كوك تۇرىكتەرى

(جالعاسى) سونىمەن «اسانا» «كوك» ءسوزىنىڭ اۋدارما ماعىناسى, ال ونى قىتايلار «اشينا» دەپ حاتتاعان. شەجىرەلەردە ءبورى-انادان تۋعان «ون بالا ەرجەتە كەلە سىرتتان ايەل الىپ, ولاردان ۇرپاق تاراپتى», «نادلۋدىڭ 10 ايەلى بولىپتى, ولاردان تۋعان ۇلداردىڭ بارلىعى شەشەلەرىنىڭ تەگىمەن اتالعان ەكەن. اشينا – نادلۋدىڭ كىشى ايەلىنەن تۋعان ۇلدار» دەگەن استارلى مەڭزەۋلەر – اشينالار شەشەلەرى جاعىنان توحار ەكەنىن, ءارى «شەشە­لەرىنىڭ تەگىمەن اتالۋى» – اشينا دەپ تايپالىق ەسىمدەرىن وزگەرتكەندەرىنە مەڭزەيدى. دەمەك, بايىرعى كوك قاۋىمى اشينا ەسىمىن حەسيدە, توحارلار اراسىندا بولعاندا قابىلداعان. ب) اشينالاردىڭ پينلياننىڭ ارالاس حۋ­لارىنان شىققانى تۋرالى بۇل شەجىرە دە تاريح بەل-بەلەستەرىندە اشينالاردىڭ باستان كەشكەن ءبىر كەزەڭدەرىنە ساۋلە تۇسىرەدى. پينليان – قازىرگى گانسۋ ولكەسىنە قاراستى ءوڭىر. سارىوزەننىڭ باتىس تاراپى. «ءسۇيشۋ» ء(سۇي پاتشالىعىنىڭ تاريحى) تۇرىكتەردىڭ وتكەن-كەتكەنىنە قاتىستى شەجىرەلىك دەرەكتەردى بى­لايشا تۇزەدى: «تۋتسزيۋەلەردىڭ ارعى تەگى – پينليان جەرىندەگى ارالاس حۋلار بولاتىن. ولاردىڭ اۋلەتتىك اتاۋى – اشينا. سوڭعى ۆەيدىڭ تايۆۋ پاتشاسى تسزيۋتسيۋي اۋلەتىن جويعان كەزدە اشينا 500 وتباسىن باستاپ جۋ-جۋلارعا قاشىپ بارىپ پانالاعان. ولار ۇرپاقتان-ۇرپاققا تسزين­شاندا تۇرىپ, تەمىرشىلىكپەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. تسزينشان (التاي - ءا.س.) سىرت قاراعاندا دوۋموۋعا (دۋلىعاعا – ءا.س.) ۇقسايدى, ال دوۋموۋ ادەتتە تۋتسزيۋە (تۇرىك – ءا.س.) دەپ تە اتالادى, سوندىقتان ولار وزدەرىن «تۋتسزيۋە» (تۇرىك ء–ا.س.) دەپ اتاعان» (قتتقد.توم IV. الماتى, 2006). ءيا, حەسي مەن پينليان سارىوزەننىڭ باتى­سىن­دا ىرگەلەس جاتقان ولكەلەر. حەسيدە 397 جىلى تسزيۋيتسيۋي مەنسۋن سولتۇستىك ليان پاتشالى­عى­نىڭ, ال 407 جىلى پينلياندا حەليان بوبو سيا پاتشالىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەردى. ولاردىڭ ەكەۋى دە عۇن تايپاسىنىڭ وكىلدەرى ەدى. اينالا توڭىرەك كۇندە ات تۇياعىنان شاڭعا بوراعان, ايعاي شا­بىس­قا مالتىعىپ جاتقاندا بۇل ەكى پاتشالىق ءبىر-ءبىرىن جەڭ ۇشىنان دەمەپ, جىك-جاپار بولدى دەمەگەنمەن, اششىلاسىپ جاۋگەرشىلىككە جول بەرمەدى. جوعارىداعى «ءسۇيشۋ» جىلناماسى اشينا­نىڭ ارعى تەگى شىققان ءوڭىر پينليان دەمەي, حەسي دەۋى كەرەك ەدى. بىراق قالتقىسىز سەنىمدى تۇردە پينليان دەگەن. دەمەك, پاتشا جارلىعىمەن حەسي­دىڭ يان كەنتى توڭىرەگىنە قونىستاندىرىلعان سانلي (شىڭلي), ياكي كوك تايپاسى باسىم بولىگى ءوزىنىڭ ءتول ەسىمىن ساقتاپ قالدى. ولار ءبىرتۇتاس تىعىز وتىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىقپالىنا بوي بەرمەدى. ال بولەكتەنىپ, حەسيدەگى قالىڭ كىشى يۋەچجي-توحارلاردىڭ اراسىنا