انە-مiنە دەگەنشە قارناقتا دا وتتiك. قارناقتان كەيiن ءسال جۇرسەڭ تاس جول سەرتكە كەلەدi. سودان تاۋدى بەتكە الىپ وڭعا بۇرىلدىق. وزەن تابانىن جيەكتەي قونعان اۋىلدىڭ سىرتىمەن كونە كiندiك قاراتاۋعا قاراي زىمىرادىق.
ءبىزدىڭ ۇيدەگى قارا شال ايتاتىن اڭىز بىلاي تارماقتالادى:
«ۇكاشا دەگەن كiسi ساحابا ەكەن. سەرتتiڭ جوعارعى جاعىندا تۇرىپتى. جاۋلارى ابدەن اڭديدى. ءوزi دە ۇلكەن, العىر, باتىر بولىپتى. بەتپە-بەت كەلۋگە قايمىققان كاپiرلەر وق اتسا وتپەيتiنiن, سۋعا سالسا باتپايتىنىن بiلەدi. ءولتiرۋدiڭ امالىن iزدەيدi, تاپپايدى. ءCويتiپ ابدەن سiلەسi قاتىپ جول تابا الماي جۇرگەندە بiر جانسىز كوپ دۇنيە ۇسىنىپ توقالىنان سىر تارتادى. التىن-كۇمiستi كورگەن توقال ساحابانى ساتىپ كەتەدi. جاۋعا ونىڭ كيەلi كiسi ەكەنiن, تەك تاڭعى ناماز كەزiندە عانا موينىنا قىلىش سالسا عانا ورىپ تۇسەرىن ايتىپ, بار سىردى جايىپ سالادى. ءسويتiپ قۇپيانىڭ كiلتiن بiلگەن جاۋ ەشكiمگە كورiنبەي تايىپ تۇرادى. توقالدىڭ ايتقانى راس ەكەن, قۇلقىن سارiدەن قىلىشىن سۇيرەتiپ جەتكەن جاۋ ساحابانى نامازعا تۇرعان جەرiندە كورەدi. بارلىق قيمىل-قوزعالىسقا الدىن الا دايىندالعان قالپى بايقاتپاي كەلەدi دە قىلىشتى مويىن تۇسىنان سiلتەپ كەپ قالادى. ساحابا ەڭكەيە بەرگەنi سول ەتپەتتەگەن كۇيi قۇلايدى. قىلىش قيىپ تۇسكەن باس قۇبىلاعا قاراي دومالاي جونەلەدi…»
الىستاعى قوجىر-قوجىر قويناۋدان جاپ-جاسىل باۋ مەنمۇندالايدى. شاعىن ءۇيدiڭ جانىنداعى ساكiدە بiر توپ قاريا قۇران وقىپ جاتتى. شەت جاعىنا كەلiپ بiز دە جايعاستىق. جاقىنداۋ وتىرعان قاريا تاڭىرقاي قاراپ ءوتتi. سوسىن:
– ءاي, شارافادين, – دەدi دومالانعان اپپاق شالعا داۋىستاپ. – ءاي, قايدا, ءجۇرسiڭ, سەن ءوزi قۇرىپ كەتتiڭ عوي, قايدا ءجۇرسiڭ, – دەدi.
سودان كەيiن بiزگە تاعى بۇرىلدى.
– قاي بالاسىڭدار.
ءجونiمiزدi ايتتىق. قاريانىڭ ەكi كوزi بiزدە, باس يزەپ وتىردى.
