وركەندى وزگەرىستەر ءورىسى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك بىلالوۆپەن سۇحبات
– سەرىك سۇلتانعازى ۇلى, ەلىمىز ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تۇر. قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستان حالقىنىڭ تاريحىندا مۇنداي كەزەڭ بولماعانىن اتاپ كورسەتكەن ەلباسى ەل شەجىرەسىندەگى ەرەكشە بەلەستى بارىنشا دايىندىقپەن قارسى الۋعا شاقىرعان بولاتىن. وسىعان وراي, ءسىزدىڭ قولداۋىڭىزبەن وڭىرىمىزدە ءورىس العان «20 يگى ءىس» اكتسياسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالىپ وتسەڭىز.
– ءيا, بيىل ءبارىمىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى جىل. تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرى ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردا زور تابىستارعا جەتكەنى بارىمىزگە ءمالىم. ىشكى, سىرتقى ساياسي تۇراقتىلىعىمىز بەكىپ, الەم ساناساتىن مەملەكەتتەر قاتارىنا كوتەرىلدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە ۇلانعايىر مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, دامۋدىڭ جاسامپازدىق جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. ءبىز وسىلايشا تۇتاس ءبىر داۋىرگە بارابار, ماڭىزى ايرىقشا, ءمانى بولەك كەزەڭگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ, ەلىمىز بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىك, تاتۋلىق, دوستىق شاڭىراعىنا اينالدى. ال, سۇراعىڭىزعا كەلەتىن بولساق, ايتۋلى داتاعا وراي مەملەكەت باسشىسى مەرەيتوي جىلىن «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ جاريالاۋى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن قولداۋىنا يە بولدى. وبلىستاعى «20 يگى ءىس» شاراسى الاشتىڭ اقيىق اقىنى, جەرلەسىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان اۋىلى سارتوماردان باستاۋ الدى. مەكتەپ عيماراتى, مەشىت ءۇيى, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جوندەۋدەن ءوتىپ, وقۋشىلارعا سپورتتىق قۇرال-جابدىقتار سىيلاندى. مۇراجاي جاڭا كىتاپتارمەن تولىعىپ, پلازمالىق تەلەديدار تارتۋ ەتىلدى. شالعاي جەرلەردەگى ەلدى مەكەندەر دە جاڭارىپ, تازارىپ, گۇلدەنە ءتۇستى. كوشەلەر رەتكە كەلتىرىلدى, اۋلالارعا اعاشتار وتىرعىزىلدى. جولدار ءجوندەلىپ, سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. مىسالى, ورتالىق, بوستاندىق, اقبالىق, شۇقىركول اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرى تۇراتىن ورتانى اباتتاندىرۋعا, كوركەيتۋگە جوعارى كوڭىل-كۇيمەن جۇمىلا اتسالىستى. كوپتەگەن سپورت الاڭدارى, دەمالىس-ءمادەني ورتالىقتار, ساياباقتار, ىسكە قوسىلدى. وبلىس ورتالىعىندا ساۋلەتتى ستەللالار, ەسكەرتكىشتەر, مادەني نىساندار تۇرعىزىلدى. اكتسيا اياسىندا اۋدانداردا – 216, جەرگىلىكتى وكرۋگتەردە – 1638 شارالار اتقارىلدى. ءالى دە جالعاسۋ ۇستىندە.
– قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان مول استىق ءوسىرىپ, ەل ىرىسىن ەسەلەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. ونى ىسىراپسىز جيناۋ, ساقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قالاي ۇيىمداستىرىلعان؟
– ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋدا جانە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدا اگروونەركاسىپ كەشەنىن ۇدەمەلى دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق. ەلباسىنىڭ اگرارلىق كەشەندى قۋاتتى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ارقاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا 6,6 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. رەسپۋبليكادا وسىرىلەتىن ءداندى داقىلداردىڭ 25-28 پايىزى وبلىستىڭ ۇلەسىندە. بۇل سالادا قالىپتاسقان ءتاجىريبەلەرى مول ەگىنشىلەرىمىز اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايلارىنىڭ وزىندە ماڭداي تەرمەن وسىرىلگەن ريزىقتى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋعا داعدىلانعان. داڭعايىر ديقان, بىلىكتى باسشى گەننادي زەنچەنكونىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتانۋى – ءبارىمىز ءۇشىن ابىروي. مۇنداي ماقتاۋلى جەر وڭدەۋشىلەر وبلىستا جۇزدەپ سانالادى. 2009 جىلى گەكتار بەرەكەلىگى 16,6 تسەنتنەرگە جەتىپ, 6,4 ميلليون توننا استىق جيناعان ەدىك. بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق جىلىنىڭ وزىندە شىعىمدىلىق 10,5 تسەنتنەردەن اينالىپ, 4,1 ميلليون توننا ءونىم الدىق. بيىلعى ءتۇسىم بۇل كورسەتكىشتەردەن دە اسىپ ءتۇسىپ, رەكوردتىق مەجەنى باعىندىردىق. كۇزگى وراقتى ويداعىداي اياقتاۋعا بارلىق كۇش-جىگەر جۇمىلدىرىلدى. جاۋاپتى ناۋقانعا 10 مىڭعا جۋىق تەحنيكالار قاتىستىرىلىپ, 3,9 ميلليون گەكتار القاپتىڭ ءدانى ىسىراپسىز قامبالارعا قۇيىلدى. گەكتار بەرەكەلىگى 20 تسەنتنەرگە جەتىپ, قىرماندار مەن ەلەۆاتورلارعا 7 ميلليون تونناعا جۋىق استىق جەتكىزىلدى. ع.مۇسىرەپوۆ, تايىنشا اۋداندارى ءبىر ميلليون توننادان استام ەل ريزىعىنا يە بولدى. مۇنداي مولشىلىققا ەگىنشىلىك مادەنيەتىن ۇدايى جاقسارتۋ ناتيجەسىندە جەتكەنىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون.
ەندىگى مىندەت – رەكوردتى استىقتى شاشاۋسىز ءارى ساپالى ساقتاۋ. بۇل ماسەلەدە دە بوگەلىس بولمايتىنىنا سەندىرە الامىن. وتكەن جىلى قوردالانعان ءونىم باسقا ءوڭىرلەرگە جونەلتىلدى. سوڭعى 6 جىل ىشىندە 247 مىڭ تونناعا دەيىن استىق قابىلداي الاتىن 11 ەلەۆاتور پايدالانۋعا بەرىلدى. بىلتىر ايىرتاۋ جانە ع.مۇسىرەپوۆ اۋداندارىندا قۋاتتىلىعى 60 مىڭ توننالىق استىق قويمالارى كەشەنى بوي كوتەردى. بيىل سىيىمدىلىعى 52 مىڭ جانە 30 مىڭ توننا بولاتىن ەكى استىق قابىلداۋ كاسىپورنى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ, ەلەۆاتورلاردىڭ سىيىمدىلىعى 3 ميلليون 350 مىڭ تونناعا جەتتى. بۇدان تىسقارى سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 3 ميلليون تونناداي استىق ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرى بار.
– جولداۋ تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جايى قالاي؟
– مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءمىندەتتەرىمىز ايقىن, مەجەمىز بيىك. وبلىس جان باسىنا شاققاندا ءسۇت پەن جۇمىرتقا وندىرۋدەن ەلىمىزدە 1-ءشى, ەت وندىرۋدەن 2-ءشى ورىندى يەلەنەدى. جولداۋداعى ەتتى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ىشكى مۇمكىندىكتەر مەن قولداعى رەزەرۆتەر جەتكىلىكتى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى جاسالىپ, اۋقىمدى شارالار بەلگىلەندى. كەلەشەكتە 10 مىڭ باس مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن, 4 مىڭ باس رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار, 15600 باس مال وسىرەتىن فەرمالار اشۋ مىندەتتەرى تۇر. اتا كاسىبىمىزدى بۇرىنعىدان دا قارقىندى دامىتاتىن كەز تۋدى. العاشقى قادامدار ناتيجەسىز ەمەس. بيىل فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ ماقساتىمەن 2200 باس مالعا تاپسىرىس بەرىلسە, 119 اگروقۇرىلىم ءوز جانە قارجىلىق ينستيتۋتتار قاراجاتىنا 7,3 مىڭ باس مال ساتىپ الدى. «قازاگرو» اق ارقىلى 70 جوبا قارجىلاندىرىلىپ, 659,6 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. ءۇش اۋداندا اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ, كانادا مەن گەرمانيادان سيممەنتال مالدارى اكەلىندى. ولاردىڭ قاتارىنا «سبي-اگرو-تاشكەنتكا», «پەتەرفەلد-اگرو», «الابوتا اسىل تۇقىمدى» سەرىكتەستىكتەرىن اتاۋعا بولادى. بۇدان تىسقارى «قازەكسپورتاستىق» فيرماسى ارقىلى 1 مىڭداي شەتەلدىك مال ساتىپ الۋ كوزدەلىپ وتىر.
وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلعان شارالار 8 ايدا جالپى ءونىم كولەمىن ارتتىرىپ, 58 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. رەنتابەلدىلىگى تومەن شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ, اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ, سالالاردى تەحنيكالىق جاعىنان جاراقتاندىرۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتتارى بويىنشا ماڭىزدى جوبالار ىسكە اساتىن بولادى.
– مەملەكەتتىك جوبا-باعدارلامالار ىسكە قوسىلعالى باسقا سالالار دا ەڭسەسىن تىكتەپ, قۇلاشىن كەڭگە جازا تۇسكەن بولار؟
– ارينە. وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ونەركاسىپتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ونىڭ ىشىندە ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ جەتەكشى ءرولى زور. كسرو كەزىندە پەتروپاۆل قالاسىنداعى زاۋىتتار الىس قاشىقتىققا وق تاسيتىن زىمىراندار شىعارۋمەن ايگىلەنەتىن. ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى قورعانىس زاۋىتتارى باسقا سالالارعا بەيىمدەلىپ, بەيبىت ماقساتتاعى ونىمدەر شىعارۋعا مامانداندى. ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ كەشەندەرىمەن جانە شەتەلدىك سەرىكتەستىكتەرمەن جاساعان كەلىسىم-شارتتارىنىڭ جالپى كولەمى 25 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 2,1 ەسەگە ارتىق. كەلىسىم-شارتتار اياسىندا 12,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلىپ, بىلتىرعىعا قاراعاندا 2 ەسەگە مولايدى. سوڭعى ون جىلدا ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 46,7 ەسەگە ۇلعايعانىن ايتا كەتكەن ءجون. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى كولەمى 30,3 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن 15 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ەنگىزىلگەن. ولاردى سالۋ بارىسىندا 1300-دەن استام ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ال پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە 1700-دەي جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. 2010 جىلى وڭىرىمىزدە 13,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ 10 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 631 ادام جۇمىسقا ورنالاستى. ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارى اراسىندا «زيكستو» اق-نىڭ جۇمىسى جاڭاشىلدىق سيپاتقا يە. يندۋستريالىق دامۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن يگەرۋدەگى قارقىندى قادامدارى ءسۇيسىنتەدى. 2008 جىلى ولار تەمىرجولشىلار ءۇشىن 30 جۇك ۆاگونىن قۇراستىرعان بولاتىن.
سول سياقتى, بۇگىنگە دەيىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 11 جوبا ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 2,2 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن, سىيىمدىلىعى 52 مىڭ توننالىق ەلەۆاتور بوي كوتەردى. جۋىردا 30 مىڭ توننالىق تاعى ءبىر استىق قابىلداۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىلايشا وبلىس كاسىپورىندارى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ارتۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىندە دە بىرقاتار وزىق جوبالار بار. «يۋننيۆيل» جشس جىلىنا 9 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن وندىرەتىن وسى زامانعى ەت وڭدەۋ كومبيناتىن, «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعى 320 باس ساۋىن سيىرعا لايىقتالعان ءسۇت كەشەنىن پايدالانۋعا بەردى. «زەنچەنكو ي ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە قاناتقاقتى جوبا ءجۇزەگە اسىرىلىپ, كانادادان اكەلىنگەن 800 باس سيىرعا ارنالعان ءسۇت كەشەنى بوي كوتەردى. مۇندا ءار ساۋىن سيىردان جىلىنا 7 مىڭ ليتردەي ءسۇت ساۋىلادى. تايىنشا اۋدانىندا 1000 باسقا شاقتالعان ءسۇت كەشەنى جۇمىس ىستەيدى.
