كەشە اقوردادا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ شاقىرۋىمەن قازاقستانعا العاش رەت رەسمي ساپارمەن كەلگەن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتەمەن كەزدەستى.
قازاقستان مەن ليتۆا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناس 1992 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا ورناعان. 1993 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا ليتۆانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى اشىلدى. ال قازاقستاننىڭ ليتۆاداعى ەلشىلىگى ەكى جىلدان كەيىن, 1995 جىلى اشىلعان بولاتىن. سودان بەرگى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ليتۆاعا ەكى رەت, ياعني 1994 جىلدىڭ تامىزىندا جانە 2001 جىلدىڭ ساۋىرىندە رەسمي ساپارمەن باردى. ال ليتۆا پرەزيدەنتتەرى اراسىنان ا.برازاۋسكاس قازاقستانعا 1993 جىلدىڭ قاراشاسى مەن 1997 جىلدىڭ ناۋرىزىندا, ودان كەيىن ۆ.ادامكۋس 2000 جىلدىڭ مامىر ايىندا كەلدى.
قازاقستان مەن ليتۆا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر وسىدان كەيىن ون جىل وتكەن سوڭ بولدى. 2010 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا استانادا وتكەن ەقىۇ-نىڭ سامميتىنە كەلگەن ساپارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ قازىرگى پرەزيدەنت د.گريباۋسكايتەمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزگەن ەدى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ شەڭبەرىندە ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى اراسىندا تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىل قالىپتاسقان. ليتۆا رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا توراعالىقتى قازاقستاننان قابىلدادى. بيىلعى جىلدىڭ اقپان ايىندا استاناعا كەلگەن ساپارىندا ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.اجۋباليس قازاقستان باسشىلىعىمەن ليتۆا ءتوراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارىن تالقىلادى. وسى ساپارىندا ا.اجۋباليس ليتۆانىڭ استاناداعى ەلشىلىگىن رەسمي تۇردە اشتى.
ليتۆا رەسپۋبليكاسى – بالتىق بويىنداعى شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. بىراق ول كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا زور ۇلەس قوسقان ماڭىزى ۇلكەن ەل ەكەنىن بىلەمىز. كسرو-نىڭ حالىق دەپۋتاتتارى سەزىندە بالتىق بويى رەسپۋبليكالارىنان كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ ىشىنەن, اسىرەسە, وسى ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلدەرى دەموكراتيالىق قاعيداتتاردىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتىپ, سونىمەن بىرگە, وزدەرىنىڭ تالاپتارىن بىلىكتىلىكپەن ءارى بىلگىرلىكپەن قويىپ وتىرعاندارىن قازاقستاندىقتار ۇمىتپايدى.
قازاقستان مەن ليتۆا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار نىعايىپ كەلەدى. ەلىمىز ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2010 جىلى 176,5 ملن. اقش دوللارى بولدى. ال 2011 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا عانا بۇل كورسەتكىش 165,3 ملن. دوللارعا جەتتى. ونىڭ 106,6 ملن.-ى ەكسپورت, 58,7 ملن.-ى يمپورت. ءسويتىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا تاۋار اينالىمى ەكى ەسەگە جاقىن (89,0 ملن. دوللار) ارتقان. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن قازاقستاندا ليتۆالىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 160 بىرلەسكەن كاسىپورىن تىركەلگەن, سونىڭ 91-ءى بۇگىنگى تاڭدا ارەكەت ەتۋدە. ولار نەگىزىنەن كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا, وڭدەۋشى ونەركاسىپ, اقپارات جانە بايلانىس, كولىك جانە لوگيستيكا سالالارىندا جۇمىس ىستەيدى. ترانزيت-كولىكتىك ىنتىماقتاستىق ەكى ەلدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنداعى ماڭىزدى باعىت بولىپ تابىلادى. ليتۆا جاعى قازاقستاننىڭ كولىك سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا, كلايپەدا پورتىنا قازاقستان بيزنەسىنىڭ قايتا ورالۋىنا, سونداي-اق ەكى ەلدىڭ تەمىر جول قۇرىلىمدارىنىڭ ىنتىماقتاسا تۇسۋىنە مۇددەلىلىك تانىتۋدا.