كۇنگە شاعىلىسقان ۇزىن شاتىرلى تامعا بەتتەدiك. تاسپەن قالانعان قابىرعالارى قاس شەبەردiڭ قولىنان شىققانى بەلگiلi بولىپ تۇر. شاتىردى قوس قاپتالداپ جاپقان دا بەرگi باسىنان ۇشكiرلەپ مۇنارا سەكiلدەندiرiپ كوتەرگەن. ونىڭ باسىنا اسەمدەپ اي قويعان. الدىمەن اۋىزعى بولمەگە كiرەسiز, قارسى الدىڭىزدا ورنەكتەلە جاسالعان ەسiكتەر ايقارا اشىلعان. Iشكە ەندiك. جالعىز بولمە, ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان بەيiت جاتىر. كiرگەن جەردە وڭعا بۇرىلىپ بەيiتتi اينالىپ شىقتىق. بەيiتتiڭ ۇزىندىعىن ادىمداپ iشتەي ساناپ وتىردىم. قىرىق قادام ەكەن. ەنi ەكi مەتر.
ۇلكەن تاس بەتiندە ءتۇپ-ءتۇزۋ سىزىق جاتىر. ءمادiحان اقساقال جاۋدىڭ قىلىشىنىڭ iزi ەكەنiن ءتۇسiندiردi. ساحابانىڭ باسىن شاپقان قىلىش iزi قارا تاستىڭ بەتiندە سايراپ تۇر. بەيiتتiڭ وسىنشاما ۇزىندىعىنىڭ سىرىن بiلگiمiز كەلگەن. قىرىق كەزدiك بەيiتتiڭ ەش قۇپياسى جوق بولىپ شىقتى. ونىڭ بار سەبەبi ساحابانىڭ باسى شابىلعاندا وسىنشا جەرگە قانى شاشىراعان دەسەدi. سوندىقتان ۇزىن عىپ كومگەن. اقساقالعا العىسىمىزدى جاۋدىرىپ, قۇدىق باسىنا باراتىنىمىزدى ايتقانبىز. ءمادiحان اقساقال «قازiر قاستارىڭا بiر كiسi قوسىپ بەرەيiن», دەپ قالدى.
– وسىندا ەشكiمi جوق, كەلگەن-كەتكەننiڭ نەسiبەسiنەن كۇن كورiپ جۇرگەن وزبەك شال بار, سەندەرگە جول كورسەتسiن, – دەگەن. سويتكەنشە بولعان جوق, مانا ازiردە بiزبەن بiرگە كەلگەن دومالانعان اپپاق شال ەلپiلدەپ الدىمىزدا تۇردى. اق سالدەدەن باسقانىڭ ءبارiن اۋىستىرىپتى. ۇستiنە جاداعاي كوك شاپان كيگەن. شارافادين اقساقال باستاپ سايدىڭ تابانىمەن ءجۇرiپ وتىرىپ, جوتا باسىنا شىعاتىن باسپالداققا كەلدiك. تسەمەنتتەن ادەمiلەپ قۇيعان باسپالداقپەن جوعارى كوتەرiلدiك. سوڭىنان كەلە جاتىرمىن, جوتا باسىنا دەيiن 129 باسقىش ەكەن. قۇدىقتىڭ باسى تەگiستەلگەن. بiر جەرiنە ۇزىنشا ورىندىق قويىپتى. اق شۇبەرەك بايلانعان جالعىز ءتۇپ اعاش تۇر. اينالاسىندا ابدەن مايىسقان 16 شەلەك جاتىر. شۇباتىلعان ارقان قۇدىق iشiنە تۇسكەن. بiر شەلەك قۇدىقتا جاتىر-اۋ دەپ ويلادىم.
اقساقال سويلەپ ءجۇر. بۇرىن وسى قۇدىق باسىندا جالپاق تاس بار ەكەن. سول تاس بەتiندە ۇكاشا اۋليەنiڭ باسىنىڭ iزi قالعانى انىق بايقالاتىن دەيدi. جەرگiلiكتi باسشىلاردىڭ اتەيستiگi ۇستاپ قۇدىقتىڭ اۋزىن بiر ماشينا تسەمەنت اكەلiپ بiتەپ تاستاعان كەزدە ول تاستى دا جوعالتىپ الىپتى.