جەر استى بايلىعىن يگەرۋ كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى سالاسىن جانداندىرۋعا سەرپىن بەردى. «تيولاين» جشس تيتان-تسيركوني كەنىن وڭدەيتىن تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى ىسكە قوستى. «شۋنگيت» جشس قيىرشىق تاستار وڭدەۋمەن اينالىسادى. جوعارى ءونىمدى قوندىرعىلار ورناتىلعان ءوندىرىس ورنىنىڭ جىلدىق قۋاتى 600 مىڭ تونناعا تەڭ. «اقتوبە Glass» كەن بايىتۋ كومبيناتى ايسارى جەرىندە كۆارتس قۇمىن شىعارادى.
كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋ سالاسىندا جايلى بيزنەستىك احۋال تۋعىزۋعا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى بولدىرماۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. ون جىلدا شاعىن كاسىپورىندار سانى 10,3 پايىزعا ۇلعايىپ, قىزمەت كولەمى 12 ەسەگە ارتتى. جىلدىق ءونىم ءوندىرۋ مولشەرى 85 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا بيىل رەسپۋبليكالىق قازىنادان 1440 ميلليون, ونىڭ ىشىندە اعىمداعى ماقساتتى ترانسفەرتتەرگە 818,2 ميلليون, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 621,8 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان.
ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتىڭ جاندانۋى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ىرعاقتى دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بىلتىر نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا مولشەرى 53 ميلليارد 315 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 1999 جىلعا قاراعاندا 11 ەسە ارتتى. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى 9 ميلليارد تەڭگەنىڭ 28 جوباسىن ىسكە اسىرۋعا اسا ىنتالى.
– جولداۋدا حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ باسىم باعىتتارى اتاپ كورسەتىلدى. ەندىگى اڭگىمەنى وسىناۋ وزەكتى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وربىتسەك.
– الدىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ كەيبىر قورىتىندىلارىنا توقتالا كەتەيىن. ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك جوبانى ورىنداۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 15 ميلليارد, جەرگىلىكتى قازىنادان 2,5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان بولاتىن. بۇدان تىسقارى ازيا دامۋ بانكى 1,5 ميلليارد, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر 96 ميلليون تەڭگە قاراجات سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 111 مىڭ تۇرعىنى بار 145 ەلدى مەكەنگە تىرشىلىك ءنارى جەتكىزىلىپ, 194 مىڭ ادام تۇراتىن 122 اۋىل-سەلونىڭ جايى وڭالدى. بىلتىر سۋ شارۋاشىلىعى شارالارىن اتقارۋعا 4,1 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. 200 شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرلارى مەن سۋ تاراتۋ جەلىلەرى سالىنىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. 40 مىڭ تۇرعىنى بار 13 ەلدى مەكەننىڭ تازا سۋى جاقسارتىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 31,2 شاقىرىم توراپتىق سۋ قۇبىرلارى, 26,5 شاقىرىم سۋ تاراتۋ جەلىلەرى تارتىلدى. جامبىل اۋدانىندا جەراستى سۋلارىنان تارتىلعان ۇزىندىعى 6,9 شاقىرىم ۇڭعىمالى سۋ بوگەتتەرى قالپىنا كەلتىرىلدى. 3 ەلدى مەكەن جەراستى سۋلارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
دەگەنمەن, وبلىستا تازا اۋىز سۋ جايى ءالى دە وتكىر سەزىلەدى. «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, تازا سۋعا مۇقتاج ەلدى مەكەندەردىڭ پروبلەماسىن شەشۋ ۇستىندەمىز.
– «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي شارالار اتقارىلماق؟
– ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, از قامتىلعاندار قاتارىن ازايتۋ – ۇنەمى باقىلاۋدا تۇراتىن ماسەلە. بۇل باعىتتا از شارۋا تىندىرىلعان جوق. 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ايماقتىق باعدارلاماسى بويىنشا 30 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەك كورسەتىلدى. 15810 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. 4708 ادام ەڭبەكاقى تولەنەتىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا 1060 ادام جىبەرىلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكىنشى جىلىندا 5,4 ميلليارد تەڭگە يگەرىلىپ, 8259 ادام ەڭبەككە ارالاستى.
جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى وزگەشە تالاپتار, تىڭ مىندەتتەر جۇكتەيدى. باعدارلاما ءۇش باعىت بويىنشا اتقارىلادى. بۇل ماقسات ءۇشىن 1,8 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. قازىردىڭ وزىندە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 7 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. تاراتىپ ايتار بولساق, 986 ادام وقۋلارعا جىبەرىلەدى. 395 ادام كاسىبي دايارلىقتان وتەدى. 591 ادام بىلىكتىلىگىن شىڭدايدى. 514 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇسىنىسىمەن 2545 ادام بوس قىزمەت شتاتتارىنا ورنالاستىرىلدى. اۋىلداردا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىنا 254,8 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. «سولتۇستىك» اكك شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم رەتىندە بەلگىلەنىپ, ەكىنشى باعىتقا جەڭىلدىكتى قارجىلىق قولداۋ جايى ويلاستىرىلعان. «سك-فينانس» جشس قازىردىڭ وزىندە 50 ادامدى كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا وقىتۋ ءىسىن باستاپ كەتتى. ءسويتىپ, 232 ادام دايارلانىپ شىعادى. ەكونوميكالىق الەۋەتى ورنىقتى ەلدى مەكەندەرگە 222 وتباسىن كوشىرىپ اكەلۋ ءۇشىن 1,4 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءبۇگىندە باسپانا تۇرعىزاتىن جەرلەر انىقتالىپ, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوعان وراي باعدارلاماسى اياسىندا 2,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ 5 جوباسى قولعا الىنعان. 754 ميلليون تەڭگە وبلىس ورتالىعىنداعى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بەرۋ نىساندارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالدى. ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىندار باعدارلاما شەڭبەرىندە 1 ميلليارد 964 ميلليون تەڭگە ءبولدى. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اباتتاندىرىلعان تۇرعىن ءۇي سالاسىندا 1035 كوپ پاتەرلى ءۇي بار. ولاردى ءجوندەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 120 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇدان تىسقارى «پەتروپاۆل قالاسىنداعى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋ قىزمەتى» كاسىپورنى دا جوندەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. وعان 275 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.
مادەني-رۋحاني سالالارداعى جەتىستىكتەرىمىز دە كوپ-اق. انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى كەڭىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جۇيەلى ناسيحاتتالادى. قوجابەرگەن جىراۋ, باتىر بايان, شال اقىن, توقسان بي, شوقان ءۋاليحانوۆ, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ماعجان سەكىلدى قىزىلجاردىڭ قۇنارلى توپىراعىنان ءونىپ-وسكەن داڭقتى تۇلعالارىمىز ايرىقشا قاستەرلەنەدى. وسىنداي الىپ تۇلعالارعا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان شارالار – ءوز الدىنا ءبىر توبە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا وبلىس ورتالىعى ادام تانىماستاي وزگەردى. پەستروە كولىنىڭ جاعالاۋىندا «سولتۇستىك جۇلدىزى» تاۋەلسىزدىك ساياباعى اشىلدى. قالانىڭ ورتاسىندا بيىكتىگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەينەلەيتىن ستەللا بوي كوتەردى. بىرەگەي اكۆاپارك قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. بۇل نىسان وتباسىلىق دەمالىس ورنىنا اينالادى. مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعى جاڭارتىلىپ, سۋبۇرقاق ورناتىلدى. قازاق جانە ورىس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ, قىزىلجار وڭىرىنەن شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ مۇسىندەرى ورناتىلدى. كوشەلەرگە, الاڭدارعا ءارالۋان مۇسىندىك بەينەلەر قويىلدى. 13 شاعىن باق قالالىقتارعا تارتۋ ەتىلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ جاردەمىمەن بوتانيكالىق باق – «قىزىلجار ورانجەرەياسى» قايتا جاڭعىرتىلدى.
قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن ەلىمىزدىڭ حالقى اۋىزبىرلىكتىڭ, توپتاسقاندىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ, 20 جىل ىشىندە تولاعاي تابىستارعا جەتكەنىن ءبارىمىز ماقتان تۇتامىز. وعان سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
قىزىلجار وڭىرىندەگى كوركەمسوز بايقاۋى
كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ ورالحان بوكەي اتىنداعى ءحىىى رەسپۋبليكالىق بايقاۋى العاش رەت قىزىلجار وڭىرىندە شىمىلدىعىن ءتۇردى. ول قازاقستان حالقى تىلدەرىنىڭ ءحىىى رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلىپ, ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. وندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ جانە استانا, الماتى قالالارىنىڭ اتالمىش بايقاۋ جەڭىمپازدارى جينالىپ, پروزالىق, درامالىق جانە پوەزيالىق شىعارمالاردى مانەرلەپ وقۋدان دوداعا ءتۇستى.
سايىس باستالار الدىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فارحاد قۋانعانوۆ ايماق باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. ودان كەيىن ءسوز العان مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى: «بيىلعى يگى شارانى ماعجان, ءسابيت, عابيت سەكىلدى ۇلىلار مەكەنى قىزىلجار وڭىرىندە ءوتكىزۋگە بەكىندىك. ونداعى وي – قازاعى از وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ناسيحاتتاۋ, قۇدىرەتتىلىگىن تانىتۋ ەدى», دەي كەلىپ, كوركەمسوز بايقاۋىنا قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەدى. ورالحاننىڭ قارىنداسى عاليا بوكەي دە قىزىلجارلىقتارعا دەگەن العىس سەزىمىن جەتكىزدى.
بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 16 ۇمىتكەر و.بوكەيدىڭ پروزالىق شىعارمالارىنان ءۇزىندىلەر وقىدى. ەكىنشى كەزەڭدە درامالىق شىعارمالار بويىنشا سىناسسا, اقتىق كەزەڭدە اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىنا كەزەك بەرىلدى.
ءۇش كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورالحان بوكەي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق كورسەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ باس ءجۇلدەسىن الماتى وبلىسىنىڭ وكىلى دانيار اقمولداەۆ جەڭىپ الدى. ءبىرىنشى ورىنعا التىناي مۋسينا (سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى), ەكىنشى ورىنعا اينۇر وڭعاروۆا (ماڭعىستاۋ وبلىسى), ءۇشىنشى ورىنعا سەيىلحان وسپانوۆ (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى) كوتەرىلدى. جامبىلدىق جادىرا مەرگەنباەۆا, پاۆلودارلىق ايبەك ورالحانوۆ, استانالىق قۋانىش ءدۇيسەنقۇلوۆ, باتىسقازاقستاندىق تاڭشولپان زەينۋللينا «ۇزدىك شەبەرلىك ءۇشىن» ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارىنا يە بولدى. جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەرگە ديپلومدار مەن باعالى سىيلىقتار تابىس ەتىلدى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى ەدى
جاس تاۋەلسىز ەل قازاقستاندى وتپەلى كەزەڭدەگى قيىندىقتاردان ايبىندى باسشىمىز ن.ءا. نازارباەۆ ساناۋلى جىلداردا-اق الىپ شىقتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەتكە ۇستار اشىق تا ايعاق يدەولوگياسى بويىنشا كاپيتاليزمدى اتتاپ ءوتىپ, سوتسياليزمگە جەتتىك, كوممۋنيزمگە تاقاۋ قالدىق دەپ جۇرگەن دالباساسى دالادا قالدى. جاڭا ومىردە ەلباسىمىز ءار نارسەنىڭ مەنشىگىن تاپتىرىپ, باسەكەمەن وركەندەر نارىقتىق ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشتى دە, سول تار جول, تايعاق كەشۋ كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “اۋەلى – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات”, دەگەن ۇران تاستادى.
