ءۇش تىرەكتىڭ ءتۇيىسۋى

وركەنيەتتىڭ بۇكىل دامۋ تىزبەگىنە زەر سالساڭىز, وندا كورەتىنىڭىز دامۋدىڭ تەك قانا ءبىلىم مەن عىلىم بولعان جەردە اقيقاتقا اينالعاندىعى. الەكساندر ماكەدونسكي تۇسىندا ءتىزىمىن اريستوتەلدىڭ ءوزى جاسادى دەلىنەتىن الەمنىڭ جەتى عالا­ما­تى شىعىس ازيا ەلدەرىندە ورنالاسقان ەكەن. قازىرگى تۇركيا جەرىندەگى ەفەس قالا­سىندا سول جەتى عالاماتتىڭ ءبىرى ارتەميدا حرامى بولعان. قازىرگى يران, يراك جەرىندە ورنالاسقان پاتشالىقتا «اسپالى باق» (سەميراميدا باعى) بوي تۇزەپتى. ول تىزىمگە ىلىنبەي قالعان ءۇندىستان مەن قىتاي جەرىندەگى جەراستى حرامدارى قانشاما. قىس­قا­سى, سانالى ادامزات عىلىم دامىعان جەر­دە ءبارى قۇلپىراتىنىن ءبىلىپ الدى. ەگەر ءبىز بىلەتىن بەرتىندەگى تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, وندا كورەتىنىمىز – ەكىنشى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستان كۇل-تالقان بولعان ەۋ­روپا ەلدەرى مەن جاپونيانىڭ قىسقا مەر­زىم ىشىندە گۇلدەنۋى. بۇل دامۋدا دا, ءسوز جوق, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءىزى جا­تىر. كەزىندە كسرو ءوزىن قورشاعان بۇكىل كاپيتاليستىك الەمگە جالعىز قارسى تۇردى. وعان كاپيتاليستىك دۇنيەنىڭ بارلىق كۇشى باتا المادى. سەبەبى, وداقتا اسكەري الەۋەت­تى نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, بارلىق عىلىم مۇمكىندىگى سول ماقساتقا پايدالا­نىل­دى. ەگەر سول كۇشتى وداق نەگە قۇلادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىن بولساق, ول دا دايىن سەكىلدى. اسكەري ستراتەگيالىق ماق­سات­قا قىزمەت ەتەتىن عىلىمدى دامۋعا كۇش سالىندى دا, حالىق شارۋاشىلىعىنا قىز­مەت ەتەتىن عىلىم نازاردان تىس قالدى. ءما­سەلەن, جاپونيانىڭ جەڭىل اۆتو­كو­لى­گى­نە, ەلەكتروندى تۇرمىستىق تاۋارلارىنا قىزىعۋشىلار ولاردىڭ ارزاندىعى مەن ۇنەم­دىلىگىن تىلگە تيەك ەتەدى. سوندا مى­نا­داي سۇراق تۋادى: عارىشقا ءبىرىنشى جا­سان­دى جەر سەرىگىن, ادامدى ۇشىرا العان كە­ڭەس وداعىنىڭ عىلىمى جاپون اۆتو­كولىك­تەرىندەگىدەي جانارماي ۇنەمدەيتىن ينجەكتور سەكىلدى قۇرىلعىنى ويلاپ تابۋعا قابى­لەتتەرى جەتپەدى مە؟ بىزدىڭشە عىلىمنىڭ ءالسىز, عالىمنىڭ تالانتسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس. كەڭەستىك عىلىم مەكتەبى ەشقاشان قاتارىنان كەم قالعان جوق. تەك حالىق شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساپا جاعىنان كوتەرۋشى عىلىم قارجىلاندىرىلۋى كەيىن قالىپ جاتتى. دەمەك, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى ءالسىز بولدى. سوندىقتان كەز كەلگەن مەملەكەتتە باسشىلار عىلىمعا كوڭىل بولسە, سول مەملەكەت داميدى دەگەن قورى­تىن­دى جاساي الامىز. ءوزىنىڭ سوڭعى قىزمەتىنە ساتىلاپ ءوسىپ, اقىرى ەگەمەندىگىن جاريالاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋشى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق ءبىلىم, عىلىمعا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جا­تىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بارشاعا بەلگىلى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىن كەزەڭ بولدى. بۇل ونىڭ كورەگەندىگى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ناقتى مىسالى. ال ەكونوميكاداعى بۇل قيىندىقتار تابيعي زاڭدىلىق ەدى. ولاي دەيتىنىمىز كسرو دەرجاۆاسىنىڭ ءبىر ءبول­شە­گى قازاقستان ەكونوميكاسى جالپى­وداق­تىق ەكونوميكامەن اجىراعىسىز دەڭگەيدە شيەلەنىستى بايلانىستىرىلعان بولاتىن. ايتالىق, الماتىداعى ءبىر الىپ زاۋىتتا بار بولعانى پودششيپنيك شىعارىلدى. وداق كەزىندە وسى ونىمدەر بارلىق دەرلىك وداقتىق زاۋىتتارعا تاراتىلدى دەسە دە بولعانداي. وداق ىدىراپ, سول ءونىمدى ال­دى­­راتىن زاۋىتتار جۇمىسىن توقتاتقان شاق­تا ءبىزدىڭ الماتىداعى زاۋىت تا توق­تاۋعا ءماجبۇر بولدى. سونداي-اق كسرو اسكەري الەۋەتىنە قىزمەت ەتكەن جيىرمادان استام كاسىپورىن كوپ ۇزاماي-اق ءومىر ءسۇرۋىن اياقتادى. ال بۇلاردىڭ ارقاي­سى­سىندا بەس مىڭنان ون مىڭعا دەيىن ادام جۇمىس ىستەگەنىن ەسكەرسەك, جاعدايدىڭ قالاي ورايلاسقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. جاعداي ءبىز جوعارىدا سۋرەتتەگەندەي بولىپ تۇرعان كەزەڭدە بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز حالىقتى سابىرلىلىققا شاقىرۋدى كۇندەلىكتى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى بۋىنىنا اينالدىردى. سول كەزدەرى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى قينالعان حالىق اراسىندا ءجيى بول­عانىن كۇندەلىكتى اقپارات قۇرال­دارى­نان وقىپ, تەلەديدار حابارلارىنان كورىپ جۇردىك. ەلباسىمىزدىڭ قينال­عان حالىققا بىلاي دەگەنى ءالى ەستەن كەتپەيدى: «بىزدەر نە كورمەدىك, نەنى جەڭبەدىك. اشتىقتى دا, ۇلى وتان سوعىسىن دا باستان وتكەردىك, جەڭىسكەر بولىپ شىقتىق. بۇل توزىمدىلىك پەن يگى ماقساتقا جۇمىلۋ­دىڭ ايقىن كورىنىسى ەدى. سونداي نەبىر زۇل­ماتتى باستان كەشكەن حالىق ەدىك قوي, تاعى دا توزەيىك, شىدايىق, بىرلىك پەن ىنتى­ما­عىمىزدى ساقتايىق. ال مەن سەندەرگە كوپ ۇزاماي-اق بۇل قيىندىقتىڭ ارتتا قالىپ, تاۋەلسىز قازاقستانىمىز قايتادان دامۋ جولىنا تۇسەتىنىنە ۋادە بەرەمىن». اسا قيىن­شىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىق الدىنا ەش جاسقانباي شىعىپ, وسىنداي ۋادە بەرۋ تەك قانا ءوز ءبىلىمى مەن قابى­لەتى­نە سەنگەن, جاۋاپكەرشىلىكتى تولىق سەزىنىپ, ءوز موينىنا العان كوشباسشىلاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس ەكەنى ايقىن. اقىرى, دالىرەك ايتساق, 1996 جىلى ەكونوميكالىق رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيا شەگىندى. 1997 جىل تاۋەلسىز ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىمەن قورىتىندىلاندى. سول كەزدەگى جاعدايدىڭ تاعى ءبىر اقي­قاتى ەستەن كەتپەيدى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى مۇعالىمدەرگە جالاقىلارىن, ستۋدەنتتەرگە شاكىرتاقىلارى بەرىلمەي جاتقان كۇننىڭ وزىندە دە سولاردىڭ بارىنە تاۋەلسىز قازاق­ستان ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىك ءبىلىم مەن عىلىم ەكەنىن ۇدايى اتاپ كورسەتىپ, مەكتەپتەردە وقۋشىلاردىڭ ساباققا قا­تى­سۋىن, ستۋدەنتتەردىڭ لەكتسيالار مەن عىلى­مي ىزدەنىستەردەن قالماۋىن قاداعالاۋدى وقۋ ورىندارى باسشىلارىنا ەرەكشە مىندەت ەتىپ جۇكتەدى. ءوز كەزەگىندە جاڭا مەملەكەتتى قۇرۋشى مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن كومپيۋتەرلەندىرۋ ءىسىن تمد كولەمىندە ءبىرىنشى بولىپ قولعا ال­دى. ەل بيۋدجەتىنە تۇسكەن ازعانتاي اقشا­دان وسى ماقساتقا ارنايى قارجى ءبولۋدى دە ەشقاشان ۇمىتقان جوق. ناتيجەسىندە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ورتا مەكتەپتەرى تولىق كومپيۋتەرلەندىرىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ومىرگە كەلدى. نازار اۋداراتىن ءبىر تۇس, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە اسا قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە عى­لىم تۋرالى زاڭ قابىلداعان ءبىزدىڭ قازاق­ستان ەكەن. وعان دا ۇيىتقى بولعان, نۇسقاۋ بەرگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەكەنىن بىلەمىز. سول زاڭدى دايىنداۋشىلار كەيىننەن بىلاي دەپ ەسكە الدى: «زاڭدى دايىن­داۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جۇمىس توبىنا پرەزيدەنت ارنايى تاپسىرما بەردى. وندا ەڭ الدىمەن وتاندىق ءبىلىم, عىلىم سا­لا­سىن قارجىلاندىرۋدىڭ قاناعاتتانارلىق جۇيەسىن ىسكە قوساتىنداي تەتىك بولۋى كەرەك دەگەندى ايتتى. ءبىلىم – عىلىم – ءوندى­رىس تىزبەگىن جاساۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە كو­ڭىل ءبولدى. ال زاڭدى جاڭارتۋداعى باستى ماقسات تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسى سالا­سىن حالىقارالىق قالىپقا كوشىرۋ ەكەنىن ەسكەرتتى. ەڭ باستىسى, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ ەلدىڭ بولاشاعىنا ءبىلىم مەن عى­لىم ارقىلى نەگىز قالاۋ ۇستانىمىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى قيىن كەزەڭ­دەرىن­دە-اق ءوز قىزمەتىنىڭ وزەگى ەتىپ العاندىعى. ءسويتىپ, قوجىراي باستاعان سالاعا قايتا­دان جان ءبىتتى. دەسەك تە, زاڭدا تولىپ جات­قان ولقىلىقتار بولدى. ايتالىق, ەلباسى­مىز­دىڭ نەگىزگى تاپسىرماسى حالىقارالىق قالىپتا جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىس تىزبەگىن قۇرۋ بولسا دا, ءدال وسى ىسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن بيۋروكراتيالىق بۋىن­­دار ومىرگە كەلدى. ءسويتىپ, كوپتەگەن عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى تاۋەل­سىز مەملەكەتىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالماي قال­­دى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بيىل­عا دەيىن قولدانىستا بولعان العاشقى زاڭى­­مىز­دا پرەزيدەنت بەرگەن نەگىزگى تاپسىر­ما­نى: ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىسىن ءتىز­بەگىن قۇرۋدىڭ ورنىنا بيۋروكراتتارعا تاق بەردىك. جاعدايدىڭ وسىلاي بولىپ تۇرعانىن ەل­با­سى تالاي جيىنداردا اي­تىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن باس­قارعان ازا­مات­تارعا سالانى «حالىقارالىق قالىپقا كوشى­رەتىن كەز جەتكەنىن» ەسكەرتىپ ءجۇردى. 