ارينە, قازاقستان مۇنايىنا دەگەن مۇددەلىلىك تە ءوزارا ءىس-قيمىل بارىسىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ۆيلنيۋس قازاقستان مۇنايىن ترانزيتتەۋگە جانە ونى وزدەرىنىڭ ءموز-ىندە وڭدەۋگە مۇددەلى. سونىمەن قاتار, ليتۆا سۇيىتىلعان تابيعي گازدىڭ سۋ بەتىندەگى تەرمينالىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانىڭ الدىن الا بەلگىلەنگەن سوماسى 200 ملن. ەۋرو كولەمىندە. بۇل جوبا دا قازاقستانمەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە ءتۇسۋگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتار دا ەكى ەل ەكونوميكالارى ىقپالداسۋىنىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتى دەپ تانىلعان. سونىڭ ىشىندە ليتۆادان ءسۇتتى جاقسى بەرەتىن اسىل تۇقىمدى قارا مال الۋ, قازاقستاندىق استىقتى ەۋروپا رىنوكتارىنا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ جۇيەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىق بارىنشا پەرسپەكتيۆالى باعىتتار بولىپ وتىر.
قازاقستان-ليتۆا اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇكىمەتارالىق كوميسسيا (ۇاك) دا جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان جاعىنان ونىڭ تەڭ توراعالىعىنا ءسىم-ءنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ر.جوشىباەۆ سايلانعان. ۇاك-تىڭ سوڭعى وتىرىسى 2011 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىندە استانا قالاسىندا بولدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىمەن 2010 جىلى كلايپەدا قالاسىندا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى كونسۋلدىعى دا اشىلعان.
قازاقستان مەن ليتۆا اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار دا جاقسى جولعا قويىلعان. 2010 جىلى كاۋناستىڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە 40-قا جۋىق قازاقستاندىق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كارديولوگيا, اكۋشەرلىك جانە گينەكولوگيا بويىنشا ءتالىمدەمەدەن ءوتتى. وسىندا جۇمىس ىستەيتىن كارديولوگيا مامانى, پروفەسسور ر.بەنەتيس قازاقستاندىق بىرنەشە مەديتسينالىق ورتالىقتاردا ءجۇرەككە وتالار جاسادى.
2009 جىلدان باستاپ قازاقتىڭ «ۇلار» كوركەمسۋرەت گالەرەياسى ليتۆادا وتەتىن حالىقارالىق جارمەڭكەلەرگە قاتىسىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ فولكلورلىق «نۇرساۋلەم-اي» جانە كوكشەتاۋلىق «ايناكول» انسامبلدەرى ليتۆا كورەرمەندەرىنە بىرنەشە رەت ونەر كورسەتتى.
شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوز اياقتالعان سوڭ ول كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. ونى اشقان ن.نازارباەۆ قىسقاشا ءسوز ءسويلەدى. ول ءوزىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا كەلىپ وتىرعان مارتەبەلى قوناققا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءبىز ارقاشاندا ليتۆامەن دوستىق پەيىلدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستاردا بولعىمىز كەلەدى. ويتكەنى, ءبىز ليتۆانى بالتىق ماڭىنداعى باسىم ارىپتەسىمىز سانايمىز. ءسىزدىڭ ساپارىڭىز ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتە تۇسەرىنەن ءۇمىتتىمىز, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. سونىمەن قاتار, كەدەن وداعى قۇرىلعاننان بەرى ليتۆامەن اراداعى شەكارا ليتۆا-بەلارۋس اراسىندا عانا ەكەنىن, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ەكى جاققا دا پايدالى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن جاقسى اتقارعانىنا ليتۆانىڭ ىقپال ەتكەنىن اتاپ وتە كەلىپ, قازىرگى ءىس باسىنداعى ءتوراعا رەتىندە ونىڭ بەيبىتشىل ارەكەتتەرىنىڭ تابىستى بولۋىن تىلەدى.