قازاق دەگەن نەگىزىندە نامىسشىل ەل عوي, سول ۇراننىڭ ورىندالۋ جولىندا الەمدە بار جاڭالىقتاردى يگەرىپ, كاپيتاليزمنىڭ قول جەتكەن تابىستارىن كادەگە جاراتتى. ەلدە بار توقتاپ قالعان بايلىق كوزدەرىن دەرەۋ ىسكە قوسۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا الا ءبىلدى. ولاي دەيتىنىم, ول وڭاي ولجا ەمەس, ونى بىرىنشىدەن سەنىمدى ەلگە بەرەدى. از جىلداردا اۋناپ تۇسكەن تۇلپارداي اتىپ تۇرىپ, ءبىر سىلكىنىپ, قازاق ەلى العا باستى. الەم ءالدى مەملەكەت, ايگىلى باسشىنى كورىپ, ۇلكەن سەنىم ارتتى. انە, سونىڭ ءناتيجەسىندە جاس مەملەكەت قازاقستان تەز ارادا ەسىن جيىپ, استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ سىندى ۇلان-عايىر قىزۋ ىسكە كىرىستى. قاي ەلدە بولسىن استاناسىن كوشىرۋ وڭايعا سوقپايتىنىن بىلەتىنبىز. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل باستاماسىن ەل قولدادى, ەلدىڭ زيالى ازاماتتارى قولدادى. ول ءجاي عانا ءتور جاڭارتۋ ەمەس, ەۋرازيانىڭ كىندىك تورىندە استانانى ورنالاستىرۋ اكىمشىلىك, ەل باسقارۋ ىسىندە كوپتەگەن ىڭعايلىلىق تۋدىردى. تىڭ كوتەرۋ زامانىندا سولتۇستىك ءولكەلەرىمىزدە تىم سەلدىرەپ قالعان ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىلدەرى كوبەيىپ, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ىرگەسىن مىقتاپ بەكىتتىك. جاڭا زامانعا ابدەن لايىق تاماشا قالا تۋدى. قۋانعانىم سونشا, استانانىڭ ءار جىلىنا جاڭا ولەڭدەرىمدى ارناپ, ونجىلدىعىندا “الەمنىڭ سەگىزىنشى عالاماتى” اتتى ادەمى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن ولەڭدەر جيناعىمدى شىعارىپ, شىن جۇرەكتەن شاشۋ شاشتىم. بۇل جالعىز مەنىڭ ەمەس, بۇكىل زامانداستارىمنىڭ كوكەيىندەگى قۋانىشتىڭ بەلگىسى ەدى.
تاۋەلسىزدىك جايلى, ەگەمەندىك اكەلگەن تاماشا جاڭالىقتار حاقىندا ايتار ءسوز كوپ. سولاردىڭ ىشىندە ۇلتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ۇلدارىنىڭ ءومىرىن ۇلگى ەتىپ, اتتارىن ايعاقتاۋ. ولارعا ءماڭگىلىك بەلگى ورناتۋ جولىندا سوڭعى جىلدارى ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قىرۋار جۇمىس ىستەلىندى. شال اقىنعا, ماعجان اعامىزعا, عابيت ءمۇسىرەپوۆكە اۋدانداردىڭ اتتارى بەرىلدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى دە كەڭ تارالىپ, ەل قولىنا ءتيدى. بۇل تۇرعىدا ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشە دارىندى ۇلى, يساتاي, ماحامبەت جورىقتارىنا قاتىسقان ەرجۇرەك باتىر سەگىز سەرىنىڭ پاتشا ۇكىمەتى قۋدالاۋمەن ۇمىتتىرعان اتى شارتاراپقا قايتا جەتتى. ءتىپتى, بۇل ۇلى بابامىز تۋرالى: “ول تىرلىكتە بولماعان ادام”, دەگەن جالالار دا جابىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى “اسىل مۇرا” ۇجىمىنىڭ بۇل تۇرعىدا اتقارعان ەڭبەگى وراسان. سەگىز سەرىنىڭ ەكى تومدىق ەڭبەكتەرى جارىق كوردى. بۇرىن “حالىق ءانى” اتالىپ جۇرگەن اندەرى وزىنە ورالىپ كەلە جاتىر. ءبىر عانا “گاۋھارتاستىڭ” ءوزى نەگە تۇرادى؟! ەگەر قازاقتىڭ بۇلبۇل قىزى كۇلاش بايسەيىتوۆا اپامىزدىڭ اتىن بار الەمگە ۇكىلى ىبىراي بابامىزدىڭ “گاككۋىن” ورىنداۋ شىعارسا, بيبىگۇل ءتولەگەنوۆا زامانداسىمىزدى زاڭعار بيىككە كوتەرگەن دە وسى “گاۋھارتاس”.
سونداي-اق قوجابەرگەن جىراۋدى بۇقار جىراۋداي دانامىز ۇستازىم دەپ ارداقتاسا, ونىڭ ءىرىنىڭ ءىرىسى, دانانىڭ داراسى, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولار زور تۇلعا ەكەنىندە ەش كۇمان جوق. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويىنىڭ قارساڭىندا ەسىمى ۇمىتىلىپ جۇرگەن ەل ءدۇلد ۇلى ۇكىلى ىبىرايعا لايىقتى ەسكەرتكىش وبلىس ورتالىعىندا جانە تاماشا شاعىن ءمۇسىن اۋىلىندا ورناتىلىپ, بۇرىنعى وسكەن اۋىلىنا ۇكىلى ىبىرايدىڭ اتى بەرىلدى.
بۇل كۇندەرى بۇكىل ەلىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاۋىمەن يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكپىندى جۇمىسىن سەرپىندى جۇرگىزىپ جاتىر. بىلە بىلسەك, بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلى باستاماسى, يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ رەۆوليۋتسيالىق قادامدارى دەر ەدىم. ولاي دەيتىنىم, جاس مەملەكەت الەمدەگى جاھاندانۋ زامانىنا سايكەس ەڭ كەرەكتى, ءارى ەڭ جاۋاپتى, ەڭ اۋىر ءىستى وتە قارقىندى تۇردە باستاپ كەتتى. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ءبىر بەلگى استانا قالاسى بولسا, وسى ۇلى جولدا دۇنيەگە كەلگەن ءار ءوندىرىس ورنى زور شاشۋ, ەڭ قىمباتتى شاشۋىمىز دەپ ەسەپتەيمىن. كەن بايلىعى, جەر بايلىعى, مۇناي مەن گاز دا سارقىلادى, ال ءبۇگىن قاتارعا تۇرىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالاندىرۋ نىساندارى ءوزدەرىنىڭ شىعاراتىن تۇپكى ونىمدەرىمەن ەلىمىزدىڭ ەلدىگىن بەكىتىپ, بولاشاقتاعى ەڭ سەنىمدى تىرەگىمىز بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, 2009 جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە شىققان ماقالامدا باستالعان جۇمىستاردى ءبىتىرسىن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى قۇتتى ورنىندا وتىرعىزا تۇرايىق دەگەنىم بار ەدى. بۇل كۇندە, قۇدايعا شۇكىر, بۇل ءماسەلەنى بۇكىل ەل قولداپ, بيىل كەزەكتەن تىس ءوتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا حالقىمىز ەلباسىعا داۋىس بەرىپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس تاڭداۋ جاسادى. ەڭكەيىپ قالعان قارت ەمەس, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ناعىز ىسىلعان, ءمارت كەزى.
تاۋەلسىزدىك ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى ەدى, وعان دا جەتتىك. 20 جىلدا ەل ىرگەسى بەكىدى, كەلەشەكتە وسى قارقىنمەن قارىشتاپ, الەمدەگى وزىق ەلدەر قاتارىنا جەتەيىك! بۇل تىلەكتىڭ دە ورىندالۋىنا ەش كۇمان جوق. ەل امان, ەلباسى امان, ىشكى داۋ مەن سىرتقى داۋدان اللا ەسەن ساقتاسىن! 20 جىلدىق اسىل توي, عاسىر تويى قۇتتى بولسىن!
اينالايىن, قىزىلجار!
تۋعان قالا وت-انام,
قالعان مۇرا اتادان.
قىزىلجار دەپ اتىڭدى,
بابام ءوزى اتاعان.
قايىرماسى:
سالتاناتىم, ءسانىمسىڭ,
ماحابباتىم, ءانىمسىڭ.
اينالايىن, قىزىلجار,
باقىتىمسىڭ, باعىمسىڭ!
جالعىز ءوزىڭ ءبىر عالام,
شەجىرەلى ءان-قالام.
ابىلايدىڭ ءىزى بار,
ماعجان اقىن جىرلاعان.
قايىرماسى:
سايگ ۇلىكتەي جارالعان,
اققۋدايىن تارانعان.
ايمالايدى كوك ەسىل,
اق قايىڭعا ورانعان.
قايىرماسى.
استىقتى اۋدان اسۋلارى
مارات تاسماعانبەتوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداننىڭ اكىمى.
اۋدانىمىز ەلىمىزدەگى ءىرى استىقتى ءوڭىرلەردىڭ ءبىرى. دامىعان اۆتوموبيل جولدارى, تەمىر جول كولىگى, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارى بار اۋدان زور ەكونوميكالىق الەۋەتكە يە. اگرارلىق سەكتوردا دا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ 90 پايىزى جاڭارتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى 22,2 ملرد. تەڭگەگە 1092 ونىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار ساتىپ الىندى, ول كوكتەمگى-كۇزگى دالا جۇمىستارىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن جوعارى ساپامەن اتقارۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءداندى جانە باسقا داقىلدار وندىرىسىندە ىلعال قورىن قالىپتى جاعدايدا ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استىق ءوندىرىسىن ۇلعايتىپ, قازاقستاندى استىق ەكسپورتتايتىن الەمدەگى بەس ەلدىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەگىستىك مادەنيەتىن جاقسارتۋ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي ءسىڭىرۋ, تۇقىم ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ەسەبىنەن اينالىمعا 62,9 مىڭ گەكتار القاپ قوسىلدى. ءسويتىپ, ەگىستىك كولەمى 629 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنان جينالاتىن جالپى ءونىم 44,8 پايىزعا ارتتى.
ديقاندارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن تويلايتىن بيىلعى جىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان استىق ءوسىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا كۇزگى وراقتى اياقتاپ قالدى. گەكتار بەرەكەلىگى 23,2 تسەنتنەردەن اينالىپ, كەمى 1,5 ميلليون توننا استىق جيناۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
اگرارلىق كەشەن الدىندا تۇرعان باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – استىقتىڭ ساقتالۋى مەن وڭدەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ. بۇل ماسەلەنى ويداعىداي شەشۋ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلعان.
اۋدان مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسادى. وسى سالانى دامىتۋ باعدارلاماسىندا ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا وراي 350 ساۋىن سيىرعا, 500 باس ەتتى مالعا, 500 باس قويعا جانە 200 جىلقىعا ارنالعان كەشەندەر, 350 باسقا ارنالعان شوشقا فەرماسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 16 مال سويۋ الاڭى سالىندى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ دە دامىپ كەلەدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دە وركەندەۋىنە ءمۇددەلىمىز. بۇگىندە 1063 كاسىپكەرلىك سۋبەكت جۇمىس ىستەيدى. ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى, شاشتاراز, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانتسياسى, اعاش وڭدەۋ تسەحى, كيىم ءپىشۋ جانە جوندەۋ قوسىنى, تاۋلىگىنە 2 توننا نان-توقاش ونىمدەرىن شىعاراتىن “اسىل ءدان” ناۋبايحاناسى سياقتى 18 جاڭا نىسان اشىلدى.
مەملەكەتتىك “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدىقتاردى ساپالى تىرشىلىك كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ايتارلىقتاي جاقساردى. وسى كەزەڭدە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن تارتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى.