تاپ بولعان 500 وتباسىلىق كوك تايپاسىنىڭ ەكىنشى ءبىر شاعىن توبى اشينا دەپ اتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى. مىنە, «ءسۇيشۋ» جىلناماسى وسى اشينا­لار­دى پينليان توپىراعىنا ورنالاستىرادى. شاما­سى, ولار V عاسىردىڭ باسىندا اتالمىش وڭىرگە جىلىستاپ كەلسە كەرەك. ال پينلياندا 407 جىلى سيا پاتشالىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن حەليان بوبو ەدى. سارىوزەننىڭ سولتۇستىك ولكەگە سۇعىنىپ با­رىپ كەرى سەرپىلەتىن ءيىنىنىڭ ەكى جاعالاۋ جاپسارى مال-جانعا بىردەي قولايلى وزەننىڭ ىشكى قۇي­قا­لى ءوڭىرى وردوس دەپ اتالدى. عۇنداردىڭ قىتاي­لار­مەن ۇزاق جىلعى دامىلسىز تالاسىنداعى كوز­دىڭ جاۋى, كوكەيدىڭ قۇرتى بوپ وسى وردوس تۇردى. IV عاسىردىڭ ورتا كەزىندە وردوستا وڭتۇستىك عۇنداردىڭ 28 رۋى ىرگە قاتار شىنتاقتاسا وتىر­دى. بۇل قاۋىمنىڭ ءشانيۋيى تۋگە رۋىنان تاعا­يى­ن­دالدى. قىتاي يەروگليفىندە «ر» دىبىسى ءسوزدىڭ ورتاسى مەن اياعىندا تۇراقتى بولماي­تى­نىن قاپەرگە الا وتىرىپ, تۋگە اتاۋىن تۇرگە, تۇركەش دەپ جاڭعىرتۋعا بولادى. وردوستىڭ ءشانيۋيى حەليان بوبونىڭ اكەسى ليۋ ۆەيچەن ەدى. 367 جىلى تابگاچ پاتشاسى شەيگيان وردوس تۇركەشتەرىنە جورىققا اتتاندى. مەزگىل كەشەۋ كۇز ەدى. («قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى»). سارىوزەندە سەڭ كوشىپ جاتتى. ليۋ ۆەيچەن جاۋدىڭ كەشۋ كەشىپ وتە المايتىنىنا سەنىمدى بوپ, اياق جيمادى. شەيگيان وزەنگە قامىس اعى­زىپ, سەڭدى توقتاتىپ, تۇنگى ايازدا ۇستاسقان مۇز­دىڭ ءۇستى­مەن جويقىن شابۋىلعا شىقتى. وردوس تۇركەش­تەرى­نىڭ تۇتىلعانى تابعاشقا تۇتقىن بو­لىپ, ات ارقاسىنا اياق ارتقاندارى سارىوزەن­نىڭ باتىس قاپتالى پينليانعا قاشىپ جان ساقتادى. بۇل بوسقىنداردىڭ الدىڭعى لەگى حەسيگە ىلىگىپ, تسزيۋيتسيۋي مەنسۋن پاتشالىعىنان باس ساۋعا تاپتى. قىتايدىڭ رەسمي جازبالارىنداعى ۇزاق اڭگىمەنى سىعىمداي بايانداعاندا ليۋ ۆەيچەننىڭ تابگاچ قىرعىنىنان امان قالعان ۇلى حەليان بوبو 407 جىلى پينلياندا سيا پاتشالىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ, تەرىستىك قىتايدا جاۋىنا بەت قاراتپاعان تەگەۋرىندى تەمىر جۇدىرىققا اينال­دى. مىنە, وسى پاتشالىق قاتارىنان اشينالار دا تابىلدى. حەليان بوبو 425 جىلى دۇنيەدەن وزىپ, ۇلدارى پاتشالىق ىرگەسىن 431 جىلعا دەيىن عانا ساقتاي الدى. تابعاچتار جاسانىپ كەلىپ, تاعى دا كۇيرەتتى. سيا پاتشالىعىنىڭ جۇرتى حەسيگە تسزيۋيتسيۋي مەنسۋنگە قاشتى. حەليان بوبو دالا كەمەڭگەرلىگى مەن جاۋىن­گەر­لىك ماشىعىن جەتە مەڭگەرگەن, كۇنى وتۋگە تايا­عان ۇلى عۇن يمپەرياسىنىڭ سابا ءتۇبى سار­قىن­دى قايراتتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول 25 جىل تەرىستىك قىتايدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدى­رىعىندا ۇستادى. اكەسىنىڭ حاندىق جۇرتى وردوستى قايتارىپ قانا قويماي, باتىس ۆەيدىڭ اس­تا­ناسى ءچاناندى دە الدى. كۇندەي كۇركىرەگەن سوڭ­عى عۇن دۇنيەدەن وزدى, ءوزى جيناپ-تەرىپ ۇيىس­تى­رىپ ەل ەتكەن قۇراندى جۇرتى ۇلى كوسەمىنىڭ ارۋا­عىنىڭ قۇرمەتىنە حەليان تايپاسى اتاندى. حەليان – «الا اتتى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. «حەليان بوبو» – «الا اتتى بابا» دەگەن ءسوز. زامانىندا بۇل قاۋىم حەليان – الا اتىمەن ارەكەت ەتتى. ال 500 وتباسىنان از اتا اشينالار ءاۋ باستا وزدەرى قونىستانعان حەسيگە كەرى قايتىپ كەلىپ, تسزيۋيتسيۋي مەنسۋننىڭ جانىنان تابىلدى. بىراق بۇل كەزدە توبا-ۆەي قايراتىنا ءمىنىپ, جاۋ ىزدەپ, ىتىرىنىپ تۇر ەدى. باسىنا پالە كەلسە, ۇزاق جىلدار ەل بيلەپ دانىككەن عۇنداردان كەلەتىنىن ءبىلىپ, عۇن اۋلەتتەرىنىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋعا بەل بۋدى. 439 جىلى توبا-ۆەي پاتشاسى تاي ۋ-دي جاسانىپ حەسيگە اتتاندى. بۇل كەزدە تسزيۋيتسيۋي مەنسۋن و دۇنيەلىك بولعان-دى. ونىڭ ۇلدارى ۋحوي مەن انچجوۋ ون مىڭ وتباسىمەن ار­قانى سىرت سالىپ شانشانعا (لوبنور كولى ءتوڭى­رەگىنە) ۇزادى. وندا دا تۇراقتاي الماي, گاوچان­داعى تۇرپان, قوجو (قازىرگى شۇرار, تۇرپان ماڭىنداعى قاراقوجو ايماعى) وڭىرىنە كەپ تابان تىرەدى. وسىندا ولار جۋجاندارمەن وداق قۇرىپ, «ليان ۆان» حاندىعىن جاريالاپ, 460 جىلعا دەيىن ءتۇتىن تۇتەتتى. «تسزىچجي تۋنتسزيان» جيناعىنىڭ مالىمەتىنشە, «جۋجان تۇتقيىلدان گاوچاندى شاۋىپ, تسزيۋيتسيۋي انچجوۋدى ءولتىرىپ, تسزيۋيتسيۋي اۋلەتىن ءبىرجولا جويدى». ولاردىڭ قاتارىنداعى 500 ءۇيلى اشينالاردى جۋجاندار ايداپ اكەتىپ, التايدان تەمىر ءوندىرۋ مىندەتىن جۇكتەدى. جوعارىداعى شەجىرەلىك بايان توڭىرە­گىن­دە جيعان-تەرگەن دەرەكتەرىمىز وسىناۋ اڭگىمەنىڭ باسىن قۇراۋعا مۇرىندىق بولدى. اتالمىش قاۋىم­نىڭ 265-460 جىلدار ارالىعىنداعى ءومىر ەلەستەرى وسىنداي. ۆ) تۇرىكتەردىڭ سوگودان شىققانى تۋرالى «كەيبىرەۋلەردىڭ ايتۋى بويىنشا, تۋتسزيۋە­لەر­دىڭ ارعى اتالارى سوگودان شىققان. سوگو سيۋننۋلاردىڭ سولتۇستىگىندە مەكەندەگەن. ولار­دىڭ تايپا كوسەمىنىڭ ەسىمى ابانبۋ, ول 17 اعا­يىن­دى بولىپتى. ىشتەرىندەگى يچجينيشيدۋ ەسىم­­دى بىرەۋى قاسقىردان تۋعان ەكەن. بانبۋ (ابانبۋ-ءا.س.) قاتارلىلاردىڭ بارلىعى اقىل­سىز بولعاندىقتان, ۇلىستارى جويىلعان. ال نيشيدۋ باسقالاردان وزگەشە جىگەرلى بولعان, ول بوران سوقتىرىپ, جاڭبىر جاۋدىرا الادى ەكەن. ول ەكى ايەل الىپتى. ەلدىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ءبىرى جاز ءتاڭىرىنىڭ قىزى دا, ەكىنشىسى قىس ءتاڭىرىنىڭ قىزى ەكەن. (ايەلىنىڭ ءبىرى) قۇرساق كوتەرىپ, ءتورت ۇل تاۋىپتى. ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اق قازعا اينالىپ كەتىپتى, بىرەۋى افۋ وزەنى مەن تسزيان وزەنىنىