قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەر وسى «باۋىرلاستار زيراتىندا» جەرلەنگەن. قالاداعى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى راشيدا حاسانوۆا ۇزاق جىلدار بويى وسى زيراتتاردى جوندەۋمەن اينالىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, «باۋىرلاستار زيراتىندا» كەڭەستەر وداعىنىڭ ون بەس رەسپۋبليكاسىنان مايداندا اۋىر جارالانىپ, وسى گوسپيتالداردا قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ مۇردەلەرى جاتىر.
– نەگىزىندە, بۇل ەكى زيرات 1990 جىلدارعا دەيىن ۇكىمەت قاراۋىندا بولدى. جان-جاعى قورشالعان, كۇتىمگە الىنعان ەدى. 1991 جىلدان باستاپ مايدانگەر جاۋىنگەرلەردىڭ زيراتتارى مۇلدە قاراۋسىز قالدى. 1998-99 جىلدارى قالاداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «باۋىرلاستار زيراتىنا» وبەليسك قويعىزدىق. ناقتى انىقتالعان 43 جاۋىنگەردىڭ ەسىمى عانا وبەليسكە تولىق جازىلدى. قالعاندارى بەلگىسىز. زيراتتىڭ باۋىرلاستار دەپ اتالۋى دا سوندىقتان, بەلگىسىز جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىر جەردە جەرلەنۋى. سونىمەن, 1991 جىلدان باستاپ قابىرلەردىڭ قاراۋسىز قالعانى بىلاي تۇرسىن, باسىنداعى تەمىرلەردى, مەتالداردى, قورشاۋلاردى ۇرىلار توناپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىردى. سوندىقتان دا 2008 جىلى ارداگەرلەرمەن بىرگە «شىعىس» وڭىرلىك اسكەري قولباسشىلىعىنداعى قولباسشىنىڭ كەڭەسشىسى, وتستاۆكاداعى گەنەرال-مايور الەكساندر مارتىنوۆقا ءوتىنىش جاسادىم. زيراتتى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ بەرۋىن ءوتىندىم, – دەيدى راشيدا اشرافقىزى.
– ويپىرماي, مۇنداي قاسيەتتى جۇمىستان باس تارتۋعا بولا ما؟ بۇل جەردە جاتقان جاۋىنگەرلەر بەيبىت كۇندى, ۇلى جەڭىستى ارمانداپ كەتتى. سول ءۇشىن قاندارى توگىلدى. ولار وتانىن قورعادى. ەندى, مىنە, قاراۋسىز جاتىر, – دەيدى گەنەرال-مايور الەكساندر مارتىنوۆ. – راشيدا اشرافقىزىمەن بىرگە زيرات باسىنا باردىم, بىت-شىت. قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ سۋرەتتەرىن الىپ تاستاعان, ءار قابىردىڭ باسىنداعى اتى-ءجونى جازىلعان, تۋعان جەرى, ۇلتى بەلگىلەنگەن تاقتايشالار جۇلىنعان. كىم ەكەندىكتەرى مۇلدە بەلگىسىز بولىپ قالىپتى. وسىنىڭ ءبارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك بولدى. سيليكات زاۋىتى ماڭىنداعى زيراتتى №28738 اسكەري ءبولىم, ال زنامەنكا تراسساسى بويىنداعى زيراتتى ينجەنەر-ساپيورلەردىڭ اسكەري قۇرامى جاۋاپكەرشىلىگىنە الدى. ءسويتىپ, 2008-2013 جىلدارى بەلگى-ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرىپ, ءوسىپ كەتكەن ارامشوپتەردى تازالاپ, بوياپ-سىرلاپ, ءبىراز دۇنيەنى قالپىنا كەلتىردىك. بىراق تۇبەگەيلى جوندەۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات كەرەك ەكەن. مۇندا جاتقان مايدانگەر جاۋىنگەرلەردى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى.
– ارينە, بۇل زيراتتى ساربازداردىڭ كۇتىمگە الۋعا تىرىسقاندارى مەنى قۋانتتى. «شىعىس» وڭىرلىك اسكەري قولباسشىلىعىنا كوپ راحمەت, – دەيدى راشيدا اشرافقىزى. – 1941-45 جىلدارى سەمەيدە قانشا جاۋىنگەر قايتىس بولىپ, جەرلەنگەنى بەلگىسىز. سەبەبى, ەۆاكۋاتسيالىق گوسپيتالداردىڭ بارلىق ارحيۆتەرى رەسەي فەدەراتسياسىنا وتكىزىلگەن. مەن ىزدەپ ءجۇرىپ, قالاداعى قازىرگى زامان تاريحىن قۇجاتتاندىرۋ ورتالىعىنان, ياعني سەمەي قالالىق ارحيۆىنەن №3593 گوسپيتالىندە قايتىس بولعان 101 ادامنىڭ عانا قۇجاتىن تاپتىم.
جالپى, قالا تۇرعىندارى 2013 جىلدان باستاپ, 9 مامىر – جەڭىس كۇنى مەرەكەسىندە ارداگەرلەرمەن بىرگە, كوپشىلىك تاعزىم ەتۋ ءۇشىن قابىر باسىنا بارادى. بيىلعى جىلى دا وسى جەرگە كەلىپ, گۇل شوقتارىن قويىپ, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىمەن بىرگە ەسكە الۋدىڭ ءداستۇرلى جيىنىن ۇيىمداستىردى. دەسەك تە, زيراتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى سوناۋ 2008 جىلدان قولعا الىنسا دا, ءالى اياقتالعان جوق.
ال سيليكات زاۋىتى ماڭىنداعى №3593 ەۆاكۋاتسيالىق گوسپيتالدا قايتىس بولىپ, جەرلەنگەندەر زيراتىنىڭ جاعدايى كۇننەن-كۇنگە تومەندەپ بارادى. قاڭىلتىردان قويىلعان بەلگىلەر قاپ-قارا بولىپ ۇسقىنسىز كۇيگە تۇسكەن. زيرات اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات كەرەك. جانە قولداۋ مەن قامقورلىق قاتار جۇرگەنى ابزال. قابىرلەردى ارالاپ, فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرۋ بارىسىندا ءوزىم دە الدەنەگە ءسۇرىنىپ, قۇلاپ كەتە جازدادىم. ويتكەنى, بارلىق جەردى بەلۋارعا دەيىن ءارامشوپ باسىپ كەتكەن. بۇل نە, اعاش پا, تومار ما دەپ سۇرىنگەن نارسەمە ۇڭىلە قاراسام, كرەسكە ۇقساس دۇنيە بولىپ شىقتى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست
سەمەي
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
