ازاماتتىق قوعام: مەجەلەر مەن مىندەتتەر

كەشە ەلىمىزدەگى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ باسىن قوسقان V ازاماتتىق فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى «كورمە» ورتالىعىنداعى V ازاماتتىق فورۋمنىڭ جۇمىسىن ەلىمىزدەگى 500-دەن استام ۇەۇ-لاردىڭ جانە 14 وبلىس پەن استانا, الماتى قالالارىنداعى ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليا­ن­سى­نىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ ءتور­ايىمى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايگۇل سولوۆەۆا اش­ىپ: «ازاماتتىق فورۋم يدەولو­گيا­سى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن ەڭ قىمبات بايلىق دەگەن سوزدەرىنەن تۋىندايدى. بۇگىنگى فورۋم دەموكراتيالىق قوعام قۇ­رۋعا اتسالىسقان ۇەۇ-لار ءۇشىن وزىندىك مەرەيتوي بولىپ سانا­لا­دى. الايدا, قوعامدى دامىتۋدى ورىستەتۋ ۆەكتورىن بەلگىلەۋگە بەلسەندى قاتىسۋشىلار رەتىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا بۇدان دا كوپ جۇ­مىستار تۇر. ازاماتتىق فورۋم ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە سىزدەردىڭ وڭىرلىك كونفەرەنتسيالاردا قابىلداعان ۇسىنىس­تا­رى­ڭىزدى ۇلتتىق دەڭگەيگە شى­عارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, V ازاماتتىق فورۋم ءۇشىنشى سەكتور ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, الدىمىزدا ۇلكەن مىندەتتەر تۇرعانىن ەسىمىزدەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز», دەگەن سوزىمەن باستادى. «ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى 2011 جىلى ءوزىنىڭ ماڭىزدى كە­زە­ڭىندە تۇر دەپ ايتا الامىز. ءويت­كەنى, ءبىزدىڭ ازاماتتىق قوعامىمىز جاقسى ساپالىق كورسەتكىشتەرگە جەتتى. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە شىعاردىق دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار. وسى جەردە شەشەن ۇەۇ-لاردىڭ مەملەكەتپەن, جەكە مەنشىكپەن تىعىز جۇ­مىس ىستەۋىن ايتىپ, وسى فورۋم تاريحي فورۋم بولادى دەگەن سەنىمىن جەتكىزدى. «ءبىز بۇل فورۋمدى ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قار­سا­ڭىندا وتكىزىپ وتىرمىز. ەلباسى I ازاماتتىق فورۋمعا ءوزى باسشى­لىق ەتە كەلە, ۇەۇ-لارمەن بيز­نەس­تىڭ, بيلىكتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسە جۇمىس اتقارۋىنا شاقىردى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇ­مىستارىمىزدى ودان ءارى جۇيەلى تۇردە جالعاستىرۋىمىز كەرەك», دەدى ا. سولوۆەۆا. ال مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازەز تەلەباەۆ قازاقستاننىڭ 20 جىل ىشىندە ءتۇرلى سالالاردا كوپ­تەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنى, سونىڭ ءبىر كورىنىسى – ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ول: «بىزدە نەگىزگى قۇ­رامى ۇەۇ-لار بولىپ تابى­لاتىن كەمەلدەنگەن ازاماتتىق قوعام قالىپتاستى دەپ سەنىمدى ايتا الامىز», دەي كەلە, ازامات­تىق قوعام دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنە توقتالىپ ءوتتى. «1991 جىلدان باستاپ, ەگەمەندىك العان­نان كەيىن «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سول جىلدار ىشىندە وتان­دىق جانە شەتەلدىك ساراپشى­لاردىڭ باعالاۋى بويىنشا ۇەۇ-لاردىڭ سانى 500-گە تارتا بولسا, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى نەگىزىنەن قۇقىق