ۇكىمەت التى ايدا اتقارىلعان جۇمىستى قورىتىندىلاپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىداعى دامۋ دەڭگەيىمىزدى جاريالادى. ناتيجە جامان ەمەس, ء ىجو كورسەتكىشى 4,2 پايىزعا ارتقانى مالىمدەلدى. دەگەنمەن, ناعىز سىناق كەزەڭى ءالى الدا سىڭايلى. پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرىنە «بوساڭسۋعا بولمايتىنىن» ەسكەرتىپ, ولقىلىقتاردى تۇزەۋدى تاپسىرعانى دا وسىعان دالەل. ۇكىمەت باسشىسى كەيبىر كەمشىلىكتەردى كورىپ وتىرعانىن ايتىپ, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ شىعىس بولىگىنىڭ ورىندالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن تاپسىرعان ەدى. ول قانداي كەمشىلىكتەر دەسەك, «تاياقتىڭ ۇشى» بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ جايىنا كەلىپ تىرەلەدى ەكەن.
ءيا, «پالەنشە پايىزى» يگەرىلمەي قالعان دەگەن سوزدەن قۇتىلاتىن كۇن تۋماي تۇر. بۇل ماسەلە بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ءبىراز سىنعا الىنىپ, تالقىعا تۇسكەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ ءبىر تيىنىن دا ءراسۋا قىلماي, ءتيىمدى يگەرۋدى ەسكەرتكەن. سەبەبى, ۋاقىتىندا يگەرىلمەي قالعان قارجى جىلدىڭ سوڭىندا «ايتەۋىر يگەرىلۋى كەرەك ەكەن» دەگەن سىلتاۋمەن, ورىنسىز جۇمسالىپ كەتۋ قاۋپى دە جوق ەمەس.
«بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ» دەگەن تەرمين بار. جىل بويىنا اقشانى الماي كەلەدى دە, جىلدىڭ اياعىندا قارجى يگەرىلمەدى دەپ ايتپاسىن دەپ قارجىنى قايدا بولسا دا شاشادى. ياعني, تەك يگەرىلدى دەگەن قورىتىندى الۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارادى», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى كەڭەيتىلگەن جيىندا. وسى ورايدا پرەزيدەنت بۇل ماسەلە قاداعالاۋدا بولۋى ءتيىس ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. «قارجى يگەرىلمەگەن جەردە بۇل اقشانى الىپ, يگەرۋگە قاۋقارلى باعىتتارعا جىبەرۋ كەرەك. بيۋدجەتتى قورعاعان كەزدە ءاربىر مينيسترلىك ءتۇرلى باعىتتارعا قارجى سۇراپ كەلەدى. دەمەك, وسىنىڭ بارلىعى نەگىزسىز تالاپتار بولعانىن بىلدىرەدى. ولاردى قارجىنى يگەرۋگە ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى جوق. كەلەسى جىلى وسى ۆەدومستۆوعا ءتيىستى سومادا قارجىنى قىسقارتۋ كەرەك», دەپ تاپسىرعان. ارينە, بۇل وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا يگەرۋسىز قالعان قارجىعا قاتىستى ايتىلعان. بىراق بيىلعى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىندا دا يگەرىلمەگەن سومالار انىقتالىپ وتىر.
بيىلعى جارتىجىلدىقتاعى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جايىنا تاعى ءبىر ورالايىق. قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, بيۋدجەتتەردىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندە كىرىستەردىڭ ءوسۋ قارقىنى قامتاماسىز ەتىلگەن. بىراق بار ماسەلە سول شىعىستاردا بولىپ وتىر. شىعىستار وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا جارتى تريلليونعا وسكەن. ەسەپتەپ كورىڭىز, بۇل كورسەتكىش 2010 جىلدىڭ بيۋدجەتى كولەمىنەن 200 ملرد تەڭگەگە كوپ. ەندى سول شىعىستاردىڭ يگەرىلۋ جايىنا جەكەلەي توقتالايىق. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 4 406,3 ملرد تەڭگەگە, ياعني, 99,2 پايىزعا يگەرىلگەن. 4,9 ملرد تەڭگە ۇنەمدەلىپ, 30 ملرد تەڭگە يگەرىلمەگەن. بۇل اتقارىلعان شىعىستاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 0,7 پايىزىن قۇرايدى.