قۇدىققا شەلەك سالعان التىنبەك ارقاندى كەرi تارتقان, بوس قايتتى. كۇنگە قاڭسىپ جاتقان شەلەكتiڭ ەش جەرi سۋ بولماعان. ءبارiمiز اڭتارىلا قاراپ قالىپپىز. سوسىن وتەۋلi الدى دا, قۇدىقتىڭ اۋزىنا شەلەكتi وڭتايلاپ جايمەن تومەن جiبەردi.
بوس شەلەكتi كورگەن اقساقال ءۇنسiز قالدى. مەن ول كiسiگە اڭگiمە بولسىن دەپ ساۋال قويدىم.
– سiز وسى قۇدىققا ءتۇسiپ كوردiڭiز بە, – دەدiم. مۇدiرەتiن شىعار دەپ ەم, قايتا ساۋالدى كۇتكەندەي ەكەن.
– ءتۇستiم, – دەدi ج ۇلىپ العانداي. – قاي بiر جىلى ءتۇستiم. مىناداي شەلەك كوپ iشiندە, بiر تازالاپ شىققانمىن. بيىل دا ءتۇسiپ تازالاپ شىعايىن دەپ ەم, قاريالار رۇقسات بەرمەي قويدى.
– جەتپiسكە كەلگەن شالدىڭ اڭگiمەسiنە سەنەرiڭدi دە, سەنبەسiڭدi دە بiلمەيسiڭ.
– قۇدىق قانداي ەكەن سوندا؟!
اقساقال ءۇنسiز قالدى. اناداي جەردەگi ورىندىققا بارىپ وتىردى. سوسىن ماعان بiر قاراپ الدى دا اڭگiمەسiن باستادى:
– بۇل قۇدىقتى ەشكiم قازباعان, سەبەبi, تاستىڭ اراسىنداعى ساڭىلاۋدىڭ ءوزi قۇدىق سياقتى. قيالاي بارىپ تابانىنا جەتەدi. ال تابانىندا سۋ جوق, سۋ ءۇش مەتردەي جەردە جاتىر. وسىعان جاقىن سەرت دەگەن اۋىلدىڭ اسكەردەن كەلگەن بالاسى ءتۇسiپ سول سۋعا اعىپ ءولدi. ماس ەكەن, جانىنداعىلار تۇسپە دەگەنiنە قويماي تۇسكەن عوي. سودان شىقپاعان. ەكi كۇن iزدەدiك. تابىلمادى. كەنتاۋدان كەنشi مامانداردى كومەككە شاقىردىق. ولار دا ءتۇستi. ءسويتiپ جەر استىنداعى الىپ وزەنگە التى مەترلiك ارنايى جاساتقان تىرما سەكiلدi سىم-تەمiر وزەننiڭ تۇبiنە جەتپەپتi. سوسىن ولار تاعى دا بiر جارىم مەتردەي سىم-تەمiردi جالعادى. سوندا بارىپ بالانىڭ دەنەسiنە iلiنگەن. قۇتقارۋشى كەنشi ماماندار بالانىڭ دەنەسiن الىپ شىقتى. قايتىپ قۇدىققا ەشكiم تۇسكەن جوق. استىنا تۇسكەندە بايقاعانىم, ءوزi ۇلكەن ۇڭگiر سياقتى, سۋ جاتىر دەدiم عوي, سول سۋدى جاعالاپ جۇرە بەرۋگە بولادى. توبەڭiز قۇجىر-قۇجىر تاس, كەي جەرiندە مۇز سۇڭگiلەردi قىرلى ۇشكiر تاس ەكەن دەپ ۇستاساڭ مورت سىنىپ تۇسەدi…
شارافادين اقساقال لىپ ەتiپ ورنىنان تۇردى دا قۇدىق اۋزىنا جاقىندادى. مەن دە قۇدىق باسىنا باردىم. اق شەلەك تاعى بوس قايتتى. بۇنىسى نەسi, ويلانىپ ۇلگەرگەن جوقپىن, شارافادين اقساقال شەلەكتi ءوزi الدى دا قالاي بولسا سولاي قۇدىققا تاستاي سالدى. قولىنداعى ارقاندى ەركiنە جiبەردi.