اۋداندا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ورىنداۋ – باستى نازارىمىزدا. سوڭعى جىلدارى 12 ءپاتەرلى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كۇشىمەن 168 پاتەر جانە 396 جەكە تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, وقۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالار دا از ەمەس. بىلتىر “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بويىنشا پەسكي اۋىلىندا وسى زامانعى 250 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى. سوڭعى ون جىلدا مەكتەپتەرگە 17 لينگافون-مۋلتيمەديا, 18 فيزيكا, 13 بيولوگيا, 3 حيميا كابينەتتەرى, 14 ينتەراكتيۆتى قۇرال-جابدىقتار, 479 كومپيۋتەر ساتىپ الىندى. التى ءبىلىم مەكەمەسى “وكۋNet” اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ جەلىسىنە قوسىلعان.
ۇلى جازۋشى ەسىمىندەگى اۋدان ەڭبەككەرلەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دايەكتى ساياساتىن بىركىسىدەي قولداي وتىرىپ, ءالى تالاي بيىك اسۋلاردى باعىندىرارى انىق.
استاناعا قاراپ بوي تۇزەيمىز
حايني-جامال مۋسينا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى.
ءتارتىپ ساقشىسى اكەمىز سوناۋ 1954 جىلى قانىپەزەر ادامداردىڭ قولىنان قازا تاپتى دا, شيەتتەي سەگىز بالا اسقار تاۋداي تىرەگىمىزدەن ايىرىلىپ, زار جىلاپ قالا بەردىك. امال قانشا, انامىز فاتيما عاريفۋللاقىزىنا سەگىز بالانى جالعىز اسىراپ, جەتكىزۋ وڭايعا سوقپادى. سوندىقتان دا شىعار, مەنى جانە ەكى ءىنىمدى نوۆونيكولسكوە بالالار ءۇيىنە ورنالاستىردى. ءسويتىپ مەن, جەتىنشى سىنىپقا دەيىن بالالار ۇيىندە وقىدىم. ودان كەيىن ءبىلىم الۋدى وبلىس ورتالىعىنداعى كاسىبي-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە جالعاستىردىم. ماماندىعىمنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەننەن كەيىن جامبىل قالاسىنا جىبەردى. وسى جەردە قۇرىلىس-مونتاج باسقارماسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. ءوزىم قاتارلاس قىز-كەلىنشەكتەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە جيناقتادىم. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ قىزىلجارعا قايتىپ ورالىپ, “پەتروپاۆلوۆسكسەلستروي” ترەسىنىڭ №72 جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كولونناسىندا سىلاقشىلىق جۇمىسپەن اينالىستىم. قازىر اينالاما كوز سالسام, وبلىس ورتالىعىنداعى مەكتەپتەر, بالاباقشالار, مادەنيەت ۇيلەرىنەن ءوز قولتاڭبامدى كورىپ, جاستىق شاعىما ورالعانداي بولامىن.
جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنۋ ءوز الدىنا, ىنتا-جىگەردىڭ ارقاسىندا شىعار, 25 جاسىمدا سىلاقشى-سىرشىلار بريگاداسىن باسقارۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جۇمىسقا ىڭعايى بار ءبىر توپ قىز-كەلىنشەكتەردەن بريگادا قۇرىپ, ورتاق ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەك ەتتىك. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ جاقسى كورسەتكىشپەن توپ جارىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدىم.
ەس بىلگەلى ەڭبەك ەتىپ, قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقاندىقتان ءار كۇنىمدى پايدالى ىسپەن وتكىزۋگە تىرىستىم. ەڭبەك ادامدى شىڭدايدى, بيىك بەلەستەرگە جەتەلەيدى. بۇگىنگى تاڭدا حالقىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىنان قينالماي وتتىك. ەلىمىز كوركەيىپ, جۇلدىزى جارقىراپ تۇرعان شاق بۇل! تاۋەلسىزدىك تۋىن جەلبىرەتكەن جيىرما جىل ءىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر ايتارلىقتاي. قازاقستان باسقا ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت بولدى. كۇنى كەشە ەلوردامىز استانادا 56 ەلدىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان سامميت ءوتتى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ قارىشتى قاداممەن العا باسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايشىقتى ايعاعى. وسىنىڭ بارلىعى دا – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
سۇيىكتى ەلوردامىز – استاناعا تالاي رەت جولىم ءتۇستى. ءار بارعان سايىن نەتكەن كەرەمەت دەپ قۋانامىن. مەنىڭ قىزىلجارىم دا گۇلدەنىپ كەلەدى. ەلورداعا قاراپ بوي تۇزەپ, توتىداي قۇلپىرا تۇسكەنى قۋانتادى. تۋعان قالامنىڭ وركەندەۋىنە قولىمنان كەلگەنشە ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى ماقتان تۇتامىن.
وتانىم دەپ ورالدىق
جاڭاباي ءپىرمانوۆ, وبلىستىق ورالماندار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى,
“تامدى” فەرمەرلىك قوجالىعىنىڭ باسشىسى.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك تۋىن قولىنا العالى 20 جىل بولدى. كونە تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ساتتەي كورىنەتىن وسى كەزەڭدە قانشاما قيىندىقتار ارتتا قالىپ, قانشاما بيىك اسۋلار الىندى دەسەڭىزشى؟! وسى ورايدا ەلباسىمىزدىڭ شاقىرۋىمەن سوناۋ قىزىلقۇم دالاسىنان كوش تارتىپ, ات باسىن قيان شەتتەگى, تابيعاتى قاتال قىزىلجار وڭىرىنە تىرەگەن اعايىننىڭ ارەكەتى ەرلىك دەپ بىلەمىن. ءيا, تۋعان جەرىمىز بەن جۇرتىمىزدى, اتا-بابا قابىرىن تاستاپ كەلگەندەگى ماقساتىمىز – تاريحي وتانىمىزداعى قالىڭ ەلىمىزگە, التىن ۇيا-بەسىگىمىزگە, جۇرتقا قوسىلۋ ەدى. قۇدايعا شۇكىر, قازاعىمىزدىڭ بايتاق دالاسىنداي كەڭپەيىلدى حالقىم قۇشاعىن ايقارا اشىپ, باۋىرىنا باستى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىن بار ىقىلاس-پەيىلىمەن قولدادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2000 جىلى ەل ايماقتارىنىڭ اراسىنان تۇڭعىش رەت ورالمانداردى جايعاستىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا ءبولىنۋى – وسىنىڭ ايعاعى. اتاجۇرتقا اياق باسقاننان بەرگى 15 جىل ءومىرىم ايشىقتى وقيعالارعا تولى بولدى. سونىڭ ءبىرى ءوز الدىما جەكە شارۋا قوجالىعىن اشپاق نيەتپەن بانكتەن ءبىر جىلعا نەسيە الىپ, جەزقازعاننان قازاقتىڭ ەدىلباي تۇقىمدى قويلارىن اكەلىپ, سولتۇستىك وڭىردە ءوسىرۋدى قولعا الۋىم ەدى. قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا مالدىڭ باسى كوبەيىپ, شارۋاشىلىعىمىز ىلگەرى باسىپ جۇرە بەردى.
2002 جىلى استانا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كاسىپكەرلەر فورۋمىندا ءسوز سويلەدىم. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا سول جىلدارى ەلدى تولعاندىرىپ جۇرگەن وزبەكستان – قازاقستان شەكاراسىنىڭ ماسەلەسى بەيبىت جولمەن شەشىلگەنىنە باۋىرلارىمنىڭ اتىنان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگەنىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءدان ريزا بولىپ: “جارايسىڭ, ورالمانمىن دەپ جارقىراپ تۇرسىڭ عوي!” – دەپ قولىمدى الىپ, ارقامنان قاققانى ماعان سونى سەرپىن, تىڭ جىگەر بەرگەندەي بولدى. كوپتەن جوسپارلاپ ءجۇرگەن ويىم, قىزىلجار وڭىرىنە تاڭسىق ءىس – ويسىلقارا ت ۇلىگىن ءوسىرۋ جونىندەگى جوبام قولداۋ تاۋىپ, 7 باس تۇيە مالىن 2006 جىلى وڭتۇستىكتەن الىپ كەلدىم. مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار شۇبات ونىمىنە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى تۇيە باسىن كوبەيتۋگە ىقپال ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا مەنىڭ باسقارۋىمداعى “تامدى” فەرمەرلىك قوجالىعىندا وتار قوي, ءۇيىر تۇيە, جىلقى جانە قارا مال وسىرىلەدى. وتكەن جىلدان باستاپ ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسىپ كەلەمىز.
جالپى, بۇگىنگى كۇنى شەتتەن كەلگەن مىڭداعان وتباسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىستانىپ, تىرلىك جاساپ جاتىر. سول اعايىننىڭ ايتار العىسى, شىن جۇرەگىمەن تىلەر تىلەگى ءبىر, ول – ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا دەگەن ريزاشىلىق پەن قۇرمەتى.
بالاماسى جوق باستاما
جاننا ناۋرىزوۆا, كوپ بالالى انا.
ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى بىرقاتار يگى جاڭالىقتار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسى دەسەم, بۇل انا مەن بالا ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان ۇلكەن قامقورلىق بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ, 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ, ءتورت جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىنىڭ كامەلەتكە تولماعان ءاربىر سابيىنە بانكتەن ارنايى ەسەپشوت اشىلىپ, 226 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە قاراجات بولىنە باستادى. وبلىستاعى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىن كوزدەگەن اتالمىش شارا اياسىندا وتكەن جىلعى 6 قازاندا ءوڭىر باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆ “ۇرپاق قورى” سەرتيفيكاتىن “العاشقى قارلىعاشتارعا” سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. ءتورت جانە ودان كوپ بالا تۋعان وبلىس تۇرعىندارى ايگۇل ساپار, يۋليا بۋشۋەۆا, جىبەك ماقاشەۆا, سۆەتلانا بيكباەۆا سياقتى جاس انالارمەن بىرگە مەن دە سىي-قۇرمەتكە بولەندىم.
ءبىز, وتاعاسىم بەرىك ەكەۋمىز ءتورت قىز ءوسىرىپ وتىرمىز. جۇبايىم قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. مەن بالا تاربيەسىمەن, ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسامىن. وتباسىنداعى كەنجەمىز جانسايا تۋعاندا “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسى بويىنشا كامەلەتكە تولماعان سابيلەرىمىزدىڭ بارلىعىنا دەپوزيت اشىلىپ, ۋادە ەتىلگەن قوماقتى قاراجات ءبولىندى. حالقىمىزدا ء“ار بالا ءوز نەسىبەسىمەن كەلەدى” دەگەن جاقسى ءسوز بار. مىنە, بۇلدىرشىندەرىمنىڭ جارقىن بولاشاعىنا جول اشاتىن, كەمەل كەلەشەكتىڭ كەپىلى وسى ەمەس پە؟!
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باسقان ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن بۇگىن ويلاپ, ازىرگە ەش وڭىردە بالاماسى جوق “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىنا جاس انالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرەن. بيىلدىڭ وزىندە 271 وتباسىنداعى 1152 بالانىڭ دەپوزيتتەرىنە 279 ميلليون تەڭگە سالىندى. بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىق بەسىگىندە تەربەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتار ورىن الىپ وتىرعاندا, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىزدىڭ نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان دەموگرافيالىق ساياساتىنا سايكەس قولعا الىنعان “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىنىڭ جاردەمى ارقاسىندا ءبىز, كوپ بالالى جاس انالار, ءوز بالالارىمىزدىڭ بولاشاعىنا زور ءۇمىتپەن قارايمىز. ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى جاس جۇبايلار ءتالىم الاتىن جاقسى ونەگە ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قولداۋ تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
بەتتەردەگى ماتەريالداردى دايىنداعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ءومىر ەسقالي.