جاۋاپ سوزىندە د.گريباۋسكايتە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەكىجاقتى قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلىلىك بىلدىرگەنىنە ريزاشىلىعىن ايتتى. شىعىس پەن باتىس اراسىندا «ساۋلە» اتتى كولىك قاتىناسىنىڭ اشىلۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى بار, دەدى ول. «ءساۋلە» دەگەن ءسوز ءبىزدىڭ تىلىمىزدە دە «ساۋل», ياعني «نۇر» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل كولىك قاتىناسى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز عانا ەمەس, گەوساياسي دەڭگەيدە بۇكىل ەۋروپا, قىتاي جانە اقش ءۇشىن دە ءتيىمدى بولارى جاسادى. ودان ءارى مارتەبەلى مەيمان ەكى ەلدىڭ ىسكەر توپتارى اراسىندا ەرتەڭ بولاتىن ىسكەرلىك كەڭەستىڭ دە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى د.گريباۋسكايتە بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. وندا ەكىجاقتى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ, حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ءمۇددەلىلىكتى جالعاستىرۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرى كوزدەلگەن. سولاردىڭ قاتارىندا كولىك سالاسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ جانە «شىعىس-باتىس» ترانسكونتينەنتالدىق كولىك ءدالىزىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنى, ەكى ەلدىڭ لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ليتۆا (كلايپەدا) – قازاقستان (الماتى, دوستىق-قورعاس) تۇراقتى كونتەينەرلىك پويىزىن ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگىن قاراۋعا دايىندىق تۋرالى اتاپ كورسەتىلدى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان باسشىسى ليتۆا پرەزيدەنتىنە قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى ستاليندىك لاگەرلەردە قاماۋدا بولعان ليتۆالىق تۇتقىنداردىڭ ارحيۆتىك قۇجاتتارىن بەردى. ال د.گريباۋسكايتە بولسا, ن.نازارباەۆقا ليتۆا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مۋزەيىندە ساقتالعان قازاق سولداتى قابيبوللا سالەنوۆتىڭ قۇجاتتارىنىڭ, كۇندەلىكتەرى مەن وتباسىلىق سۋرەتتەرىنىڭ كوشىرمەلەرىن تابىس ەتتى.
كەلىسسوزدەر اياقتالعان سوڭ بىرنەشە ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە ونەر سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق, ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىندا «ادامداردى قايتارۋ (رەادميسسيا) تۋرالى» جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەر بولدى.
قول قويۋ راسىمدەرى اياقتالعان سوڭ ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى جۋرناليستەرگە ارنالعان شاعىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ءوتكىزدى. بۇگىن ليتۆا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا ساپارى ودان ءارى جالعاسادى.
ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتەنىڭ پرەزيدەنتتىڭ www.akorda.kz رەسمي سايتىنا جانە «حابار» اگەنتتىگىنە بەرگەن ەكسكليۋزيۆتى سۇحباتى
– پرەزيدەنت حانىم, ليتۆانىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى اياقتالۋعا جاقىندادى. وتكەن جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا ءتوراعا بولدى. ءسىزدىڭ ەلگە قازاقستاننىڭ توراعالىعىنىڭ ءتاجىريبەسى كومەكتەستى مە؟ استانا دەكلاراتسياسى ەقىۇ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرە الدى ما؟ – ارينە, استانا قالاسىنداعى جەلتوقسان ءسامميتى ۇيىمنىڭ دامۋىنداعى وڭ قادام بولدى. ول 56 ەلدىڭ ءبىر ۇستەلدە وتىرىپ, ءوزارا پىكىرلەسە الاتىنىن كورسەتتى. بۇل – وتە ماڭىزدى ءجايت جانە مەن قازاقستاندى وسى جەتىستىگىمەن قۇتتىقتايمىن. ونىڭ ۇستىنە دەكلاراتسيا قابىلداندى, ال بۇل باعىتتا 56 ەلمەن كەلىسىمگە كەلۋ قيىن. ليتۆاعا ول, ارينە, كومەكتەستى. ءبىز دە كومەكتەسۋگە بولاتىن جانە كومەكتەسكەندى قالايتىن ەلدەرگە كومەك قولىن سوزۋعا ۇمتىلۋدامىز. مولدوۆا شيەلەنىسىن شەشۋدە وڭ قوزعالىس بايقالىپ وتىر, ءبىز قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساۋدامىز. جەلتوقسان ايىندا ۆيلنيۋستە ءبىز قازاقستاندىق وكىلدەردى دە كورەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. – ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى قازىرگى كۇنى قانداي؟ ءبىزدى قانداي ورتاق مۇددەلەر توعىستىرىپ وتىر؟ – ءبىزدى توعىستىراتىن ورتاق ءمۇددەلەر اركەز بولعان. بىرىنشىدەن, ليتۆالاردىڭ دا, قازاقتاردىڭ دا ورتاق تاريحي بايلانىستارى بار. بىزدە ەشقاشان تاريحي, ساياسي پروبلەمالار بولعان ەمەس. قازاقستاندا ءبىزدىڭ كارديوحيرۋرگتەر, ساۋلەتشىلەر جۇمىس جاسايدى, ليتۆالىق بيزنەس تە ءوز ورنىن تاپقان. بۇل – وتە جاقسى. ەرتەڭ ءبىزدىڭ سوڭعى 20 جىلدا العاش رەت ىسكەرلىك كەڭەس قۇرۋىمىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ بولاشاعىنىڭ كورسەتكىشى بولماق. ءسىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا كلايپەدا مەن الماتى اراسىندا, ودان كەيىن باتىس ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا «ساۋلە» پويىزىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. وندا قازاقستان مەن ليتۆا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, ول الەمدىك تەمىر جول كولىگى جۇيەسىندەگى گەوساياسي ءوزگەرىس بولماق. ءبىز وسى دامۋدىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولاتىنىمىزعا سەنىمدىمىز. قازاقستان بۇدان ءارى قاراي دا كەدەن وداعىندا, باتىستىڭ قىتايمەن بايلانىسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا ءۇمىت ارتامىن. بۇگىن قازاقستان پرەزيدەنتى ايتقانداي, ليتۆا ءسىزدىڭ ەلدىڭ ماڭىزدى ءارىپتەسىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە ءبىز سىيلى ارىپتەس بولىپ, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دايىنبىز. – ليتۆا پرەزيدەنتى رەتىندە ءسىز قازاقستانعا ەكىشى رەت كەلىپ وتىرسىز. قازاقستان حالقى مەن ەلدىڭ استاناسى تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ – مەن تاۋەلسىز بولعىسى كەلەتىن حالىقتاردى, ءوزىنىڭ تاريحىن, ۇلتىن, ءتىلى مەن مادەنيەتىن سىيلايتىن بارلىق حالىقتى سىيلايمىن. ءسىزدىڭ پرەزيدەنت جاساپ جاتقان ۇلتتى قالىپتاستىرۋ, استانانى قالىپتاستىرۋ, ءوز ۇلتىنىڭ ماقتانىشىن قايتا جاڭعىرتۋ شارالارى وتە جاقسى ءارى وتە ماڭىزدى. مەن ءسىزدىڭ حالىقتىڭ وسىلاي قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا قۋانىشتىمىن. ءسىزدىڭ استانالارىڭىز وتە تاماشا. ۇلت جانە حالىق بولعىسى كەلەتىن حالىقتىڭ ارقاشان بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىنىنە سەنەمىن. – بيىلعى جىلى قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. ليتۆا ءوزىنىڭ مەرەيتويىن وتكەن جىلى اتاپ ءوتتى. ەكى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋدان بەرگى كەزەڭدى ءسىز قالاي باعالايسىز؟ – مەن بۇل كەزەڭدى كەز كەلگەن حالىقتىڭ وزىنە ءوزى جاۋاپ بەرەتىن جانە تەك وزىنە عانا جاۋاپتى بولۋعا بەيىمدەلەتىن ۋاقىتى دەپ بىلەمىن. وسىنداي مۇمكىندىكتى ليتۆا دا, قازاقستان دا الدى. 20 جىلدا ءبىز كوپ شارۋا تىندىردىق, 20 جىل ىشىندە ءبىز ەسكى دەموكراتيالار 50 جىلدا جاسايتىن رەفورمالاردى جاسادىق. مەن ەكى حالىقتى وسى ماڭىزدى قادام – ەگەمەندىگىمەن قۇتتىقتاي الامىن. ليتۆا حالقىنىڭ اتىنان قازاقستان حالقىن تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. تاۋەلسىزدىك – ءار حالىق ءۇشىن ماڭىزدى. ول – بولاشاق. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ 20 جىل بۇرىن ءوز تاۋەلسىزدىگىن الا العانى وتە ماڭىزدى. سىزدەر وتە ماڭىزدى جانە ۇلكەن جولدى وتتىڭىزدەر. سىزدەر ءوز بولاشاعىڭىزدى وزدەرىڭىز قۇراسىزدار, بارلىعى ءوز قولدارىڭىزدا. تاۋەلسىز حالىقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. جاقسىباي سامرات, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