اقساقال سالعان شەلەك ورتادان تومەن سۋ الىپ شىقتى. تاڭدانىپ قالدىق. الدىندا ەكi رەت سالعاندا سۋ شىققان جوق. ەندi قاراڭىز, ارادا بەس مينۋت وتپەي شەلەكتiڭ بوس قايتپاعانىن ايتىڭىز. كۇننiڭ اپتاپ ىستىعىنىڭ اسەرi مە, ءبارiمiز شولدەپ قالىپپىز. شەلەكتەگi سۋدى ءبولiپ iشتiك. مەن جۇرەكسiندiم, دەگەنمەن كۇندiك جەردەن كەلiپ, وزگەلەردiڭ ارقان تارتقانىنا تاڭدانىپ قايتامىن با, شەلەكتi قولعا الدىم. ءبۇيiرi ابدەن تاسقا تيiپ مايىسقان اق شەلەكتi اينالدىرا قاراپ تۇردىم دا قۇدىق اۋزىنا وڭتايلاپ تاستاپ كەپ جiبەردiم. قولىمداعى ارقان سۋسىپ جۇرە بەردi. شەلەكتiڭ داڭعىرلاعانى باسىندا ەستiلدi دە, كەيiننەن قۇدىقتىڭ شىڭىراۋى جۇتىپ قويعانداي اسەر قالدىردى. داڭعىرلاعان دىبىس وزiنەن-ءوزi عايىپ بولدى. تەك قولىمداعى ارقان عانا تومەن سۋسىدى. شەلەكتiڭ بار-جوعى بەلگiسiز, ءتۇپسiز شىڭىراۋ جۇتىپ قويعانداي ەدi. اڭتارىلىپ تۇرمىن. بiر ورام عانا ارقان قالدى. "تاۋەكەل", – دەدiم, سول ءسات جۇرەگiم دۇرسiلدەي سوقتى, – «تاۋەكەل», – دەپ كۇبiرلەي قايتالادىم. سوسىن, ارقاندى قوس قولداپ تارتا باستادىم. نە دە بولسا نارتاۋەكەلگە بەل بۋدىم. كوز الدىمدا شەلەك تولى سۋ, تاماعىم كەبiرسiدi, كوتەرiپ iشەر مە ەدi. كوز الدىمدا داڭعىرلاعان بوس شەلەك, سۋ دا جوق, داڭعىرلاپ ءوزi كەلدi. جو-عا, ءبارi انشەيiن ەلەس ەكەن, قولىمداعى ارقاننىڭ ورامى قالىڭداي بەردi. شەلەك ءالi جوق, ەشقانداي دىبىس تا ەستiلمەيدi. ال, داڭعىرلاعانى قۇدىق باسىنداعى بوس شەلەك بولىپ شىقتى. ءار شەلەكتiڭ ءتۇبiن, مايىسقان قالپىن كورiپ شارافادين اقساقال ءبارiن بiر جەرگە جيناپ ءجۇر. قۇدىققا سالعان شەلەگiمنiڭ بiلiنەر-بiلiنبەس حابارى – ارقاننىڭ اۋىرلاي باستاعانى شىعار. شەلەك جاقىنداعان سايىن ارقان تارتۋ دا قيىنداي ءتۇستi. قۇدىقتىڭ سۇپ-سۇر تاس القىمداعان قاپ-قارا اۋزىنا تونگەن قالپى ارقاندى كۇشتەپ تارتامىن. كوزiمە اششى تەر قۇيىلدى. شەلەك ءالi جوق. قولىمنىڭ ەپەتەيسiز قيمىلىنان با, ارقان ورامى سۋسىپ شىققانى سول, شەلەكتiڭ ەرنەۋi تاسقا تيدi, انىق بايقادىم, ايتسە دە داڭعىرلاپ دىبىس ەستiلمەگەنiنە تاڭمىن. تاڭدانىپ, تاڭىرقايتىن نارسە كوپ, دەگەنمەن شەلەكتiڭ ەرنەۋگە جاقىندايتىن كەزi بولدى. قۇدىق iشiنەن الدەنە جالت ەتتi. نە ەكەن دەپ ۇلگەرمەدiم, شۇپiلدەگەن سۋعا تولى شەلەككە قول سوزدىم. مانادان قۇدىق اۋزىنا ۇڭiلگەن سەرىكتەرىم قۋانىپ جاتىر: «و, تولا سۋ, تولا سۋ!», – دەيدi ەكەۋi داۋىستاپ. مايىسقان شەلەكتەردi جيناپ جۇرگەن شارافادين اقساقال قالبالاقتاپ ول دا جەتتi.
ءسويتiپ, شەلەك تولى سۋدان مەيiرiمiمiزدi قاندىرا iشتiك.
– بۇل جارىقتىق قاسيەتتi سۋ, ايتپەسە قۇدىققا سالعان شەلەكتiڭ ءبارi نەگە تولىپ شىقپايدى, – اقساقال سامبىرلاي اڭگiمە باستايدى. – Iشسەڭiز بار عوي بۇكiل كەسەلدەن قۇلان-تازا ايىعاسىز. بۇ دەگەنiڭiز ءشاربات سۋ.
قىر باسىندا ۇكاشا اۋليەنiڭ قىرىق قۇلاش قۇدىعىنا تاڭدانعان ۇشەۋ تۇرمىز. ونىڭ قۇپياسىن بايانداعان كۇيi اڭگiمەسiن تاۋىسا الماستاي قولىن سەرمەپ-سەرمەپ سويلەگەن جالعىز شال تiزەرلەپ وتىر. قۇدىق اينالاسىندا بار سىرعا كۋا بولعان, بiراق ەشكiمگە ەشتەڭە ايتپايتىن, ءجۇزiن ءاجiم تورلاعانداي مايىسقان ون التى شەلەك جاتىر.
قانشاما جىلدان بەرi كەلگەن جۇرتتىڭ تاڭدايىن قاقتىرا وزiنە تابىندىرعان, بiردە تولىپ, بiردە تولماي, بiردە بوس قايتاتىن شەلەكتەردi سانامالاپ ەتi ۇيرەنگەندەي سۋىق قانا ۇڭiرەيگەن قۇدىق اۋزى ىنتىقتىرا تۇسەدi.
كوپ ەستiگەننەن بiر كورگەن جاقسى. قۇدىققا كەلiپ, شەلەكتi تولتىرا سۋ الىپ قۋانىپ قايتادى; قۇدىققا كەلiپ, شەلەكتi قايتا-قايتا تاستاپ سۋعا تولتىرا الماعان كۇيi تاڭدانىپ قايتادى; قۇدىققا كەلiپ, قانشا ىقتياتتاپ تاستاعانىمەن داڭعىراپ بوس شىققان شەلەككە قاپالانعان قالپى رەنجiپ قايتادى – ادامدار ءارتۇرلi, نەگە ەكەنiن قايدام, شىڭىراۋعا ءتۇسiپ-قايتقان شەلەكتەگi سۋدىڭ مولشەرi دە ءارتۇرلi.
قاراتاۋدىڭ قويناۋىندا بiردە سۋ شىعىپ, بiردە سۋ شىقپايتىن توسىنداۋ مiنەزiمەن قۇپيا سىر بۇككەن قۇدىق جايلى اڭگiمە تارماقتالا بەرەدi.
ۇكاشا اۋليە… قىر باسىنداعى قىلىقتى قۇدىق…
ۇكاشا اۋليەنiڭ قىرىق قۇلاش قۇدىعى…
ساپارباي پارمانقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تۇركىستان اۋدانى