«قاراجاتتى يگەرۋ كەزىندە ءونىم بەرۋشىلەردىڭ شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋى, وتكىزىلمەگەن كونكۋرستار جانە ولاردىڭ ۇزاق وتكىزىلۋى, ءىس-شارالاردى وتكىزۋ مەرزىمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋ فاكتىلەرى ءالى دە بايقالادى», دەيدى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك شولپانقۇلوۆ. ۆيتسە-مينيستر بيۋدجەت قارجىسىن نەعۇرلىم كوپ يگەرمەگەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتىزىمىن دە جاريالادى. ماسەلەن, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى – 7,2 ملرد تەڭگەنى, قارجى مينيسترلىگى – 7,1 ملرد تەڭگەنى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى – 4,1 ملرد تەڭگەنى, باس پروكۋراتۋرا – 2,7 ملرد تەڭگەنى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 2,2 ملرد تەڭگەنى يگەرمەگەن. ال بۇل يگەرىلمەۋلەردى بولدىرماۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كونكۋرستاردى وتكىزۋدى, شارتتاردى جاساسۋدى جانە ولاردى ۋاقتىلى ورىنداۋدى سوزباۋعا تيىستىگىن ەسكەرتتى. ارينە, بۇل رەتتە بيۋدجەت زاڭناماسىنىڭ بۇزىلماۋى تاعى بار.
ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتىلعان مالىمەتتەردە, 64 رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك باعدارلامالار بويىنشا جىل سوڭىندا يگەرىلمەۋ سومالارى قالىپتاسۋ قاۋپى بار ەكەنى دە ايتىلدى. ول باعدارلامالار بويىنشا 119 ملرد تەڭگەگە كەلىسىمشارتتار ءالى جاسالماعان. ولاردىڭ ىشىندە 19 ملرد تەڭگە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار بويىنشا بولىنبەگەن سوما ەكەن. بۇل جاعداي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس جاساۋعا ىنتالارى جوق ەكەنىن كورسەتىپ وتىرعانداي. «ولارعا بيۋدجەتتەن تىكەلەي قاراجات العان, ارينە, وڭايىراق» دەيدى قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ب.شولپانقۇلوۆ.
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارى دا تولىق قامتىلماعان. ماسەلەن, 474,1 ملرد تەڭگە سوماسىندا وڭىرلەرگە بولىنگەن نىسانالى ترانسفەرتتەر 96,5 پايىزعا يگەرىلىپ, 15,5 ملرد تەڭگە يگەرىلمەگەن. ونىڭ ىشىندە, 6,3 ملرد تەڭگە – استانا قالاسىنا, 3,6 ملرد تەڭگە – الماتى قالاسىنا, 1,7 ملرد تەڭگە – قىزىلوردا وبلىسىنا, 1,1 ملرد تەڭگە اقمولا جانە جامبىل وبلىستارىنا تيەسىلى. يگەرىلمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى جۇمىس كەستەسىنەن قالىس قالۋ, شارتتاردى كەش جاساسۋ جاعدايلارىمەن تۇسىندىرىلگەن.
بۇل رەتتە وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا نازار اۋدارعان ءجون. قارجى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, شىعىندار بويىنشا جوسپاردىڭ ورىندالماۋى – 145,9 ملرد تەڭگەنى, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ پايدالانىلماعان رەزەرۆى – 75,6 ملرد تەڭگەنى, ۇنەم – 34,3 ملرد تەڭگەنى, يگەرىلمەۋ 36 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. سونداي-اق, مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋعا بولىنگەن 12 ملرد تەڭگە پايدالانىلماي قالعان, 2016 جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋگە بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلعان سوماسى 267,9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. باستىسى, يگەرىلمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى جىلدا قايتالانا بەرەتىنى دە, بۇل سالاعا شىنىمەن مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋدى قاجەت ەتەتىندەي.
ارينە, جالپىلاي العاندا, بۇكىل بيۋدجەت شىعىسىنىڭ 0,7 پايىزى عانا يگەرىلمەگەنىنە شۇيلىگۋ «تيىن ساناعانداي» بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق جوسپارلى تۇردە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ ءاربىر تيىنىنىڭ ءوز شەشەتىن ماسەلەسى بار ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. ءتىپتى, قازىرگىدەي جاھاندىق ەكونوميكا داعدارىس دەرتىنەن تولىق ايىعا الماي وتىرعان كەلەڭسىز كەزەڭدە ارقانى كەڭگە سالۋعا بولماسى انىق. ال وتكەن جىلى الەمدىك تاۋار نارىعىنداعى قولايسىز كونيۋنكتۋرا, مۇناي سەكتورىندا ءوندىرىس كولەمدەرىنىڭ قىسقارۋى ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ازايۋىنا اكەپ سوققانىن, ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەر 10,8 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 8 ەسەدەن كوپ
دينارا بىتىك,
"ەگەمەن قازاقستان"
