مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى اردىڭ ىسىنە اينالىپ وتىر

كەيبىرەۋلەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جايىن ايتا-ايتا شارشادىق دەيتىن دە شىعار-اۋ. شارشاساق تا, شال­دىق­ساق تا, ءبىز وگىز ولمەسىن, اربا سىنباسىنعا سالىنىپ, بۇل ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويا المايمىز. سودان بىرەۋلەردىڭ ميىنا قۇرت تۇسسە دە, ايتا بەرۋىمىز, جازا بەرۋىمىز, جات­ساق-تۇرساق تا, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ جايىن ويلاۋىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى اسا زور قوعامدىق جانە ساياسي ماڭىزعا يە بولىپ, اردىڭ ىسىنە اينالىپ وتىر. ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, «قازاقستاننىڭ بولا­شا­عى – قازاق تىلىندە». ولاي بولسا, ەڭسەسى بيىك ەلدەر قاتارىنا قو­سىلۋ­دى مۇرات تۇتقان بىزدەر ءۇشىن انا­نىڭ ءتىلى – جۇرەكتىڭ ءۇنى, ۇلتتىڭ رۋ­حى, ابىرويى, بولمىس-ءبىتىمى. تۋ­عان ءتىلىمىزدىڭ ءوسىپ-ءونىپ, وركەندەي بەرۋى, تامىرىن تەرەڭ جايىپ, ماڭگى قۇلا­مايتىن بايتەرەككە اينالۋى, شىن مانىندە, ءوز تۇعىرىنا كوتە­رى­لىپ, قو­عامىمىزدان لايىقتى ورنىن الۋى ءۇشىن كۇرەسۋدەن اسقان مىندەت جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ العىشارتتارى جاسالدى, ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن دامىتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر جۇيەسى قالىپتاستى, قۇلاشتى كەڭ سەرمەپ قىرۋار ءىس تىندىرۋعا, تۋعان ءتىلىمىزدى دامىتۋعا قاتىستى ماسەلە­لەر­دى شىعارماشىلىق تۇرعىدان شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇقىق­تىق كەڭىستىك پايدا بولدى. قازاق ءتىلى­نىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى تۋرا­لى كونس­تيتۋتسيالىق قاعيدامىز بار. «ءتىل تۋ­رالى» زاڭىمىز دا بار. سو­نىڭ ءناتي­جە­سىندە, قازاق تىلىنە دەگەن قوعام­نىڭ كوزقاراسى ايتارلىقتاي وزگەرىپ, ونى دامىتۋ, قولدانىس ايا­سىن كەڭەي­تۋ باعىتىندا قىرۋار ىستەر اتقارىل­د­ى, ءسويتىپ, مەملەكەتتىك ءتىل ءوز دامۋىن­دا جاڭا ساتىعا كو­تە­رىل­­دى. ونىڭ ءبارىن باپپەن, بايىپپەن, قا­سيەت­تى قازاق توپىراعىن ەجەلدەن وزىمىزبەن بىرگە مەكەندەپ كەلە جات­قان باسقا ۇلتتاردىڭ الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىمىزدى سەزىنە, «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن قاعيدانى ۇستانا, ارا-تۇرا «شەر تار­قاتا», ەكى ادىم ىلگەرى, ءبىر ادىم كەيىن شەگىنە ءجۇرىپ اتقاردىق. جال­پاق ەلگە جاي دا ءمالىم سول ىستەردى تىزبەلەمەي-اق قويايىن, ولاردىڭ ءبارىن كوزى بارلار كورىپ وتىر, سانا­سى بارلار سەزىپ وتىر. دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا تۋعان ءتىلىمىزدى دامىتۋعا قاتىستى ماسەلە­لەر تۇبەگەيلى شەشىلدى دەپ توق­مەيىلسي الماسىمىز جانە انىق. ءالى دە كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان ىستەر باستان اسىپ جاتىر. بىزگە مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدايتىن جاقسى زاڭدار كەرەك. ۇكىمەت باسشىسىنان باستاپ, ۇكىمەت مۇشەلەرى مەملەكەتتىك تىلگە شىن جاناشىر