان جانە ورنالاستىرعان ازاماتتار اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى ايتىلعان.
قارجى پيراميدالارىنىڭ ءىس-ارەكەتى قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن قۇزىرلى ورگاندار ايتىپ-اق كەلەدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى – اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا اعا وفيتسەر جۇما ەردەننىڭ ايتۋىنشا, بارلىق قارجى پيراميداسىنا ورتاق بىرنەشە بەلگى بار. ولار بانك دەپوزيتتەرىنىڭ جىلدىق پايىزىنان الدەنەشە اسىپ تۇسەتىن جوعارى كىرىستى ۋادە ەتەدى. بىراق تابىستى قايدان الاتىنىن, نەگىزگى باعىت-باعدارىن, ينۆەستيتسياسىن اشىق كورسەتپەيدى. تەك اڭعال حالىقتى جيناپ الىپ, ادەمى سويلەپ, مەرەكەلىك بەزەندىرگەن بۋكلەتتەر تاراتىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە جوعارى مانساپقا قول جەتكىزەتىنى تۋرالى ءتاتتى «ەرتەگىلەر» ايتۋمەن شەكتەلەدى.
ءتيىستى ورگان قور نارىعىندا جوعارى كىرىستەردى ۋادە ەتكەن وسىنداي كومپانيالاردى تەكسەرگەن كەزدە, ولاردىڭ ەشقانداي دا بيرجا نارىعىندا ساتىلىم جۇرگىزبەيتىنىن, تەك جاڭا سالىمشىلار ەسەبىنەن قارجىسىن كوبەيتىپ وتىرعانىن انىقتاعان. سوندىقتان ماڭداي تەرمەن كەلگەن ءاربىر تيىن ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەس ءۇشىن ساق بولعان ءجون, دەيدى جۇما ەردەن.
ءتۇيىن
قارجى تابۋدىڭ پيراميدالىق ءتاسىلى – بۇرىننان دالەلدەنگەن الدامشى جۇيە. مۇنداي كومپانيالار بەلگىلى ءبىر جوسپارىن ورىنداعان كەزدە كوككە ۇشقانداي ۇشتى-كۇيلى جوق بولىپ كەتەدى. سان سوعىپ, جەر سيپاپ قالاتىن باياعى قاراشا حالىق. الەمدەگى ەڭ مىقتى دەگەن ينۆەستيتسيالىق كومپانيانىڭ ءوزى جىلىنا 30 پايىز سىياقى بەرۋى مۇمكىن. ال قارجى پيراميداسىنىڭ ۋادە ەتەتىن ۇستەمەسى ايىنا – 20 پايىز. مۇنداي «باتپان قۇيرىق» بولعان ەمەس, بولمايدى دا. ەگەر اقشاڭىز سونشالىقتى اسىپ-تاسىپ جاتسا, نارىقتا اتى بەلگىلى, قارجى جۇرگىزۋگە قۇقى بار ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارعا نەمەسە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە سالىڭىز.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
