شىنىندا, وسى كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ جايى بۇگىن دە ويلاندىرماي قويمايدى. اتام قازاق كىسىلىكتى نەشە قۇبىلتىپ ايتقان. كەكەسىندى بىلدىرەتىن كەيىپپەن دە, ريزا بولعاندا شىن نيەتپەن دە ايتقان. ويتكەنى, جايقالتادى دەگەن نارىقتىڭ قيلى-قيلى «قىزىقتارى» كەي كەزدە كىسىلىكتىڭ قۇنىن قۇلدىراتىپ جىبەرگەن سەكىلدى. ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ كوزىن باقىرايتىپ قويىپ الداپ كەتۋگە, ىشىندە يت ءولىپ جاتسا دا, سىرتىن كولگىرسىتىپ ماقتاي سالۋعا, بەرمەسە دە سوزبەن مىرزا اتانۋعا, قالتاسى قالىڭ بولعانمەن, بىلايعى جۇرتقا قىرىن قاراپ, ەسەپ تۇگەندەر ساتكە كەلگەندە ەدىل مەن جايىقتاي «تۇنىپ» اعىپ, تۇڭعيىق سىر تارتۋعا بەيىم كەيىپ تانىتىپ, ىڭعايى بولىپ جاتسا شىمشىپ بۋعان قاپتىڭ اۋزىن شەشىپ جىبەرۋگە, نەسىن ايتاسىز, مىڭ قۇبىلۋعا دايىن تۇراتىنى انىق. بۇل ادامعا ءتان كىسىلىكتى كەمىتىپ, ءبارىن زامان دەگەن ابستراكتىلى ۇعىمعا تەلىپ, «جان باقپاق پارىزعا» ىسىرۋدان بولىپ جاتقان جوق پا ەكەن؟
ارينە, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامىمىزداعى كەيبىر سولاقايلىقتان سىقيعان سىلتاۋلار ءتىزىپ «سولاي بولىپ تۇرسا قايتەمىز, باسقا امال قايسى» دەيتىن تۇستار دا جوق ەمەس. بىراق ۇلت ىسىندەگى باستى ماسەلە ۇرپاق تاعدىرى ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيتىنىمىز بار. سودان كەلىپ كىشىلىك جاسار ۇل-قىزدىڭ ءبىراز تولقىنىنىڭ قاتىگەز بولىپ قالىپتاسۋىنا «جول اشقانىمىزدى» بۇگىپ قالۋ كۇناداي كورىنەدى. مۇنىڭ ارعى جاعىنان «نامىستى نانعا ساتىپ» (باۋىرجان مومىش ۇلى), كىسىلىكتەن ايىرىلىپ قالمادىق پا دەگەن وي مازالايدى. بۇلاي بولعان جاعدايدا كەيىنگى جاستان كىسىلىك پەن كىشىلىكتى سۇراۋعا بولا قويار ما ەكەن؟!
وسى ۋاقىتقا دەيىن الدىڭعى تولقىن جوعالتىپ العان كىسىلىگىمىزدى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەساپاتىنا ىسىرىپ, اقتالىپ كەلدىك. ەندى ازات ەلمىز. ەل يەسى, ۇلتتاردىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان قابىرعالى حالىقپىز. ەندەشە, الگىندەي اتتەگەن-ايلارىمىزدى ەندى كىمنەن كورەمىز؟ ءبىزدىڭ قىرىق قۇبىلعان مىنەزىمىزدەگى «كىسىلىگىمىزدى» كورگەن كەيىنگى ۇرپاق «بۇلارىڭىز قالاي؟» دەمەسىنە كىم كەپىل بولا الادى؟
وسى كۇنى كىسى كىم دەسە, ادامداردىڭ جاندۇنيەسىندەگى مولدىرلىكتى, ادالدىقتى تەڭشەپ – وسى كىسى دەۋ ازايدى. كىمنىڭ قولى مايلى, كوڭىلى جايلى بولسا, كىم قىزمەتتە وتىرسا – سونى كىسى دەپ باعالاپ, تابانى تايسا, كىسى دەگەندى ەستەن شىعارىپ, «كىسىمسىپ» قالاتىنىمىز دا راس. ءسويتىپ, كىسىلىك پەن كىسىمسۋدى دە شاتاستىرىپ الدىق. «...ول وتىرعان ورنىنا قاراي ۇلكەن دە, كىشى دە كورىنگەن ەمەس», دەپتى قاراسوزدىڭ قاس شەبەرى عابيت مۇسىرەپوۆ – ەكى رەت مينيستر, ەكى رەت وبلىستىق, ءبىر رەت رەسپۋبليكالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان ۇلت جاقسىسى ءىلياس وماروۆ تۋرالى. وسى ءبىر ءسوزدىڭ ءتۇپ تامىرىندا كىسىلىكتىڭ كەلبەتى جاتقانى انىق. ۇلكەن قىزمەت ىستەسە دە سول ءىلياس وماروۆ كىسىلىكتەن دە, كىشىلىكتەن دە تانباعان ەكەن.