– سەرىك سۇلتانعازى ۇلى, ەلىمىز ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تۇر. قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستان حالقىنىڭ تاريحىندا مۇنداي كەزەڭ بولماعانىن اتاپ كورسەتكەن ەلباسى ەل شەجىرەسىندەگى ەرەكشە بەلەستى بارىنشا دايىندىقپەن قارسى الۋعا شاقىرعان بولاتىن. وسىعان وراي, ءسىزدىڭ قولداۋىڭىزبەن وڭىرىمىزدە ءورىس العان «20 يگى ءىس» اكتسياسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالىپ وتسەڭىز.
– ءيا, بيىل ءبارىمىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى جىل. تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرى ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردا زور تابىستارعا جەتكەنى بارىمىزگە ءمالىم. ىشكى, سىرتقى ساياسي تۇراقتىلىعىمىز بەكىپ, الەم ساناساتىن مەملەكەتتەر قاتارىنا كوتەرىلدىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە ۇلانعايىر مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, دامۋدىڭ جاسامپازدىق جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. ءبىز وسىلايشا تۇتاس ءبىر داۋىرگە بارابار, ماڭىزى ايرىقشا, ءمانى بولەك كەزەڭگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ, ەلىمىز بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىك, تاتۋلىق, دوستىق شاڭىراعىنا اينالدى. ال, سۇراعىڭىزعا كەلەتىن بولساق, ايتۋلى داتاعا وراي مەملەكەت باسشىسى مەرەيتوي جىلىن «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» دەپ جاريالاۋى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن قولداۋىنا يە بولدى. وبلىستاعى «20 يگى ءىس» شاراسى الاشتىڭ اقيىق اقىنى, جەرلەسىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان اۋىلى سارتوماردان باستاۋ الدى. مەكتەپ عيماراتى, مەشىت ءۇيى, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جوندەۋدەن ءوتىپ, وقۋشىلارعا سپورتتىق قۇرال-جابدىقتار سىيلاندى. مۇراجاي جاڭا كىتاپتارمەن تولىعىپ, پلازمالىق تەلەديدار تارتۋ ەتىلدى. شالعاي جەرلەردەگى ەلدى مەكەندەر دە جاڭارىپ, تازارىپ, گۇلدەنە ءتۇستى. كوشەلەر رەتكە كەلتىرىلدى, اۋلالارعا اعاشتار وتىرعىزىلدى. جولدار ءجوندەلىپ, سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. مىسالى, ورتالىق, بوستاندىق, اقبالىق, شۇقىركول اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرى تۇراتىن ورتانى اباتتاندىرۋعا, كوركەيتۋگە جوعارى كوڭىل-كۇيمەن جۇمىلا اتسالىستى. كوپتەگەن سپورت الاڭدارى, دەمالىس-ءمادەني ورتالىقتار, ساياباقتار, ىسكە قوسىلدى. وبلىس ورتالىعىندا ساۋلەتتى ستەللالار, ەسكەرتكىشتەر, مادەني نىساندار تۇرعىزىلدى. اكتسيا اياسىندا اۋدانداردا – 216, جەرگىلىكتى وكرۋگتەردە – 1638 شارالار اتقارىلدى. ءالى دە جالعاسۋ ۇستىندە.
– قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ديقاندارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان مول استىق ءوسىرىپ, ەل ىرىسىن ەسەلەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. ونى ىسىراپسىز جيناۋ, ساقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قالاي ۇيىمداستىرىلعان؟
– ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋدا جانە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدا اگروونەركاسىپ كەشەنىن ۇدەمەلى دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق. ەلباسىنىڭ اگرارلىق كەشەندى قۋاتتى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ارقاسىندا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا 6,6 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. رەسپۋبليكادا وسىرىلەتىن ءداندى داقىلداردىڭ 25-28 پايىزى وبلىستىڭ ۇلەسىندە. بۇل سالادا قالىپتاسقان ءتاجىريبەلەرى مول ەگىنشىلەرىمىز اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايلارىنىڭ وزىندە ماڭداي تەرمەن وسىرىلگەن ريزىقتى شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋعا داعدىلانعان. داڭعايىر ديقان, بىلىكتى باسشى گەننادي زەنچەنكونىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتانۋى – ءبارىمىز ءۇشىن ابىروي. مۇنداي ماقتاۋلى جەر وڭدەۋشىلەر وبلىستا جۇزدەپ سانالادى. 2009 جىلى گەكتار بەرەكەلىگى 16,6 تسەنتنەرگە جەتىپ, 6,4 ميلليون توننا استىق جيناعان ەدىك. بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق جىلىنىڭ وزىندە شىعىمدىلىق 10,5 تسەنتنەردەن اينالىپ, 4,1 ميلليون توننا ءونىم الدىق. بيىلعى ءتۇسىم بۇل كورسەتكىشتەردەن دە اسىپ ءتۇسىپ, رەكوردتىق مەجەنى باعىندىردىق. كۇزگى وراقتى ويداعىداي اياقتاۋعا بارلىق كۇش-جىگەر جۇمىلدىرىلدى. جاۋاپتى ناۋقانعا 10 مىڭعا جۋىق تەحنيكالار قاتىستىرىلىپ, 3,9 ميلليون گەكتار القاپتىڭ ءدانى ىسىراپسىز قامبالارعا قۇيىلدى. گەكتار بەرەكەلىگى 20 تسەنتنەرگە جەتىپ, قىرماندار مەن ەلەۆاتورلارعا 7 ميلليون تونناعا جۋىق استىق جەتكىزىلدى. ع.مۇسىرەپوۆ, تايىنشا اۋداندارى ءبىر ميلليون توننادان استام ەل ريزىعىنا يە بولدى. مۇنداي مولشىلىققا ەگىنشىلىك مادەنيەتىن ۇدايى جاقسارتۋ ناتيجەسىندە جەتكەنىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون.
ەندىگى مىندەت – رەكوردتى استىقتى شاشاۋسىز ءارى ساپالى ساقتاۋ. بۇل ماسەلەدە دە بوگەلىس بولمايتىنىنا سەندىرە الامىن. وتكەن جىلى قوردالانعان ءونىم باسقا ءوڭىرلەرگە جونەلتىلدى. سوڭعى 6 جىل ىشىندە 247 مىڭ تونناعا دەيىن استىق قابىلداي الاتىن 11 ەلەۆاتور پايدالانۋعا بەرىلدى. بىلتىر ايىرتاۋ جانە ع.مۇسىرەپوۆ اۋداندارىندا قۋاتتىلىعى 60 مىڭ توننالىق استىق قويمالارى كەشەنى بوي كوتەردى. بيىل سىيىمدىلىعى 52 مىڭ جانە 30 مىڭ توننا بولاتىن ەكى استىق قابىلداۋ كاسىپورنى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ, ەلەۆاتورلاردىڭ سىيىمدىلىعى 3 ميلليون 350 مىڭ تونناعا جەتتى. بۇدان تىسقارى سەرىكتەستىكتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 3 ميلليون تونناداي استىق ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرى بار.
– جولداۋ تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جايى قالاي؟
– مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءمىندەتتەرىمىز ايقىن, مەجەمىز بيىك. وبلىس جان باسىنا شاققاندا ءسۇت پەن جۇمىرتقا وندىرۋدەن ەلىمىزدە 1-ءشى, ەت وندىرۋدەن 2-ءشى ورىندى يەلەنەدى. جولداۋداعى ەتتى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ىشكى مۇمكىندىكتەر مەن قولداعى رەزەرۆتەر جەتكىلىكتى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى جاسالىپ, اۋقىمدى شارالار بەلگىلەندى. كەلەشەكتە 10 مىڭ باس مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن, 4 مىڭ باس رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار, 15600 باس مال وسىرەتىن فەرمالار اشۋ مىندەتتەرى تۇر. اتا كاسىبىمىزدى بۇرىنعىدان دا قارقىندى دامىتاتىن كەز تۋدى. العاشقى قادامدار ناتيجەسىز ەمەس. بيىل فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرۋ ماقساتىمەن 2200 باس مالعا تاپسىرىس بەرىلسە, 119 اگروقۇرىلىم ءوز جانە قارجىلىق ينستيتۋتتار قاراجاتىنا 7,3 مىڭ باس مال ساتىپ الدى. «قازاگرو» اق ارقىلى 70 جوبا قارجىلاندىرىلىپ, 659,6 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. ءۇش اۋداندا اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ, كانادا مەن گەرمانيادان سيممەنتال مالدارى اكەلىندى. ولاردىڭ قاتارىنا «سبي-اگرو-تاشكەنتكا», «پەتەرفەلد-اگرو», «الابوتا اسىل تۇقىمدى» سەرىكتەستىكتەرىن اتاۋعا بولادى. بۇدان تىسقارى «قازەكسپورتاستىق» فيرماسى ارقىلى 1 مىڭداي شەتەلدىك مال ساتىپ الۋ كوزدەلىپ وتىر.
وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانىلعان شارالار 8 ايدا جالپى ءونىم كولەمىن ارتتىرىپ, 58 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. رەنتابەلدىلىگى تومەن شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ, اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ, سالالاردى تەحنيكالىق جاعىنان جاراقتاندىرۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتتارى بويىنشا ماڭىزدى جوبالار ىسكە اساتىن بولادى.
– مەملەكەتتىك جوبا-باعدارلامالار ىسكە قوسىلعالى باسقا سالالار دا ەڭسەسىن تىكتەپ, قۇلاشىن كەڭگە جازا تۇسكەن بولار؟
– ارينە. وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ونەركاسىپتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ونىڭ ىشىندە ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ جەتەكشى ءرولى زور. كسرو كەزىندە پەتروپاۆل قالاسىنداعى زاۋىتتار الىس قاشىقتىققا وق تاسيتىن زىمىراندار شىعارۋمەن ايگىلەنەتىن. ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى قورعانىس زاۋىتتارى باسقا سالالارعا بەيىمدەلىپ, بەيبىت ماقساتتاعى ونىمدەر شىعارۋعا مامانداندى. ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ كەشەندەرىمەن جانە شەتەلدىك سەرىكتەستىكتەرمەن جاساعان كەلىسىم-شارتتارىنىڭ جالپى كولەمى 25 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 2,1 ەسەگە ارتىق. كەلىسىم-شارتتار اياسىندا 12,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرى شىعارىلىپ, بىلتىرعىعا قاراعاندا 2 ەسەگە مولايدى. سوڭعى ون جىلدا ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 46,7 ەسەگە ۇلعايعانىن ايتا كەتكەن ءجون. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى كولەمى 30,3 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن 15 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ەنگىزىلگەن. ولاردى سالۋ بارىسىندا 1300-دەن استام ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ال پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە 1700-دەي جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. 2010 جىلى وڭىرىمىزدە 13,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ 10 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلىپ, 631 ادام جۇمىسقا ورنالاستى. ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارى اراسىندا «زيكستو» اق-نىڭ جۇمىسى جاڭاشىلدىق سيپاتقا يە. يندۋستريالىق دامۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن يگەرۋدەگى قارقىندى قادامدارى ءسۇيسىنتەدى. 2008 جىلى ولار تەمىرجولشىلار ءۇشىن 30 جۇك ۆاگونىن قۇراستىرعان بولاتىن.
سول سياقتى, بۇگىنگە دەيىن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 11 جوبا ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 2,2 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن, سىيىمدىلىعى 52 مىڭ توننالىق ەلەۆاتور بوي كوتەردى. جۋىردا 30 مىڭ توننالىق تاعى ءبىر استىق قابىلداۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىلايشا وبلىس كاسىپورىندارى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ارتۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىندە دە بىرقاتار وزىق جوبالار بار. «يۋننيۆيل» جشس جىلىنا 9 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن وندىرەتىن وسى زامانعى ەت وڭدەۋ كومبيناتىن, «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعى 320 باس ساۋىن سيىرعا لايىقتالعان ءسۇت كەشەنىن پايدالانۋعا بەردى. «زەنچەنكو ي ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە قاناتقاقتى جوبا ءجۇزەگە اسىرىلىپ, كانادادان اكەلىنگەن 800 باس سيىرعا ارنالعان ءسۇت كەشەنى بوي كوتەردى. مۇندا ءار ساۋىن سيىردان جىلىنا 7 مىڭ ليتردەي ءسۇت ساۋىلادى. تايىنشا اۋدانىندا 1000 باسقا شاقتالعان ءسۇت كەشەنى جۇمىس ىستەيدى.
