عۇن پاتشاسى اتتيلانىڭ دۇنيەدەن وزۋى, جوقتاۋ ايتىلعاندىعى, يەسىن كوكسەپ, تۇلپارىنىڭ كوزىنەن جاس ساۋلايتىنى, ءمايىتتى يىسكەۋى, ساۋەگەي جىراۋدىڭ تەرەڭ سەزىممەن تولعاناتىنى, سىبىزعىشىلاردىڭ كۇي تارتۋى, قويشىنىڭ سارىنى جۇيە-جۇيەسىمەن باياندالادى. ۇلى دالانىڭ رۋحىن, كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمىن, مادەني-تىلدىك بولمىسىن, دىلدىك ويلاۋ ءمانىسىن اينا-قاتەسىز تانىتادى.
فرانتسۋز عالىمى, فيلوسوف جان-جاك رۋسسو: «ادىلەتتى اتتيلا», ال الەكساندر ديۋما: «قۇدىرەتتى ءتاڭىرىم, مەنى ارقاشان قولتىعىمنان دەمەپ, ءار كەز العا جەتەلەيدى اتتيلا» دەگەن. اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «قازاق قاۋىمى» دەيتىن تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەڭبەگىندە 1961 جىلى ۆاتيكان مۋزەيىندە اتتيلانىڭ پورترەتىن كورگەنىن جازىپتى.
اتتيلا جاۋىنگەرلىك داستۇرلەردى, قارۋ-جاراقتار ءتىلىن, تەتىگىن ءمىنسىز مەڭگەرگەن, 12 جاسىندا كەپىلدىككە الىنىپ, گونوريا سارايىندا رۋم مەملەكەتىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىمەن جەتە تانىسقان, ءبىلىمپازداردان نەبىر دانالىق دارىستەرىن مۇقيات تىڭداعان, ەلىنىڭ تاعدىر-تالايىنا بايىپتى كوزقاراسى قالىپتاسقان.
ادامزات تاريحىندا, الەم ادەبيەتىندە, ناقتى ايتقاندا, لاتىن, يسپان, يتاليان, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرىندە اتتيلا بەينەسى جان-جاقتى سومدالعان. اتتيلانى كورگەن گرەك جازۋشىسى پريسك, گوت جازۋشىسى, اعىلشىن مەن فرانتسۋز عۇلامالارى ونىڭ بولمىس-ءبىتىمىن بىلايشا سۋرەتتەپتى: «ونىڭ بەت-الپەتىن كورگەندەر ناعىز ازيات ەكەنىن ايتپاي-اق بىلەدى. باسى ۇلكەن, ءوزى ورتا بويلى, مىعىم دەنەلى. كوزدەرى قىسىق, بىراق قاراعان جەرىن ويىپ تۇسەردەي وتكىر, ءجۇرىسى شيراق, سويلەگەندە داۋىسى كۇمىستەي سىڭعىرلاپ وتە جاعىمدى ەستىلەدى...»
اتتيلانىڭ ۇلىلىعىن ونىڭ قالاي جەرلەنگەنىنەن كورۋگە بولادى. عۇنداردىڭ استاناسى ەتتسەلبۋرگتىڭ باستى الاڭىنداعى بيىك تۇعىرعا ءمايىتى قويىلعان. مەڭسىز قارا ات قۇرباندىققا شالىنعان. جوعارى دارەجەلى ابىز قاما عۇنداردىڭ رۋحىنا قۇرمەت كورسەتىپ, ولاردان جەر قوينىنا قالاي تاپسىرۋدى سۇرايدى. و جاقتان مىنانداي اۋەز ەستىلىپتى: اتتيلانى ءۇش قابات تابىتقا سالۋدى ۇيعارىپتى. بىرەۋى – كۇندەي جارقىراعان التىن تابىت, ەكىنشىسى – قۇيرىقتى جۇلدىزداي كۇمىس تابىت, ءۇشىنشىسى – اتتيلانىڭ وزىندەي تەمىر تابىت. سونان سوڭ تيسسا وزەنىنىڭ اعىسىن بۇرىپ, ونىڭ تۇبىنە تابىتتى جايعاستىرىپ, وزەندى تابيعي ارناسىنا قايتا بۇرىپ جىبەرگەن. بۇل – اتتيلانىڭ اسىل سۇيەگىن بولاشاق قاۋىپ-قاتەرلەردەن قورعاۋ ءۇشىن ىستەلگەن.