قورعاۋ باعىتىنداعى ۇەۇ-لار ەدى. ەلىمىزدە ۇەۇ-لار­لىڭ سانى 2000 جىلداردان باستاپ ءوستى. بۇل جىلدارى ولاردىڭ قا­تارى 3500-گە جەتتى. كوپ جاعدايدا ولاردىڭ قاتارىنىڭ ارتۋىنا قو­عامدىق بىرلەستىكتەردى تىركەۋ ءۇشىن ءتيىمدى قۇقىقتىق جاعداي­لاردىڭ بولۋىمەن حالىقارالىق قورلار مەن ۇيىمدار تاراپىنان قارجى­لىق قولداۋ كومەكتەسكەنى راس. 2001 جىلى «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى» جانە «زاڭ­دى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋدە الىم مولشەرىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ قا­بىلدانۋى جاستار ۇيىمدارىنىڭ تىركەلۋىن ءبىراز جەڭىلدەتتى. سونى­مەن قاتار, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار ءۇشىن سالىق جانە باسقا دا بيۋدجەتكە مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى سالىق كودەكسىندە سالىق­تار بويىنشا جەڭىلدىكتەر قاراس­تىرىلدى. 2002 جىلدان باستاپ, ۇەۇ-لاردى مەملەكەتتىك قولداۋ­دىڭ تۇجىرىمداماسى قابىل­داندى. 2002 جىلى ۇەۇ-لاردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ 2003-2005 جىلدارعا ارنالعان باعدار­لاماسى قابىلدانعان بولاتىن, ال ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 42 ملن. تەڭگە جۇمسالدى. مۇنداي باعدار­لامالار بارلىق وڭىرلەردە قابىلداندى. بۇل جىلدار ازاماتتىق سەكتور جۇمىسىنىڭ ورىستەۋىندەگى ماڭىز­دى كەزەڭ بولدى. سول جىلى, ياعني 2003 جىلى قازان ايىندا I ازا­ماتتىق فورۋم وتكىزىلدى. وسى­لايشا, ۇەۇ-لاردى مەملەكەتتىڭ بەلسەندى قولداۋىنىڭ كەزەڭى باس­تالىپ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە ناقتى قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋى باستالدى. 2005 جىلدىڭ ءساۋى­رىن­دە ۇەۇ-لاردىڭ الەۋمەتتىك ما­ڭىز­دى ماسەلەلەردى شەشۋگە قا­تى­سۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالا­عان «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپ­سىرىس تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنگەن بولاتىن. بۇگىندە مەملەكەت پەن ۇەۇ ءوزارا ءىس-قيمىلى جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. مينيسترلىكتەر مەن وبلىس اكىمدىكتەرى جانە استانا, الماتى قالالارىنىڭ اكىم­دىكتەرى جانىنان كونسۋلتاتيۆتى كەڭەسشى ورگاندار قۇرىلدى. 2005 جىلى وتكەن II ازامات­تىق فورۋم جاڭا باستامالاردى كوتەردى. ۇەۇ-لاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن جانە مەملەكەتتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى بولاتىن قازاق­ستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى قۇ­رىلدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرىن قارجى­لاندىرۋدى ارتتىرۋعا نيەتتىمىز. كەلەسى ونجىلدىقتىڭ باسىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ونى 1 ملرد. تەڭ­گەدەن استام دەڭگەيگە جەتكىزەمىز», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. ءبىز بۇل مەجەگە 2010 جىلى جەتتىك. وسى­لايشا, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس ءۇشىنشى سەكتوردىڭ دا­مۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي قا­لىپ­تاستىرۋعا بارىنشا جەتەلەيتىن, ۇەۇ-لاردى قولدايتىن باستى تەتىككە اينالدى. 