جەر استى بايلىعىن يگەرۋ كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى سالاسىن جانداندىرۋعا سەرپىن بەردى. «تيولاين» جشس تيتان-تسيركوني كەنىن وڭدەيتىن تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى ىسكە قوستى. «شۋنگيت» جشس قيىرشىق تاستار وڭدەۋمەن اينالىسادى. جوعارى ءونىمدى قوندىرعىلار ورناتىلعان ءوندىرىس ورنىنىڭ جىلدىق قۋاتى 600 مىڭ تونناعا تەڭ. «اقتوبە Glass» كەن بايىتۋ كومبيناتى ايسارى جەرىندە كۆارتس قۇمىن شىعارادى.
كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋ سالاسىندا جايلى بيزنەستىك احۋال تۋعىزۋعا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى بولدىرماۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. ون جىلدا شاعىن كاسىپورىندار سانى 10,3 پايىزعا ۇلعايىپ, قىزمەت كولەمى 12 ەسەگە ارتتى. جىلدىق ءونىم ءوندىرۋ مولشەرى 85 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا بيىل رەسپۋبليكالىق قازىنادان 1440 ميلليون, ونىڭ ىشىندە اعىمداعى ماقساتتى ترانسفەرتتەرگە 818,2 ميلليون, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 621,8 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان.
ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتىڭ جاندانۋى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ىرعاقتى دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بىلتىر نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا مولشەرى 53 ميلليارد 315 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 1999 جىلعا قاراعاندا 11 ەسە ارتتى. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى 9 ميلليارد تەڭگەنىڭ 28 جوباسىن ىسكە اسىرۋعا اسا ىنتالى.
– جولداۋدا حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ باسىم باعىتتارى اتاپ كورسەتىلدى. ەندىگى اڭگىمەنى وسىناۋ وزەكتى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وربىتسەك.
– الدىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ كەيبىر قورىتىندىلارىنا توقتالا كەتەيىن. ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك جوبانى ورىنداۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 15 ميلليارد, جەرگىلىكتى قازىنادان 2,5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان بولاتىن. بۇدان تىسقارى ازيا دامۋ بانكى 1,5 ميلليارد, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەر 96 ميلليون تەڭگە قاراجات سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 111 مىڭ تۇرعىنى بار 145 ەلدى مەكەنگە تىرشىلىك ءنارى جەتكىزىلىپ, 194 مىڭ ادام تۇراتىن 122 اۋىل-سەلونىڭ جايى وڭالدى. بىلتىر سۋ شارۋاشىلىعى شارالارىن اتقارۋعا 4,1 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. 200 شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرلارى مەن سۋ تاراتۋ جەلىلەرى سالىنىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. 40 مىڭ تۇرعىنى بار 13 ەلدى مەكەننىڭ تازا سۋى جاقسارتىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 31,2 شاقىرىم توراپتىق سۋ قۇبىرلارى, 26,5 شاقىرىم سۋ تاراتۋ جەلىلەرى تارتىلدى. جامبىل اۋدانىندا جەراستى سۋلارىنان تارتىلعان ۇزىندىعى 6,9 شاقىرىم ۇڭعىمالى سۋ بوگەتتەرى قالپىنا كەلتىرىلدى. 3 ەلدى مەكەن جەراستى سۋلارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
دەگەنمەن, وبلىستا تازا اۋىز سۋ جايى ءالى دە وتكىر سەزىلەدى. «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, تازا سۋعا مۇقتاج ەلدى مەكەندەردىڭ پروبلەماسىن شەشۋ ۇستىندەمىز.
– «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي شارالار اتقارىلماق؟
– ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, از قامتىلعاندار قاتارىن ازايتۋ – ۇنەمى باقىلاۋدا تۇراتىن ماسەلە. بۇل باعىتتا از شارۋا تىندىرىلعان جوق. 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ايماقتىق باعدارلاماسى بويىنشا 30 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەك كورسەتىلدى. 15810 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. 4708 ادام ەڭبەكاقى تولەنەتىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلدى. كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا 1060 ادام جىبەرىلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكىنشى جىلىندا 5,4 ميلليارد تەڭگە يگەرىلىپ, 8259 ادام ەڭبەككە ارالاستى.
جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى وزگەشە تالاپتار, تىڭ مىندەتتەر جۇكتەيدى. باعدارلاما ءۇش باعىت بويىنشا اتقارىلادى. بۇل ماقسات ءۇشىن 1,8 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. قازىردىڭ وزىندە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 7 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. تاراتىپ ايتار بولساق, 986 ادام وقۋلارعا جىبەرىلەدى. 395 ادام كاسىبي دايارلىقتان وتەدى. 591 ادام بىلىكتىلىگىن شىڭدايدى. 514 ادام الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇسىنىسىمەن 2545 ادام بوس قىزمەت شتاتتارىنا ورنالاستىرىلدى. اۋىلداردا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىنا 254,8 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. «سولتۇستىك» اكك شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم رەتىندە بەلگىلەنىپ, ەكىنشى باعىتقا جەڭىلدىكتى قارجىلىق قولداۋ جايى ويلاستىرىلعان. «سك-فينانس» جشس قازىردىڭ وزىندە 50 ادامدى كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا وقىتۋ ءىسىن باستاپ كەتتى. ءسويتىپ, 232 ادام دايارلانىپ شىعادى. ەكونوميكالىق الەۋەتى ورنىقتى ەلدى مەكەندەرگە 222 وتباسىن كوشىرىپ اكەلۋ ءۇشىن 1,4 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ءبۇگىندە باسپانا تۇرعىزاتىن جەرلەر انىقتالىپ, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوعان وراي باعدارلاماسى اياسىندا 2,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ 5 جوباسى قولعا الىنعان. 754 ميلليون تەڭگە وبلىس ورتالىعىنداعى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بەرۋ نىساندارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالدى. ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىندار باعدارلاما شەڭبەرىندە 1 ميلليارد 964 ميلليون تەڭگە ءبولدى. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اباتتاندىرىلعان تۇرعىن ءۇي سالاسىندا 1035 كوپ پاتەرلى ءۇي بار. ولاردى ءجوندەۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 120 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇدان تىسقارى «پەتروپاۆل قالاسىنداعى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋ قىزمەتى» كاسىپورنى دا جوندەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. وعان 275 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.
مادەني-رۋحاني سالالارداعى جەتىستىكتەرىمىز دە كوپ-اق. انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى كەڭىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جۇيەلى ناسيحاتتالادى. قوجابەرگەن جىراۋ, باتىر بايان, شال اقىن, توقسان بي, شوقان ءۋاليحانوۆ, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ماعجان سەكىلدى قىزىلجاردىڭ قۇنارلى توپىراعىنان ءونىپ-وسكەن داڭقتى تۇلعالارىمىز ايرىقشا قاستەرلەنەدى. وسىنداي الىپ تۇلعالارعا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلعان شارالار – ءوز الدىنا ءبىر توبە.
تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا وبلىس ورتالىعى ادام تانىماستاي وزگەردى. پەستروە كولىنىڭ جاعالاۋىندا «سولتۇستىك جۇلدىزى» تاۋەلسىزدىك ساياباعى اشىلدى. قالانىڭ ورتاسىندا بيىكتىگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەينەلەيتىن ستەللا بوي كوتەردى. بىرەگەي اكۆاپارك قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. بۇل نىسان وتباسىلىق دەمالىس ورنىنا اينالادى. مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعى جاڭارتىلىپ, سۋبۇرقاق ورناتىلدى. قازاق جانە ورىس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ, قىزىلجار وڭىرىنەن شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ مۇسىندەرى ورناتىلدى. كوشەلەرگە, الاڭدارعا ءارالۋان مۇسىندىك بەينەلەر قويىلدى. 13 شاعىن باق قالالىقتارعا تارتۋ ەتىلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ جاردەمىمەن بوتانيكالىق باق – «قىزىلجار ورانجەرەياسى» قايتا جاڭعىرتىلدى.
قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن ەلىمىزدىڭ حالقى اۋىزبىرلىكتىڭ, توپتاسقاندىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ, 20 جىل ىشىندە تولاعاي تابىستارعا جەتكەنىن ءبارىمىز ماقتان تۇتامىز. وعان سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
قىزىلجار وڭىرىندەگى كوركەمسوز بايقاۋى
كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ ورالحان بوكەي اتىنداعى ءحىىى رەسپۋبليكالىق بايقاۋى العاش رەت قىزىلجار وڭىرىندە شىمىلدىعىن ءتۇردى. ول قازاقستان حالقى تىلدەرىنىڭ ءحىىى رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلىپ, ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. وندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ جانە استانا, الماتى قالالارىنىڭ اتالمىش بايقاۋ جەڭىمپازدارى جينالىپ, پروزالىق, درامالىق جانە پوەزيالىق شىعارمالاردى مانەرلەپ وقۋدان دوداعا ءتۇستى.
سايىس باستالار الدىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فارحاد قۋانعانوۆ ايماق باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. ودان كەيىن ءسوز العان مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى: «بيىلعى يگى شارانى ماعجان, ءسابيت, عابيت سەكىلدى ۇلىلار مەكەنى قىزىلجار وڭىرىندە ءوتكىزۋگە بەكىندىك. ونداعى وي – قازاعى از وڭىرلەردە مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ناسيحاتتاۋ, قۇدىرەتتىلىگىن تانىتۋ ەدى», دەي كەلىپ, كوركەمسوز بايقاۋىنا قاتىسۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەدى. ورالحاننىڭ قارىنداسى عاليا بوكەي دە قىزىلجارلىقتارعا دەگەن العىس سەزىمىن جەتكىزدى.
بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 16 ۇمىتكەر و.بوكەيدىڭ پروزالىق شىعارمالارىنان ءۇزىندىلەر وقىدى. ەكىنشى كەزەڭدە درامالىق شىعارمالار بويىنشا سىناسسا, اقتىق كەزەڭدە اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىنا كەزەك بەرىلدى.
ءۇش كەزەڭنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورالحان بوكەي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق كورسەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ باس ءجۇلدەسىن الماتى وبلىسىنىڭ وكىلى دانيار اقمولداەۆ جەڭىپ الدى. ءبىرىنشى ورىنعا التىناي مۋسينا (سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى), ەكىنشى ورىنعا اينۇر وڭعاروۆا (ماڭعىستاۋ وبلىسى), ءۇشىنشى ورىنعا سەيىلحان وسپانوۆ (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى) كوتەرىلدى. جامبىلدىق جادىرا مەرگەنباەۆا, پاۆلودارلىق ايبەك ورالحانوۆ, استانالىق قۋانىش ءدۇيسەنقۇلوۆ, باتىسقازاقستاندىق تاڭشولپان زەينۋللينا «ۇزدىك شەبەرلىك ءۇشىن» ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارىنا يە بولدى. جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەرگە ديپلومدار مەن باعالى سىيلىقتار تابىس ەتىلدى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى ەدى
جاس تاۋەلسىز ەل قازاقستاندى وتپەلى كەزەڭدەگى قيىندىقتاردان ايبىندى باسشىمىز ن.ءا. نازارباەۆ ساناۋلى جىلداردا-اق الىپ شىقتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەتكە ۇستار اشىق تا ايعاق يدەولوگياسى بويىنشا كاپيتاليزمدى اتتاپ ءوتىپ, سوتسياليزمگە جەتتىك, كوممۋنيزمگە تاقاۋ قالدىق دەپ جۇرگەن دالباساسى دالادا قالدى. جاڭا ومىردە ەلباسىمىز ءار نارسەنىڭ مەنشىگىن تاپتىرىپ, باسەكەمەن وركەندەر نارىقتىق ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشتى دە, سول تار جول, تايعاق كەشۋ كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “اۋەلى – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات”, دەگەن ۇران تاستادى.