ال سونداي بەدەلدى لاۋازىمعا يە بولماسا دا, شاعىن ورتاعا يە بولا قالسا, نە قالتاسى تومپايسا توڭمويىندىق تانىتاتىندار وسى كۇنى ازايۋدىڭ ورنىنا, كوبەيىپ بارا جاتقانداي ما, قالاي؟ ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ توڭىرەگىندەگى كومەكشىسى, تاعى باسقاسى الگىنىڭ كىشىلىگى مەن كىسىلىگىنە كوپ جاعدايدا نۇقسان كەلتىرەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, ول ازاماتتى كورۋ بىلاي تۇرسىن, ءسوزىڭدى جەتكىزە الماي «قور» بولاسىڭ. كىسىلىك مۇندايدا ۇلكەيە قويمايدى, كىشىرەيمەسە. كىشىرەيگەندى ۇلكەيتۋ – اركىمنىڭ زەردەسىنە, زەيىنىنە بايلانىستى.
ءيا, كىشىلىك پەن كىسىلىكتىڭ نە ەكەنىن ۇعا قويمايتىن جاستار شوعىرى كەيدە شوشىندىرادى. ولار كىشىلىك پەن كىشىپەيىلدىلىك ادامدى زورايتپاسا, تومەندەتپەيتىنىن دە ۇعا قويمايدى. ويتكەنى, وندايلاردىڭ, اسىرەسە, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەلدەردىڭ ۇل-قىزىنا كىسىلىك پەن كىشىلىكتى ءتۇيسىندىرۋ قازىر قيىننىڭ قيىنى.
كىسىلىك پەن كىشىلىكتى جاندۇنيەسىنە سەرىك ەتكەندەر قارابايىر ەمەس, قاراپايىم جۇرەدى. توڭىرەگىنە ەلەۋسىزدەۋ كورىنەر. بىراق جاندۇنيەسى – بولەك, وي-ساناسى – تاڭ نۇرىنداي تازا, ءسوزى – جاۋھارداي جارقىراپ تۇرادى. ونداي ادام بيىك قىزمەت ىستەمەي-اق, داۋلەتى اسىپ-توگىلمەي-اق توپتى جارىپ تۇرادى. ونى العاشىندا تۇسىنبەي شىرەنگەندەردىڭ ءوزى كەيىن «كەمدىگىن» مويىندايدى. ويلى جاس قىزىعا قارايدى, ويسىز جاس كوزىن الارتىپ, تاناۋىن تاڭىرايتادى.
كىسىلىك پەن كىشىلىك تۋرالى ءسوزدىڭ باسىن كوزىن كورىپ, جىرىن تىڭداعان قادىر اعامىزدان باستاپ ەدىك. ءتۇيىنىن دە اقىن بايلامىمەن تۇيگەندى ءجون كوردىك:
«...كىسىلىك تۋرالى اڭگىمە ءبىر كۇننىڭ عانا پروبلەماسى ەمەس – ماڭگىلىك پروبلەما. ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە ورالىپ سوعاتىن اڭگىمە... راس, جىلدار وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ, ادامداردىڭ وزدەرى وزگەرىپ بارادى. بىراق قانشا وزگەرسە دە, قانشا قۇبىلسا دا كىسىلىك جوعالىپ كەتە قويماس. تەك سونى اركىم قاتارداعى قاراپايىم ادامنان باستاپ... قالىڭ ەل تۇگەل ءتۇسىنۋى ءتيىس». بۇعان نە الىپ-قوسۋعا بولادى؟!
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