ۇلى قولباسشى اتتيلانىڭ «ديپلوماتيا جانە ساياسات», «قولباسشىلار جانە قولباسشىلىق», «كەڭەس جانە وسيەت», «قابىلداۋ مەن ابىروي», «ماسەلەلەر مەن شەشىمدەر», «ماراپات پەن جازا», «مىنەز-ق ۇلىق», «ايباتتىلىق», «شەشىم قابىلداۋ», «وكىلەتتىكتى تاپسىرۋ», «شىدامدىلىق», «وقىپ ۇيرەتۋ», «شەشىمتالدىق», «ماقساتكەرلىك» جايىنداعى دانالىق ويلارى, ياعني تازا كلاسسيكالىق «اتتيليزمدەرى» زاماندار بويى قۇنىن جوعالتپاي, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە توت باسپاي جەتىپ وتىر. ونىڭ افوريزمدەرىن ورىس تىلىنەن قازاقشا سويلەتەلىك: «تابىستارعا جەتۋ ءۇشىن كوسەمنىڭ اتاقتى بولۋى مىندەتتى ەمەس. بىراق ءوزىنىڭ جانە ءوز ۇلتىنىڭ جاۋلارىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن – جەڭىستەرگە دەگەن قۇشتارلىق, ءوز ءىسىنىڭ دۇرىستىعىنا بەرىك سەنىمى, رۋح, قاجىماس قايرات, ەرلىك اتاۋلىنى تۋدىراتىن قاسيەتتەر بولۋى ءتيىس»; «توباسىنان جاڭىلعان, مەنمەن جانە باقايقۇرت جەتەسىز كوسەمدەر ناعىز ۇلىلىققا سيرەك جەتەدى, ونىڭ ەسەسىنە كىسى كوزىنشە ءوزىن ۇلىقتايدى»; « ۇلى كوسەم ءوزىن ەشقاشان دا ۇلىقپىن دەپ ەسەپتەمەيدى»; ء«السىز كوسەمنىڭ اينالاسىن دارمەنسىز عۇندار قورشايدى, مىقتى كوسەمنىڭ اينالاسىن مىقتى عۇندار قورشايدى»; «عۇن بۇكىل عۇمىر بويىندا قيىندىقتى تولىق ەڭسەرۋ ءۇشىن تاجىريبەنىڭ تەڭدەسسىز ءمانىن تىرناقتايىنان تەرەڭ ۇعىپ-ءتۇسىنۋى ابزال»; «كەز كەلگەن شەشىم تاۋەكەلمەن بايلانىستى, ەگەر دە پىكىر ايتۋ مەن شەشىم قابىلداۋدى تاسىر, توپاس ادامعا تاپسىرسا, وندا وراسان زور قاتەلىكتەردەن قۇتىلا المايسىڭ»; «كوسەمنىڭ ەل قاتارلى عۇننان ايىرماشىلىعى – كۇردەلى شەشىمتالدىق قابىلەت-قارىمىندا»; «مىقتى كوسەم ءوز عۇندارىن بەرەكەلى ارەكەت ەتۋگە قوزعاۋ سالادى ءارى رۋحتاندىرادى»; «كورەگەن كوسەم ساتتىلىكتى ارقا تۇتپايدى, ءوز بولاشاعىن ارقاشان اۋىر ەڭبەك, توزىمدىلىك, تاباندىلىق جانە وپتيميزممەن جاسايدى»; « ۇلى كوسەمدەر ماڭىزدى ىستەردە جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن شامالى عانا ساتسىزدىكتەرگە بوي ۇسىنادى»; «كوسەمنىڭ جۇمىسى قاراپايىم بولسا, وندا بارلىعى كوسەمدىككە بارار ەدى»; «دانا كوسەم ءوز عۇندارىنىڭ بەرەكەتى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنىن بىلەدى, سوندىقتان لايىقتى ءىس-ارەكەتكە مويىنسۇنادى».
زادىندا, عالامدىق تۇلعا اتتيلانىڭ افوريزمدەرى مەملەكەتشىلدىك, باستاماشىلدىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قولباسشىلىق, ماقساتكەرلىك سيپاتتار مەن ۇلتتىق سانا-زەردەمىزدى, رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدى تەرەڭدەتە تۇسەرى انىق.