بولىپ, پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءبىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىك­تىرۋ­دىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن قازاق­تار­دىڭ انا ءتىلىن ودان ءارى دامىتۋعا كۇش-جىگەر جۇمساۋىمىز كەرەك», – دەگەن سوزدەرىنە قۇلاق اسىپ, بارلىق جيىنداردى مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزسە, قانداي عانيبەت. ارىپتەستەرىمدى دە تاريحتىڭ ءوزىن­دەي, بابالاردىڭ كوزىندەي, ەل باستاعان كوسەمدەردىڭ ءتىلى, ءسوز باس­تا­عان شەشەندەردىڭ ءتىلى – قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋگە, سول تىلدە سويلەۋگە شاقىرامىن. الاشتىڭ ارداقتى ۇل­دارىنىڭ ءبىرى جۇسىپبەك ايماۋىت­ ۇلى: «...قارا حالىقتىڭ مادەنيەتتى بولۋىنان مادەنيەتتى كىسىنىڭ قازاق بولۋى قيىن», دەگەن ەكەن. ءبارىمىز دە قازاق بولايىق, قازاقشا سويلەيىك. وسى ارادا عۇلاما عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «الاشقا اتى شىققان ازاماتتار! كوسەمدىك­تەرىڭ­دى اداسپاي, ءتۇزۋ ىستەڭدەر! سەندەر اداس­ساڭدار, ارتتارىڭنان الاش ادا­سادى», دەگەن سوزدەرىن ەسكە سال­عىم كەلەدى. احاڭنىڭ وسى سوزدەرىن جۇرە­گى­مىزگە ءتۇيىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا, ىنتى­ماق­پەن ىسكە جۇمىلايىق. ءوزىمىز دە اداس­پايىق, جۇرتتى دا اداس­تىر­مايىق. مەن بۇل سوزدەرىمنىڭ قالىڭ قا­زاق­تىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, ساناسىنا سىڭگەنىن قالايمىن. حالقىمىزدىڭ سارقىلماس قازىناسى, ەڭ ۇلكەن يگىلىگى – تۋعان ءتىلىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءسىز بەن ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ۇيدە دە, تۇزدە دە قازاقشا سويلەيىك, بالا­لارى­مىزدى, نەمەرەلەرىمىزدى وسىعان ءتار­بيە­لەيىك, شاراسىزدىققا سالىنىپ, سىل­تاۋ ىزدەمەيىك. ءبىر ءسوز­بەن ايت­قان­دا, تۋعان ءتىل توڭىرەگىنە ۇلت بولىپ ۇيىسايىق. مەن بۋىن جەرگە پىشاق ۇرىپ, اسپانداعىنى الىپ بەر دەپ وتىرعان جوقپىن. سوڭعى ساناقتىڭ ءناتي­جە­لەرى­نە جۇگىنسەك, قازاقستان حالقى­نىڭ 63,5 پايىزىن قۇرايتىن قازاق­تار­دىڭ 98,4 پايىزى قازاق ءتىلىن ەركىن تۇسىنەمىن دەسە, سولاردىڭ ىشىندە 93,2 پايىزى انا تىلىمىزدە وقي الامىز جانە جازا الامىز دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سول سياقتى ەلىمىزدەگى ەۋروپا­لىق ۇلتتاردىڭ ءبىر ميلليوننان استامى قازاق ءتىلىن ەركىن تۇسىنەتىن, تۇركى حالىقتارىنىڭ 63 پايىزى قا­زاق تىلىندە وقي ءارى جازا الاتىن كورى­نەدى. بۇدان قانداي وي تۇيۋگە بولادى. بۇل بۇگىن قازاق­ستان رەسپۋبلي­كا­سىن­دا قانداي سالادا بولسا دا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن قولدانۋعا ازاماتتار دا, قوعام دا دايىن دەگەن ءسوز. ەلباسىمىزدىڭ: «ءوزىمىز انا تىلىمىزدە سويلەمەيىنشە, وزگە ەشكىم دە بۇل ءتىلدى شىنداپ قۇرمەتتەي قويمايتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, قازاق ازامات­تارى­نىڭ نامىسىنا سالماق سالماي بولمايدى. انا ءتىلىن بىلمەۋ قازاق ازاماتى ءۇشىن ۇيات سانالۋعا ءتيىس», دەگەنىن ۇمىتپايىق. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.