2010 جىلدان باستاپ قازاقستان دامۋ­دىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لا­ماسى بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى قولعا الدى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي نۇس­قاۋى­مەن جاسالعان ۇلتتىڭ ساپالىق دەڭ­گەيىن كوتەرەتىن كەشەندى جۇمىس. وسى ۋا­قىت­قا دەيىن اگرارلى, شيكىزاتتى ايماق بولىپ كەلگەن قازاقستان ەندى ون جىلدان كەيىن يندۋسترياسى دامىعان ەلدەردىڭ قا­تارىنا قوسىلماق. ءبىزدىڭ ەكونوميست-عا­لىم­دار مۇنى اقشامەن باعالايمىز. ەگەر وسى تۇرعىدان تۇسىندىرەتىن بولساق, وندا جۇمىسشى قىزمەتكەرلەر اراسىندا جوعا­رى جالاقىلار سانى ارتاتىن بولادى. ەڭ­بەك تەحنولوگياسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ءما­سە­لەن, قازىردىڭ وزىندە كومپيۋتەرمەن باس­قارىلاتىن ءوندىرىس ورىندارى ءونىم شىعا­رىپ جاتىر. بۇل زاۋىتتارداعى جۇمىس­شى­لاردى بىلىكتى ينجەنەرلەر دەۋگە دە بولا­تىن شىعار. دەمەك, وسىنىڭ ءوزى-اق ۇلتتىق ساپانىڭ ۋاقىت وزعان سايىن جاقسارا ءتۇ­سۋى­نە قالانعان ءبىر نەگىز ەمەس پە. نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنىڭ وسىنداي كورەگەن ەكو­نو­ميكالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋشى ۇلت­تىق ماماندار مەن عالىمدار بولۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتقانىمداي, ەل دامۋىندا نەگىزگى ءۇش تىرەۋ بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءبىلىم. ەگەر ءبىزدىڭ وسى ءبىرىنشى تىرەۋگە ۇڭىلە قارايتىن بولساق, وندا «عىلىم تۋ­را­لى» جاڭا زاڭ ونىڭ حالىقارالىق قا­لىپ­قا ساي جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعانداي. ءبىز مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى تومەن بولعاندىقتان ۇستاز قادىرى كەتتى دەپ كەلدىك. ال مىنا جاڭا زاڭدا مۇعالىم­دەر­دىڭ ورتاشا جالاقىسى ەكونوميكا سالا­سىن­داعىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسىنان كەم بول­مايتىنى باياندى ەتىلگەن. ءبىر اتاپ كور­سەتەرلىك تۇس, جالاقىنىڭ جەكەلەگەن مۇ­عا­لىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋ ناتيجەسىنە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىندىعى. ەگەر بەلگىلى ءبىر مۇعالىم شاكىرتتەرىنە ساپالى ءبىلىم بەرەتىن بولسا, ونىڭ جالاقىسى بىلايعىعا قاراعاندا جوعارى بولماق. ولاي بولسا شەتەلدەردەگىدەي سالا ماماندارىن قارجى­مەن ىنتالاندىرۋ وڭ ناتيجە بەرەدى دەپ ويلاۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدە شەتەلدىك قالىپتا وقىتاتىن تالانتتى, دارىن­دى بالالار مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ەكىنشى تىرەك – عىلىم. بۇكىل عۇمىرى­مىز­دى عىلىم سالاسىنا ارناعاندىقتان, ونىڭ قوعام جانە مەملەكەت ءۇشىن پايداسى قانداي ەكەنىن قاجەت بولسا جىر عىپ ايتار ەدىك. بىراق ونى, مەنىڭشە, جاپپاي ساۋاتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءبارى تۇسىنەدى دەپ وي­لاي­مىز. ەندەشە وسى ەكىنشى تىرەكتىڭ جەمىسىن كورەتىن كەزدى جاڭا زاڭ جاقىنداتا تۇسكەندەي. بۇرىندارى عالىمدارىمىز اش­­قان جاڭالىقتارىن «وتكىزە الماي» اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ كەلسە, ەندى ولار تەك قانا عىلىمي ىزدەنىستى جالعاستىرۋشى تۇلعا قالپىندا قالادى دا, جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن عىلىمي كەڭەس اينالىساتىن بو­لا­­دى. ال جاڭالىقتىڭ وندىرىسكە ەنۋى جا­ڭا­لىق اشۋشى عالىمنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن تۇزەيتىن ءبىر كوز بولىپ شىعادى. جاڭا زاڭدا عالىم ءۇش كوز ارقىلى قارجى­لاندىرىلاتىنى ناقتىلانعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى – نەگىزگى جالاقى. عالىمدا جالاقى جانە جۇمىس ىستەيتىن ورىن بولادى. بۇل مەملەكەتتىڭ باستى كەپىلدىگى. ەكىنشى جولدا مەملەكەت عالىمدارعا عىلىمي ىزدەنىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى ماقساتتى گرانت ءبو­لەدى. بۇل گرانتتى جەكەلەگەن عالىم نەمەسە عىلىمي توپ پايدالانۋى مۇمكىن. ءۇشىن­شى كوز – ءوندىرىس. جەكەلەگەن عالىم جالا­قى­سىن الا ءجۇرىپ, ارنايى گرانتپەن ءجۇر­گى­زىلگەن عىلىمي ىزدەنىس جۇمىس­تارى­نان ناقتى ناتيجە السا, ول جوعارى عىلى­مي كەڭەستە ماقۇلدانادى دا, وندىرىسكە جولداما الادى. بۇل جەردە عالىم اۆتور رەتىندە تاعى قوسىمشا قارجىمەن قامتا­ما­سىز ەتىلەتىنىن ايتۋ كەرەك. سوندا وسى­ناۋ ءۇش كوز ارقىلى قارجىلاندىرىلعان عالىم جانە عىلىمي ىزدەنىس ناتيجەلىرەك بولادى دەپ ويلاۋعا بۇگىننىڭ وزىندە مۇمكىندىك بار. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ۇلگىسىندە جۇ­مىس ىستەيتىن جوعارى عىلىمي كەڭەس جەكەلەگەن عالىمدار مەن عىلىمي ينستيتۋت­تار­دىڭ ىزدەنىس ناتيجەلەرىن تىكەلەي وندىرىسكە ەنگىزۋدى قولعا الاتىن ءبىر تەتىك بولماقشى. مۇندايدا ءبىلىم مەن عىلىمعا ءۇشىنشى تىرەك – ءوندىرىس ءوزى كەلىپ ءتۇيىستى دەۋگە بولا­تىن شىعار. ول ۇشەۋى تۇيىسەتىن جەردە ەل گۇلدەنەدى. قازىرگى كەزدە كوپ جەرلەردە «شەتەلدىك كومپانيالاردا شەتەلدىك ماماندارعا وتان­دىق مامانداردان ارتىق اقشا تولە­نە­دى» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلادى. بىلاي قاراعاندا, شەتەلدىك مامانداردىڭ ءبىزدىڭ مامانداردان بىلىكتىلىگى ارتىق ەمەس سەكىلدى. دەسەك تە, مەن ءدال وسى شەندەستىرۋگە كەلىسە الماي­مىن. ويتكەنى, شەتەلدەردە ناقتى ءبىر سالانىڭ ناعىز بىلگىرى دايىندالادى. ال بىزدە جالپىلاما وقىتىلادى. ايتالىق, ينجەنەر ماماندىعىنىڭ ءوزى شەتەلدەردە مەيلىنشە ناقتى تۇستارعا لايىقتى وقى­تىلۋ باستالعالى قاشان. ال ءبىز كەڭەس­تىك جۇيەدەگى جالپىلامادان وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇتىلا الماي كەلدىك. ەندى وقۋ جاڭا زاڭ بويىنشا جۇزەگە اسا باستاعان كەزدە وسىنداي وتە نازىك سالالار ماماندارى ءوز ەلىمىزدە, ءوز ازاماتتارىمىزدان دايارلا­نىپ, بۇل تۇپتەپ كەلگەندە مول جالاقىلى قىزمەتكە شەتەلدىكتەردىڭ شاقىرتىلۋىن توقتاتادى. ەكىنشىدەن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ينتەللەكتۋالدى جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, ولاردىڭ جۇمىسشى­لارى­نىڭ ءوزى ينتەلليگەنتتەردەي ەڭبەك جاعدا­يىن­دا قىزمەت ەتەدى. بۇل سونداعى جۇمىس­شىلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمىن ۇزارتىپ, جالپىۇلتتىق عۇمىر ارتادى. ۇشىنشىدەن, جالاقى مولشەرى وسەتىن بولادى. تومەنگى جالاقىلى قىزمەتتەر ازايىپ, ەلدەگى ورتاشا جالاقى مولشەرى ارتادى. بۇل حالىق­تىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جاق­سارا­دى دەگەن ءسوز. تورتىنشىدەن, ۇلتتىق ساپا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. بۇل قوعامدىق سانانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جالعىز جول. بۇل سونداي-اق