قازاق دەگەن نەگىزىندە نامىسشىل ەل عوي, سول ۇراننىڭ ورىندالۋ جولىندا الەمدە بار جاڭالىقتاردى يگەرىپ, كاپيتاليزمنىڭ قول جەتكەن تابىستارىن كادەگە جاراتتى. ەلدە بار توقتاپ قالعان بايلىق كوزدەرىن دەرەۋ ىسكە قوسۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا الا ءبىلدى. ولاي دەيتىنىم, ول وڭاي ولجا ەمەس, ونى بىرىنشىدەن سەنىمدى ەلگە بەرەدى. از جىلداردا اۋناپ تۇسكەن تۇلپارداي اتىپ تۇرىپ, ءبىر سىلكىنىپ, قازاق ەلى العا باستى. الەم ءالدى مەملەكەت, ايگىلى باسشىنى كورىپ, ۇلكەن سەنىم ارتتى. انە, سونىڭ ءناتيجەسىندە جاس مەملەكەت قازاقستان تەز ارادا ەسىن جيىپ, استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ سىندى ۇلان-عايىر قىزۋ ىسكە كىرىستى. قاي ەلدە بولسىن استاناسىن كوشىرۋ وڭايعا سوقپايتىنىن بىلەتىنبىز. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل باستاماسىن ەل قولدادى, ەلدىڭ زيالى ازاماتتارى قولدادى. ول ءجاي عانا ءتور جاڭارتۋ ەمەس, ەۋرازيانىڭ كىندىك تورىندە استانانى ورنالاستىرۋ اكىمشىلىك, ەل باسقارۋ ىسىندە كوپتەگەن ىڭعايلىلىق تۋدىردى. تىڭ كوتەرۋ زامانىندا سولتۇستىك ءولكەلەرىمىزدە تىم سەلدىرەپ قالعان ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىلدەرى كوبەيىپ, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ىرگەسىن مىقتاپ بەكىتتىك. جاڭا زامانعا ابدەن لايىق تاماشا قالا تۋدى. قۋانعانىم سونشا, استانانىڭ ءار جىلىنا جاڭا ولەڭدەرىمدى ارناپ, ونجىلدىعىندا “الەمنىڭ سەگىزىنشى عالاماتى” اتتى ادەمى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن ولەڭدەر جيناعىمدى شىعارىپ, شىن جۇرەكتەن شاشۋ شاشتىم. بۇل جالعىز مەنىڭ ەمەس, بۇكىل زامانداستارىمنىڭ كوكەيىندەگى قۋانىشتىڭ بەلگىسى ەدى.
تاۋەلسىزدىك جايلى, ەگەمەندىك اكەلگەن تاماشا جاڭالىقتار حاقىندا ايتار ءسوز كوپ. سولاردىڭ ىشىندە ۇلتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ۇلدارىنىڭ ءومىرىن ۇلگى ەتىپ, اتتارىن ايعاقتاۋ. ولارعا ءماڭگىلىك بەلگى ورناتۋ جولىندا سوڭعى جىلدارى ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قىرۋار جۇمىس ىستەلىندى. شال اقىنعا, ماعجان اعامىزعا, عابيت ءمۇسىرەپوۆكە اۋدانداردىڭ اتتارى بەرىلدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى دە كەڭ تارالىپ, ەل قولىنا ءتيدى. بۇل تۇرعىدا ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشە دارىندى ۇلى, يساتاي, ماحامبەت جورىقتارىنا قاتىسقان ەرجۇرەك باتىر سەگىز سەرىنىڭ پاتشا ۇكىمەتى قۋدالاۋمەن ۇمىتتىرعان اتى شارتاراپقا قايتا جەتتى. ءتىپتى, بۇل ۇلى بابامىز تۋرالى: “ول تىرلىكتە بولماعان ادام”, دەگەن جالالار دا جابىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى “اسىل مۇرا” ۇجىمىنىڭ بۇل تۇرعىدا اتقارعان ەڭبەگى وراسان. سەگىز سەرىنىڭ ەكى تومدىق ەڭبەكتەرى جارىق كوردى. بۇرىن “حالىق ءانى” اتالىپ جۇرگەن اندەرى وزىنە ورالىپ كەلە جاتىر. ءبىر عانا “گاۋھارتاستىڭ” ءوزى نەگە تۇرادى؟! ەگەر قازاقتىڭ بۇلبۇل قىزى كۇلاش بايسەيىتوۆا اپامىزدىڭ اتىن بار الەمگە ۇكىلى ىبىراي بابامىزدىڭ “گاككۋىن” ورىنداۋ شىعارسا, بيبىگۇل ءتولەگەنوۆا زامانداسىمىزدى زاڭعار بيىككە كوتەرگەن دە وسى “گاۋھارتاس”.
سونداي-اق قوجابەرگەن جىراۋدى بۇقار جىراۋداي دانامىز ۇستازىم دەپ ارداقتاسا, ونىڭ ءىرىنىڭ ءىرىسى, دانانىڭ داراسى, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولار زور تۇلعا ەكەنىندە ەش كۇمان جوق. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويىنىڭ قارساڭىندا ەسىمى ۇمىتىلىپ جۇرگەن ەل ءدۇلد ۇلى ۇكىلى ىبىرايعا لايىقتى ەسكەرتكىش وبلىس ورتالىعىندا جانە تاماشا شاعىن ءمۇسىن اۋىلىندا ورناتىلىپ, بۇرىنعى وسكەن اۋىلىنا ۇكىلى ىبىرايدىڭ اتى بەرىلدى.
بۇل كۇندەرى بۇكىل ەلىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاۋىمەن يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكپىندى جۇمىسىن سەرپىندى جۇرگىزىپ جاتىر. بىلە بىلسەك, بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇلى باستاماسى, يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ رەۆوليۋتسيالىق قادامدارى دەر ەدىم. ولاي دەيتىنىم, جاس مەملەكەت الەمدەگى جاھاندانۋ زامانىنا سايكەس ەڭ كەرەكتى, ءارى ەڭ جاۋاپتى, ەڭ اۋىر ءىستى وتە قارقىندى تۇردە باستاپ كەتتى. ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ءبىر بەلگى استانا قالاسى بولسا, وسى ۇلى جولدا دۇنيەگە كەلگەن ءار ءوندىرىس ورنى زور شاشۋ, ەڭ قىمباتتى شاشۋىمىز دەپ ەسەپتەيمىن. كەن بايلىعى, جەر بايلىعى, مۇناي مەن گاز دا سارقىلادى, ال ءبۇگىن قاتارعا تۇرىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالاندىرۋ نىساندارى ءوزدەرىنىڭ شىعاراتىن تۇپكى ونىمدەرىمەن ەلىمىزدىڭ ەلدىگىن بەكىتىپ, بولاشاقتاعى ەڭ سەنىمدى تىرەگىمىز بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, 2009 جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنە شىققان ماقالامدا باستالعان جۇمىستاردى ءبىتىرسىن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى قۇتتى ورنىندا وتىرعىزا تۇرايىق دەگەنىم بار ەدى. بۇل كۇندە, قۇدايعا شۇكىر, بۇل ءماسەلەنى بۇكىل ەل قولداپ, بيىل كەزەكتەن تىس ءوتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا حالقىمىز ەلباسىعا داۋىس بەرىپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس تاڭداۋ جاسادى. ەڭكەيىپ قالعان قارت ەمەس, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ناعىز ىسىلعان, ءمارت كەزى.
تاۋەلسىزدىك ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى ەدى, وعان دا جەتتىك. 20 جىلدا ەل ىرگەسى بەكىدى, كەلەشەكتە وسى قارقىنمەن قارىشتاپ, الەمدەگى وزىق ەلدەر قاتارىنا جەتەيىك! بۇل تىلەكتىڭ دە ورىندالۋىنا ەش كۇمان جوق. ەل امان, ەلباسى امان, ىشكى داۋ مەن سىرتقى داۋدان اللا ەسەن ساقتاسىن! 20 جىلدىق اسىل توي, عاسىر تويى قۇتتى بولسىن!
اينالايىن, قىزىلجار!
تۋعان قالا وت-انام,
قالعان مۇرا اتادان.
قىزىلجار دەپ اتىڭدى,
بابام ءوزى اتاعان.
قايىرماسى:
سالتاناتىم, ءسانىمسىڭ,
ماحابباتىم, ءانىمسىڭ.
اينالايىن, قىزىلجار,
باقىتىمسىڭ, باعىمسىڭ!
جالعىز ءوزىڭ ءبىر عالام,
شەجىرەلى ءان-قالام.
ابىلايدىڭ ءىزى بار,
ماعجان اقىن جىرلاعان.
قايىرماسى:
سايگ ۇلىكتەي جارالعان,
اققۋدايىن تارانعان.
ايمالايدى كوك ەسىل,
اق قايىڭعا ورانعان.
قايىرماسى.
استىقتى اۋدان اسۋلارى
مارات تاسماعانبەتوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداننىڭ اكىمى.
اۋدانىمىز ەلىمىزدەگى ءىرى استىقتى ءوڭىرلەردىڭ ءبىرى. دامىعان اۆتوموبيل جولدارى, تەمىر جول كولىگى, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارى بار اۋدان زور ەكونوميكالىق الەۋەتكە يە. اگرارلىق سەكتوردا دا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ 90 پايىزى جاڭارتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى 22,2 ملرد. تەڭگەگە 1092 ونىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار ساتىپ الىندى, ول كوكتەمگى-كۇزگى دالا جۇمىستارىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن جوعارى ساپامەن اتقارۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءداندى جانە باسقا داقىلدار وندىرىسىندە ىلعال قورىن قالىپتى جاعدايدا ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استىق ءوندىرىسىن ۇلعايتىپ, قازاقستاندى استىق ەكسپورتتايتىن الەمدەگى بەس ەلدىڭ قاتارىنا ەنگىزۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەگىستىك مادەنيەتىن جاقسارتۋ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي ءسىڭىرۋ, تۇقىم ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ەسەبىنەن اينالىمعا 62,9 مىڭ گەكتار القاپ قوسىلدى. ءسويتىپ, ەگىستىك كولەمى 629 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنان جينالاتىن جالپى ءونىم 44,8 پايىزعا ارتتى.
ديقاندارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن تويلايتىن بيىلعى جىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان استىق ءوسىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا كۇزگى وراقتى اياقتاپ قالدى. گەكتار بەرەكەلىگى 23,2 تسەنتنەردەن اينالىپ, كەمى 1,5 ميلليون توننا استىق جيناۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
اگرارلىق كەشەن الدىندا تۇرعان باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – استىقتىڭ ساقتالۋى مەن وڭدەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ. بۇل ماسەلەنى ويداعىداي شەشۋ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلعان.
اۋدان مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسادى. وسى سالانى دامىتۋ باعدارلاماسىندا ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا وراي 350 ساۋىن سيىرعا, 500 باس ەتتى مالعا, 500 باس قويعا جانە 200 جىلقىعا ارنالعان كەشەندەر, 350 باسقا ارنالعان شوشقا فەرماسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 16 مال سويۋ الاڭى سالىندى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ دە دامىپ كەلەدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دە وركەندەۋىنە ءمۇددەلىمىز. بۇگىندە 1063 كاسىپكەرلىك سۋبەكت جۇمىس ىستەيدى. ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى, شاشتاراز, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانتسياسى, اعاش وڭدەۋ تسەحى, كيىم ءپىشۋ جانە جوندەۋ قوسىنى, تاۋلىگىنە 2 توننا نان-توقاش ونىمدەرىن شىعاراتىن “اسىل ءدان” ناۋبايحاناسى سياقتى 18 جاڭا نىسان اشىلدى.
مەملەكەتتىك “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋىلدىقتاردى ساپالى تىرشىلىك كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ايتارلىقتاي جاقساردى. وسى كەزەڭدە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن تارتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلدى.