2006 جىلى شىلدەدە ەلباسى جارلىعىمەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا «ازامات­تىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان ەكىنشى تۇجىرىمداماسى» قابىلداندى. بۇل ازاماتتىق قوعام ينستيتۋت­تا­رى دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداعان باستى قۇجات بو­لا­تىن. 2007 جىلدىڭ قازانىندا ءوت­كىزىلگەن ازاماتتىق فورۋمنىڭ اي­رىقشا بەلگىسى – الەۋمەتتىك بلوك­تاعى مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردىڭ ۇەۇ-لارمەن ءوزارا ءىس قيمىلدى دامىتۋ جۇمىستارى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالۋىندا ەدى. بيىل دا وسى ءۇردىس جالعاسىن تابادى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپ­سى­رىس تۋرالى زاڭنامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى كەزەڭىندە ءۇشىنشى سەك­توردى مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قولداۋى ايتارلىقتاي دەڭگەيگە جەتتى. 2010 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان بۇل قارجى 1 ملرد.- تان استام تەڭگەنى قۇرادى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى قازاقستان­نىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورى پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز ورنىن ايقىنداپ ۇلگەردى. بۇدان كەيىن ع. تەلەباەۆ وسى فورۋمنان كەيىنگى الدا تۇرعان ءمىن­دەتتەرىمىزگە توقتالىپ, ۇكى­مەت­تىڭ قاراۋىندا تۇرعان بىرنەشە زاڭعا نازار اۋداردى. وسىدان كەيىن فورۋم جۇمىسى «ۇەۇ-لارداعى سالىق سالۋ», «الەۋ­مەتتىك مودەرنيزاتسيانىڭ اق­پاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەرىن ەنگىزۋ, اقپاراتقا قول­جە­تىمدىلىك», «قوعامدىق مونيتورينگ تەتىكتەرى», «مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى», «ەكسترەميزمنىڭ ال­دىن الۋعا ۇەۇ-لاردىڭ قاتىسۋى جانە ءرولى», «مەدياتسيا», «ۇەۇ قىزمەتىنىڭ ادەپ كودەكسى» تاقى­رىپ­تارىنداعى سەكتسيالارىندا جالعاستى. ماسەلەن, مەدياتسيا تۋرالى سەك­تسيادا «حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى قوعامدىق ءبىر­لەس­تىگىنىڭ ديرەكتورى ءجاندىلدا جاقىپوۆ تاراپتار اراسىنداعى داۋدى شەشۋ ءۇشىن ءۇشىنشى بەيتاراپ تۇلعانىڭ جاردەمدەسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بىتىمگەرشىلىك تۋراسىندا اڭگىمەلەدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, حالقىمىزدىڭ قانىندا بار, كەسىمدى ءسوز ايتىپ, بيلەرگە با­عىنىپ, قانداي داۋدى دا ءبىر اۋىز سوزبەن ورنىنا قويعان حا­لىقتىڭ ۇرپاعى ءۇشىن مەدياتسيا جۇيەسىنىڭ ومىرگە كەلۋى وتە ما­ڭىزدى. زاڭ بويىنشا مەدياتسيا داۋ­دى رەتتەۋ ءراسىمىن تولىعىمەن باقىلاپ, سونىمەن قاتار, قابىل­دانعان شەشىمنىڭ شارتتارىن ءوز­ارا كەلىسە وتىرا انىقتايتىن يكەم­دى دە قۇپيا ۇدەرىس. داۋدى شەشۋ بارىسىندا تاراپتاردى تەڭ­دەستىرۋمەن بىرگە, قۇقىق بۇ­زۋ­شىلىقتىڭ سالدارىنان ورىن ال­عان زياندى تولىعىمەن وتەۋ, ور­نىن تولتىرۋ سياقتى بىتىمگەرشىلەر اتقاراتىن جۇمىس شەتەلدەردە بۇرىننان بار. مىسالى, اۆستراليادا سوت ارقىلى داۋدى شەشۋدى بالاما دەپ تانىپ, مەدياتسيا ارقىلى داۋدى شەشۋدى نەگىزگى جول دەپ ساناسا, حالىقارالىق ۇيىم­دار مەدياتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزىپ, دۇنيەجۇزىلىك ينتەللەكتۋال­دىق مەنشىك ۇيىمى (ديمۇ) ءوز سالاسىنداعى داۋلاردى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن وسىنداي ورتالىق اش­قان. ال قوعامدىق مونيتورينگ تەتىكتەرى سەكتسياسىندا قازاق­ستان­نىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ «قو­عامدىق مونيتورينگ» جوباسىنىڭ ساراپشىسى قۇرالاي بايباتىرو­ۆا ۇيىمنىڭ جوباسى مەن باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە اتقارىل­عان جۇمىستاردى جوسپارمەن سا­لىس­تىرۋ نەگىزىندە ۇزدىكسىز باقى­لاۋداعى مونيتورينگ ءرولىنىڭ ما­ڭى­زىن اتاپ ءوتىپ, ال دۇرىس ات­قارىلعان مونيتورينگ جۇيەسى جو­بانى ىسكە اسىرۋشىلارعا جوسپاردان تىس پايدا بولعان ماسە­لە­لەردى دەر كەزىندە شەشۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى, دەي كەلە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءار وڭiردەگi ءاربiر يندۋستريالىق جوبا جەرگiلiكتi بيلiكتiڭ عانا ەمەس, سونىمەن بiرگە, جۇرتشىلىقتىڭ دا ايرىقشا باقىلاۋىنا الىنۋى كەرەك. بۇل جۇمىس تاياۋداعى ون­جىلدىقتا بۇكiل ەلiمiزدiڭ جال­پىۇلتتىق مiندەتiنە اينالۋى تيiس», دەگەن قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى ءسوز رولىنە توق­تال­دى. سەكتسيا جۇمىسىنا قاتىس­قان دەلەگاتتار دا الەۋمەتتىك زەرت­تەۋلەرگە قاراپايىم حالىق­تىڭ قاتىسۋىنىڭ ماڭىزىن ايتا كەلە, وسىنداي جوبالارعا قاتىس­قى­سى كەلەتىن ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. فورۋم جۇمىسىنا شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن ساراپ­شىلارى دا قاتىسىپ وتىردى. اراسىندا «كارنەگي» قورىنىڭ باس ساراپشىسى مارتا ولكوتتى دا كوزىمىز شالىپ, ميكروفون توستىق. – مەن قازاقستانداعى ازامات­تىق قوعام دامۋىنان ۇلكەن ءوز­گە­رىس كورەمىن. ەگەر وسىدان 25 جىل بۇرىنعى العاشقى ۇەۇ-لاردى ەسكە الاتىن بولساق, وندا قازىرگى جاعدايمەن مۇلدە سالىستىرا المايسىز. قازىرگى ءۇشىنشى سەكتور – نىعايعان سەكتور. ولاردىڭ جۇمىس اتقارۋىنىڭ زاڭدىق نەگىزى قالانعان. جانە ولاردىڭ ەل دامۋىندا وزىندىك اتقاراتىن ءرولى دە بار. ەگەر ۇەۇ-لاردىڭ باس­تاۋ­ىندا ولاردىڭ جۇمىسىنا قاجەتتى زاڭداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە بيلىك ارالاسىپ بارىپ جۇزەگە اسسا, قا­زىر ۇەۇ-لار وزدەرى باستاما كوتە­رىپ, قولعا الاتىنداي كۇشكە اي­نالعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءما­سەلە, وسى جىلدار ىشىندە ۇەۇ-لار اينالىساتىن سالالاردىڭ مو­لايۋى. بۇل شىنىندا دا قۋانت­ار­لىق ءجايت», دەدى مارتا ولكوتت. V ازاماتتىق فورۋمنىڭ ءتۇس­تەن كەيىنگى جۇمىسىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ قاتىستى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىندا وتكىزىلىپ وتىرعان شارامەن جينالعانداردى قۇتتىقتاعان ومىرزاق ەستاي ۇلى: «20 جىل ىشىندە قازاقستاندا بيلىك پەن ۇەۇ-لاردىڭ ىنتىماقتاستىعىنىڭ ەڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى قالىپتاستى. ءبۇ­گىنگى تاڭدا ەلىمىزدە بارلىق قو­عام­دىق كۇشتەر اراسىندا ءوزارا كونسەنسۋسى ورناعانى ايان, ول بارشاڭىزعا ءمالىم اقيقات. سونى­مەن بىرگە, جۇيەلى تۇردە دەمو­كراتيالىق رەفورمالار دا جۇرگىزىلىپ وتىر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازاقستان حالىقارالىق دە­موكراتيالىق ينستيتۋتتارمەن بەل­سەندى تۇردە قارىم-قاتىناس ور­ناتىپ كەلەدى. وسىنداي يگى قا­دامدار ارقىلى ءبىزدىڭ قوعام الەم­گە ايگىلى بولىپ وتىر», دەدى. وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەت تاراپىنان ۇەۇ-لارعا قولداۋ كور­سەتىلىپ كەلگەنىن ايتقان ءو.