مەملەكەتتە ورتاشا تاپتىڭ قالىپتاسۋىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن دە جول. دامىعان ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ 70 پايىزدان استا­مى ينتتەلەكتۋالدى جۇمىس ورىندارىندا ەكەن. سوندا قالالارداعى اۋلا تازارتۋشى, ءۇي كۇتۋشى سەكىلدى ماماندىق يەلەرىن ەسكەرمەسەك, اگرارلىق سالادا جۇرگەندەرى شامامەن 25 پايىزدى قۇرايدى. كەلەسى ءبىر ۇتاتىنىمىز – جالپىۇلت­تىق تۇرمىستىڭ جاقسارۋى. ويتكەنى, پرەزيدەنت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى مەن «عىلىم تۋرالى» زاڭ­دى ءبىر-بىرىنە دانەكەر بولۋى ءۇشىن ۇشتاس­تىرا قابىلداتتىردى. ونىڭ باستى سەبەبى, وتاندىق ءبىلىم عىلىمدى, عىلىم ين­دۋستريا­­نى دامىتسىن دەگەندىك بولسا كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا 2010 جىلدان باستاپ پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقان نى­سان­دار نەگىزىنەن وڭدەۋشى-ۇقساتۋشى سالا بو­لىپ تۇرعانى ءسوزىمىزدىڭ ناقتى دالەلى. ال وڭدەۋشى-ۇقساتۋشى سالالاردىڭ ءونىمىن­دە قوسىمشا قۇن ەڭ كەمى شيكىزاتتان ەكى ەسە جوعارى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ەلى­مىزدىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى نەگىزىنەن ينتەنسيۆتى ءوسىپ, وتاندىق ەڭبەك ءونىم­دىلىگى ارتىپ, اقىر اياعىندا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ورتاشا تابىسى ايتارلىقتاي وسەدى. پرەزيدەنتتىك باعدارلاما بويىنشا 2020 جىلى ىشكى جالپى ءونىم 2010 جىلعى دەيىنگىدەن شامامەن 150 پايىزعا ورتاق. مۇنداي جاع­دايدا ءبىز وتانداستاردىڭ ورتاشا جال­اقى­سى دا 2010 جىلعى دەڭگەيدەن 150 پايىزعا وسەدى دەپ ويلاۋعا قاقىلىمىز. بۇل ەكونو­ميكا عىلىمىنىڭ ناقتى تۇجىرىمى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قازاق­ستان كسرو-دان كۇيرەگەن ەكونوميكانى عانا مۇراعا العان جوق, سونىمەن بىرگە, ەڭ مىقتى عىلىمدى دا مۇرا ەتە الدى. حيميا, فيزيكا, ماتەماتيكا, بيولوگيا, ميكروبيولوگيا, مەديتسينا سالاسىندا نەبىر تالانتتى عالىمدارىمىز بولدى جانە ءالى دە بار. ەڭ باستىسى, سولار نەگىزىن قالاعان عىلىمي مەكتەپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن, بولات جۇبانوۆ, ەدىل ەرعوجين سەكىلدى عالىمدار دۇنيە­جۇزىلىك حيميادا تەڭدەسى جوق جاڭالىق اشقان تۇلعالار. اتتەڭ, سول جاڭالىقتار كەزىندە زاۋىتتار باسقا جەرلەردە ورنالاس­قاندىقتان قازاقستانعا تيمەدى. دەسەك تە, سول عالىمداردىڭ مەكتەبى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى بويىنا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ, نەبىر تاماشا جاڭالىقتار اشىپ ۇلگەردى. مەنىڭشە, جاڭا زاڭ جانە سول زاڭ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن تەتىكتەر وتاندىق عالىم­داردىڭ جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزىپ-اق قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەرمەن يىق تەڭەستىرەتىن جاع­دايعا جەتكىزەر كۇن الىس ەمەس. ولاي دەيتىن سەبەبىم, قازاقستاندىق عالىمدارعا ءبۇ­گىن­دە امەريكا, فرانتسيا, جاپونيا, قى­تاي سەكىلدى مەملەكەتتەر «قۇدا» ءتۇسىپ, بىرلەسكەن جوبالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى ۇسىنىپ ءجۇر. كەيبىر جوبالار قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەي باستادى. ن.نازارباەۆ باعدارلامالارىنا رەت-رەتىمەن كوز سالعان عالىمدار ەلباسىمىز العا قويعان «الەمدەگى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ ساپىندا بولۋ» ماق­ساتىنىڭ ونىڭ بۇكىل جيىرماجىلدىق قىز­مەتىنە وزەك بولىپ ورىلگەنىن بايقاي الادى. اۋەلى كسرو-دان قالعان ەكونو­مي­كالىق رەتسەسسيا مەن گيپەرينفلياتسيادان شىعۋعا بار كۇش جۇمىلدىرىلدى. سودان سوڭ شيكىزاتتىق نەگىزدەگى ەكونوميكانى دامۋ ارناسىنا سالا وتىرىپ, ودان كەلەسى نەگىزگى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قور جينالدى. اقىر اياعىندا 2010 جىلدان باستاپ يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسى قولعا الىندى. مىنە, وسى بار بولعانى جيىرما جىل ىشىندە عىلىم تۋرالى ەكى زاڭ قابىلدانۋى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتۋدەگى كەزەكتى باسپالداعى ەكەنى داۋسىز. ءبىز ەكونوميست عالىمدار ۇنەمى ەسەپپەن سويلەگەندى ۇناتامىز, ويتكەنى, كۇندە شى­عا­راتىنىمىز ەسەپ. مەنىڭ كەيبىر ەسەپتەۋلەرىم بويىنشا, 2020 جىلدىڭ وزىندە قا­زاق­ستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 20 مىڭ دوللارعا جەتىپ قالا­دى ەكەن. مۇنىڭ 70 پايىزدايى تەك قانا يننوۆاتسيالىق وندىرىستەن الىنادى. بۇل كورسەتكىش ءبىزدى شىعىس ەۋروپانىڭ ەڭ مىق­تى مەملەكەتتەرىمەن تەڭەستىرەدى. ءوز باسىم مۇنى قازاقستاننىڭ عارىشتىق جىلدامدىقپەن سامعاۋى دەپ ويلايمىن. ءحىح عاسىردا ۇلتىمىزدىڭ دانىشپانى اباي «ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى-اۋ مۇرتىڭ» دەگەن ەكەن. مۇنى ادەبيەتشى-ءتىلشى ماماندار ەڭ جاقسى دەگەندە «اباي ۇلتتى ءبىلىم الۋعا, عىلىمدى مەڭگەرۋگە شاقىرعان وسىنداي ولەڭ جازدى» دەپ تۇسىندىرەدى. ال بىزدەر, ەكونوميست ماماندار دانىشپانى­مىزدىڭ بۇل ءسوزىن «ەڭ بولماعاندا ۇستارا شىعاراتىن يندۋستريا قۇر» دەگەنى دەپ ويلايمىز. ءيا, بىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇستارا شىعاراتىن ءبىر كاسىپورىن جوق ەكەن. مەنىڭشە, ونداي كاسىپورىندى ەرتەڭ دە سالماۋىمىز مۇمكىن. ويتكەنى, ۇستارا شى­عارۋعا ماماندانعان شۆەيتساريانى قاي­تالاپ قايتەمىز. سوندىقتان وزىمىزدە حيميا ونەركاسىبىن دامىتا وتىرىپ, الەم­گە شيكىزات ەمەس, الۋان ءتۇرلى حيميا ءونىم­دەرىن ساتايىق تا, ولاردان ۇستارا الايىق. سوندا «اسىعىمىز تۇگەل» بولماق. مىنەكي, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بىلە-بىلگەنگە وسىلاي «سويلەپ تۇر». ال عىلىم تۋرالى جاڭا زاڭىمىز سول باعدارلامانى جەمىستىرەك, ەل دامۋىن عۇمىرلىراق ەتەتىن ءبىر تۇس. مەنىڭشە, ۇلتتىڭ تابيعي ەۆوليۋ­تسيالىق جولمەن دامىعانداعى جەتەتىن جەرى قايسى, ونى ۋاقىت كورسەتەر دەۋدىڭ ءوزى بەكەرشىلىك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قازاق حالقى اسا زەرەك, اسا تالانتتى حالىق. مىنە, سول زەرەكتىك پەن تالانتتىلىق ناقتى ءوندىرىس بولىپ, ومىردەن كورىنىس تاۋىپ جاتسا, قازاقتىڭ «برەندتەرى» الەم بازارلارىن جاۋلاپ الاتىن كۇن الىس ەمەس. ساعىندىق ساتىبالدين, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ پروفەسسورى.