اۋداندا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ورىنداۋ – باستى نازارىمىزدا. سوڭعى جىلدارى 12 ءپاتەرلى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كۇشىمەن 168 پاتەر جانە 396 جەكە تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, وقۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالار دا از ەمەس. بىلتىر “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بويىنشا پەسكي اۋىلىندا وسى زامانعى 250 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى. سوڭعى ون جىلدا مەكتەپتەرگە 17 لينگافون-مۋلتيمەديا, 18 فيزيكا, 13 بيولوگيا, 3 حيميا كابينەتتەرى, 14 ينتەراكتيۆتى قۇرال-جابدىقتار, 479 كومپيۋتەر ساتىپ الىندى. التى ءبىلىم مەكەمەسى “وكۋNet” اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ جەلىسىنە قوسىلعان.
ۇلى جازۋشى ەسىمىندەگى اۋدان ەڭبەككەرلەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دايەكتى ساياساتىن بىركىسىدەي قولداي وتىرىپ, ءالى تالاي بيىك اسۋلاردى باعىندىرارى انىق.
استاناعا قاراپ بوي تۇزەيمىز
حايني-جامال مۋسينا, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى.
ءتارتىپ ساقشىسى اكەمىز سوناۋ 1954 جىلى قانىپەزەر ادامداردىڭ قولىنان قازا تاپتى دا, شيەتتەي سەگىز بالا اسقار تاۋداي تىرەگىمىزدەن ايىرىلىپ, زار جىلاپ قالا بەردىك. امال قانشا, انامىز فاتيما عاريفۋللاقىزىنا سەگىز بالانى جالعىز اسىراپ, جەتكىزۋ وڭايعا سوقپادى. سوندىقتان دا شىعار, مەنى جانە ەكى ءىنىمدى نوۆونيكولسكوە بالالار ءۇيىنە ورنالاستىردى. ءسويتىپ مەن, جەتىنشى سىنىپقا دەيىن بالالار ۇيىندە وقىدىم. ودان كەيىن ءبىلىم الۋدى وبلىس ورتالىعىنداعى كاسىبي-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە جالعاستىردىم. ماماندىعىمنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەننەن كەيىن جامبىل قالاسىنا جىبەردى. وسى جەردە قۇرىلىس-مونتاج باسقارماسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. ءوزىم قاتارلاس قىز-كەلىنشەكتەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ, تاجىريبە جيناقتادىم. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ قىزىلجارعا قايتىپ ورالىپ, “پەتروپاۆلوۆسكسەلستروي” ترەسىنىڭ №72 جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كولونناسىندا سىلاقشىلىق جۇمىسپەن اينالىستىم. قازىر اينالاما كوز سالسام, وبلىس ورتالىعىنداعى مەكتەپتەر, بالاباقشالار, مادەنيەت ۇيلەرىنەن ءوز قولتاڭبامدى كورىپ, جاستىق شاعىما ورالعانداي بولامىن.
جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنۋ ءوز الدىنا, ىنتا-جىگەردىڭ ارقاسىندا شىعار, 25 جاسىمدا سىلاقشى-سىرشىلار بريگاداسىن باسقارۋ مىندەتى جۇكتەلدى. جۇمىسقا ىڭعايى بار ءبىر توپ قىز-كەلىنشەكتەردەن بريگادا قۇرىپ, ورتاق ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەرىنبەي ەڭبەك ەتتىك. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ جاقسى كورسەتكىشپەن توپ جارىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدىم.
ەس بىلگەلى ەڭبەك ەتىپ, قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقاندىقتان ءار كۇنىمدى پايدالى ىسپەن وتكىزۋگە تىرىستىم. ەڭبەك ادامدى شىڭدايدى, بيىك بەلەستەرگە جەتەلەيدى. بۇگىنگى تاڭدا حالقىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىنان قينالماي وتتىك. ەلىمىز كوركەيىپ, جۇلدىزى جارقىراپ تۇرعان شاق بۇل! تاۋەلسىزدىك تۋىن جەلبىرەتكەن جيىرما جىل ءىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر ايتارلىقتاي. قازاقستان باسقا ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت بولدى. كۇنى كەشە ەلوردامىز استانادا 56 ەلدىڭ باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان سامميت ءوتتى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ قارىشتى قاداممەن العا باسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايشىقتى ايعاعى. وسىنىڭ بارلىعى دا – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
سۇيىكتى ەلوردامىز – استاناعا تالاي رەت جولىم ءتۇستى. ءار بارعان سايىن نەتكەن كەرەمەت دەپ قۋانامىن. مەنىڭ قىزىلجارىم دا گۇلدەنىپ كەلەدى. ەلورداعا قاراپ بوي تۇزەپ, توتىداي قۇلپىرا تۇسكەنى قۋانتادى. تۋعان قالامنىڭ وركەندەۋىنە قولىمنان كەلگەنشە ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى ماقتان تۇتامىن.
وتانىم دەپ ورالدىق
جاڭاباي ءپىرمانوۆ, وبلىستىق ورالماندار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى,
“تامدى” فەرمەرلىك قوجالىعىنىڭ باسشىسى.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك تۋىن قولىنا العالى 20 جىل بولدى. كونە تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ساتتەي كورىنەتىن وسى كەزەڭدە قانشاما قيىندىقتار ارتتا قالىپ, قانشاما بيىك اسۋلار الىندى دەسەڭىزشى؟! وسى ورايدا ەلباسىمىزدىڭ شاقىرۋىمەن سوناۋ قىزىلقۇم دالاسىنان كوش تارتىپ, ات باسىن قيان شەتتەگى, تابيعاتى قاتال قىزىلجار وڭىرىنە تىرەگەن اعايىننىڭ ارەكەتى ەرلىك دەپ بىلەمىن. ءيا, تۋعان جەرىمىز بەن جۇرتىمىزدى, اتا-بابا قابىرىن تاستاپ كەلگەندەگى ماقساتىمىز – تاريحي وتانىمىزداعى قالىڭ ەلىمىزگە, التىن ۇيا-بەسىگىمىزگە, جۇرتقا قوسىلۋ ەدى. قۇدايعا شۇكىر, قازاعىمىزدىڭ بايتاق دالاسىنداي كەڭپەيىلدى حالقىم قۇشاعىن ايقارا اشىپ, باۋىرىنا باستى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىن بار ىقىلاس-پەيىلىمەن قولدادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2000 جىلى ەل ايماقتارىنىڭ اراسىنان تۇڭعىش رەت ورالمانداردى جايعاستىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا ءبولىنۋى – وسىنىڭ ايعاعى. اتاجۇرتقا اياق باسقاننان بەرگى 15 جىل ءومىرىم ايشىقتى وقيعالارعا تولى بولدى. سونىڭ ءبىرى ءوز الدىما جەكە شارۋا قوجالىعىن اشپاق نيەتپەن بانكتەن ءبىر جىلعا نەسيە الىپ, جەزقازعاننان قازاقتىڭ ەدىلباي تۇقىمدى قويلارىن اكەلىپ, سولتۇستىك وڭىردە ءوسىرۋدى قولعا الۋىم ەدى. قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا مالدىڭ باسى كوبەيىپ, شارۋاشىلىعىمىز ىلگەرى باسىپ جۇرە بەردى.
2002 جىلى استانا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كاسىپكەرلەر فورۋمىندا ءسوز سويلەدىم. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا سول جىلدارى ەلدى تولعاندىرىپ جۇرگەن وزبەكستان – قازاقستان شەكاراسىنىڭ ماسەلەسى بەيبىت جولمەن شەشىلگەنىنە باۋىرلارىمنىڭ اتىنان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگەنىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءدان ريزا بولىپ: “جارايسىڭ, ورالمانمىن دەپ جارقىراپ تۇرسىڭ عوي!” – دەپ قولىمدى الىپ, ارقامنان قاققانى ماعان سونى سەرپىن, تىڭ جىگەر بەرگەندەي بولدى. كوپتەن جوسپارلاپ ءجۇرگەن ويىم, قىزىلجار وڭىرىنە تاڭسىق ءىس – ويسىلقارا ت ۇلىگىن ءوسىرۋ جونىندەگى جوبام قولداۋ تاۋىپ, 7 باس تۇيە مالىن 2006 جىلى وڭتۇستىكتەن الىپ كەلدىم. مىڭداعان جىلدىق تاريحى بار شۇبات ونىمىنە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى تۇيە باسىن كوبەيتۋگە ىقپال ەتتى. بۇگىنگى تاڭدا مەنىڭ باسقارۋىمداعى “تامدى” فەرمەرلىك قوجالىعىندا وتار قوي, ءۇيىر تۇيە, جىلقى جانە قارا مال وسىرىلەدى. وتكەن جىلدان باستاپ ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسىپ كەلەمىز.
جالپى, بۇگىنگى كۇنى شەتتەن كەلگەن مىڭداعان وتباسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىستانىپ, تىرلىك جاساپ جاتىر. سول اعايىننىڭ ايتار العىسى, شىن جۇرەگىمەن تىلەر تىلەگى ءبىر, ول – ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا دەگەن ريزاشىلىق پەن قۇرمەتى.
بالاماسى جوق باستاما
جاننا ناۋرىزوۆا, كوپ بالالى انا.
ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە سوڭعى جىلدارى بىرقاتار يگى جاڭالىقتار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسى دەسەم, بۇل انا مەن بالا ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان ۇلكەن قامقورلىق بولىپ تابىلادى. ءسويتىپ, 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ, ءتورت جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىنىڭ كامەلەتكە تولماعان ءاربىر سابيىنە بانكتەن ارنايى ەسەپشوت اشىلىپ, 226 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە قاراجات بولىنە باستادى. وبلىستاعى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىن كوزدەگەن اتالمىش شارا اياسىندا وتكەن جىلعى 6 قازاندا ءوڭىر باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆ “ۇرپاق قورى” سەرتيفيكاتىن “العاشقى قارلىعاشتارعا” سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. ءتورت جانە ودان كوپ بالا تۋعان وبلىس تۇرعىندارى ايگۇل ساپار, يۋليا بۋشۋەۆا, جىبەك ماقاشەۆا, سۆەتلانا بيكباەۆا سياقتى جاس انالارمەن بىرگە مەن دە سىي-قۇرمەتكە بولەندىم.
ءبىز, وتاعاسىم بەرىك ەكەۋمىز ءتورت قىز ءوسىرىپ وتىرمىز. جۇبايىم قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. مەن بالا تاربيەسىمەن, ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسامىن. وتباسىنداعى كەنجەمىز جانسايا تۋعاندا “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسى بويىنشا كامەلەتكە تولماعان سابيلەرىمىزدىڭ بارلىعىنا دەپوزيت اشىلىپ, ۋادە ەتىلگەن قوماقتى قاراجات ءبولىندى. حالقىمىزدا ء“ار بالا ءوز نەسىبەسىمەن كەلەدى” دەگەن جاقسى ءسوز بار. مىنە, بۇلدىرشىندەرىمنىڭ جارقىن بولاشاعىنا جول اشاتىن, كەمەل كەلەشەكتىڭ كەپىلى وسى ەمەس پە؟!
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باسقان ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن بۇگىن ويلاپ, ازىرگە ەش وڭىردە بالاماسى جوق “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىنا جاس انالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرەن. بيىلدىڭ وزىندە 271 وتباسىنداعى 1152 بالانىڭ دەپوزيتتەرىنە 279 ميلليون تەڭگە سالىندى. بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىق بەسىگىندە تەربەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقتار ورىن الىپ وتىرعاندا, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىزدىڭ نىعايا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان دەموگرافيالىق ساياساتىنا سايكەس قولعا الىنعان “ۇرپاق قورى” باعدارلاماسىنىڭ جاردەمى ارقاسىندا ءبىز, كوپ بالالى جاس انالار, ءوز بالالارىمىزدىڭ بولاشاعىنا زور ءۇمىتپەن قارايمىز. ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندەگى جاس جۇبايلار ءتالىم الاتىن جاقسى ونەگە ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قولداۋ تاپسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
بەتتەردەگى ماتەريالداردى دايىنداعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ءومىر ەسقالي.