شوكەەۆ ازاماتتىق اليانستىڭ قۇ­رىلۋى, تۇجىرىمدامالار داي­ىن­دالىپ, ءاربىر فورۋمنىڭ وتكى­زىلۋى ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام دامۋىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسىن اشىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. «الەۋمەتتىك مەملەكەتتىك تاپسى­رىس تۋرالى» زاڭدى جەتىلدىرۋ جالعاسۋدا, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇەۇ-لار­مەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ جونىندە بىرقاتار شارالار ءوت­كى­زىلدى. جالپى ايتقاندا, ءۇشىنشى سەكتور ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ العا جىلجۋىندا ۇلكەن ءرول اتقارىپ وتىر. ءبىز سىزدەرمەن ىنتىماق­تاس­تىعىمىزدى ءالى دە تەرەڭدەتە كەلە, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن, دەدى پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى. «بۇگىنگى فورۋمعا الەۋمەتتىك سالا مينيسترلەرى قاتىسىپ وتىر. بۇگىن ءبىز ازاماتتىق قوعامدى دا­مىتۋ تۇجىرىمداماسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردى تىڭداي­تىن بولامىز», دەگەن ومىرزاق شوكەەۆ ءسوز سويلەۋ ءۇشىن مىنبەرگە ازاماتتىق اليانستىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ايگۇل سولوۆەۆانى شاقىردى. «بۇگىنگى فورۋم رەسپۋبليكا­لىق ماڭىزى بار الاڭ, وسىنداعى ايتىلعان ويلار ەلىمىزدەگى قوعام­دىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى. جانە اقىلداسا وتىرىپ, كەلەشەكتەگى دامۋ پەرس­پەك­تيۆالارىن دا انىقتايتىن بو­لامىز», دەگەن ول تۇجىرىم­دا­ما­لىق ءمانى بار بىرنەشە ماسەلەگە توقتالدى. بۇدان كەيىن ءسوز تىزگىنىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا الدى. «وتكىزىلىپ جاتقان ءاربىر شارا, ءاربىر جۇمىس تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنە جازىلىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىك بارلىق قازاق­ستان­دىق­تار ءۇشىن كيەلى قۇندىلىق دەپ الداعى كەلە جاتقان ۇلى مەرەكە تۋرالى ەل پرەزيدەنتى, ۇلت كوش­باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەكەر ايتپاعان بولار. بۇگىندە قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قالىپتاستى دەگەن ويدى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ءبىزدىڭ مينيسترلىك باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار سياقتى قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن ىنتىماقتاستى­عىن جالعاستىرۋدا. وسى ورايدا, 2000 جىلى ۇەۇ-لار تۋرالى ءبىرىنشى تاپسىرما بولعان كەزدە ارىپتەستىك تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. تمد ەلدەرىنىڭ ارا­سىن­دا ءبىرىنشى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكت بولىپ تانىلدى جانە ونىڭ كەيبىر كورىنىسى ەلىمىزدىڭ ەڭبەك كودەكسىندە قاراستىرىلدى. ءبىزدىڭ وسى سالاداعى جۇ­مى­سى­مىزدىڭ ءبىر بولىگى – بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى ءجو­نىن­دەگى كونكۋرس وتكىزۋ. ول بيىل ءتور­تىنشى مارتە وتكىزىلەدى. سىزدەر بىلەسىزدەر, الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندە مەموران­دۋم­دارعا قول قويىلدى. جالپى ال­عان­دا, ءبىزدىڭ سالاداعى اتقارىل­عان كوپتەگەن جۇمىستار ۇەۇ-لار مەن كاسىپوداقتاردىڭ ارالا­سۋىن­سىز ءوز مانىندە ورىندالماس ەدى. ءبىزدىڭ باعىتىمىزدىڭ ەندىگى ءبىر اۋقىمدى بولىگى از قامتىلعان وتباسىلارمەن جانە مۇگەدەك جاندارمەن جۇمىس. مۇگەدەكتەردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ جونىندە حا­لىقارالىق كونۆەنتسياعا قوسىل­دىق. وسى جۇمىستاردى العا جىل­جىتۋ ءۇشىن ۇلكەن جوسپار ءازىر­لە­دىك. وعان ءۇشىنشى سەكتور بەلسەندى ۇلەسىن قوستى. قازاقستان مۇگە­دەك­ ايەلدەر وداعىنىڭ ءتور­ايى­مى شىراق مۇحامەد سىندى ازاماتشالار بەلسەندى ارالاستى. «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسى­رىس تۋرالى» زاڭ ازىرلەنگەن كەزدە ۇكىمەتتىك ەمەس 11 ۇيىم بار كۇش-جىگەرىن سالدى. وسىلايشا, ءبىز تمد شەڭبەرىندە العاشقى بو­لىپ, زاڭ قابىلدادىق. ال نەگىزىنەن مۇنداي زاڭ قارىشتاپ دا­مىعان ەلدەردە عانا بار, – دەدى مينيستر. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىم بۇگىنگى تاڭدا بارلىق ەلدەردە ازاماتتىق قوعامنىڭ ەكولوگيالىق ماسە­لەلەردى شەشۋدە بەلسەندى, تولىق اتسالىسۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىق جانە ساياسي زاڭنامالىق العىشارتتار جاسالعانىن اتاپ كورسەتسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىل­جان مامىتبەكوۆ ۇەۇ سەكتو­رى­نىڭ ومىرىمىزدەگى سان الۋان ماسە­لەلەردى شەشۋدەگى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەسىن وڭ­تايلاندىرۋداعى رولىنە توق­تالدى. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋ­اپ­تى حاتشىسى جاننا قۇر­مانعاليەۆا: «بۇگىن ءبىز ماڭىزدى ۇلكەن شاراعا قاتىسىپ وتىرمىز دەپ ويلايمىز, دەپ باستاي كەلە, شا­رانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تالدى. شارانىڭ اتى – ازا­مات­تىق فورۋم. قازاقتا ازامات دەگەن قاستەرلى ۇعىم بار. ازاماتتىق تەك قانا تولقۇجاتپەن ايقىن­دالماي­دى. ازاماتتىق – ءوزىنىڭ ىسىمەن, ءوزىنىڭ جۇرەگىمەن, وتانعا جاساعان قىزمەتىمەن ولشەنەتىن ۇعىم. 20 جىلدىڭ ىشىندە ۇەۇ-لار ازامات­تىقتىڭ مەكتەبىندەي قالىپتاستى. ءبىزدىڭ مينيسترلىك ۇەۇ-لاردىڭ ۇيلەستىرۋشىسى قىز­مەتىن اتقارادى. ويتكەنى, مەملەكەت پەن ءۇشىنشى سەكتور ارا­سىن­داعى جۇمىستى قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەدى. بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ «ۇەۇ- لار جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىزدەر, ياعني مەمورگاندار كەز كەلگەن قۇجاتتى ازىرلەگەن كەزدە مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ قورىتىندىلارى مەن ساراپ­تامالارىن الامىز. وسىنداي ەكى­جاقتى بايلانىستاردىڭ ماڭىز­دى­لىعى بولەكشە. سەبەبى, مەمورگاندارمەن ۇەۇ-لار تىعىز بايلا­نىس­تا جۇمىس اتقارۋى ءتيىس. ءويت­كەنى, قابىلدانعان ءاربىر قۇجات مەملەكەتتىڭ, ونىڭ حالقىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. ماسەلەن, ءبىز­دىڭ سالالىق زاڭنامالارىمىزدى ازىرلەۋ كەزىندە ۇەۇ-لاردان كوپ­تە­گەن ۇسىنىستار ءتۇستى. بولا­شاق­تا دا ءبىز ۇەۇ-لاردىڭ وي-پىكىر­لەرىنە دەن قويىپ, ولاردى نازاردا ۇستايتىن بولامىز», دەدى ا.جۇماعاليەۆ. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لى­گىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سەرىكبول مۋسينوۆ ءوز سوزىندە ۇەۇ-لاردىڭ جۇمىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى جانە سالا بويىنشا اتقا­رى­لىپ جاتقان وڭ ۇدەرىستەر تۋرالى اڭگىمەلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ماحمەتعالي سارىبەكوۆ فورۋم جۇمىسىن جوعارى باعالادى. فورۋم جۇمىسى بۇگىن ودان ءارى جالعاسادى. انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.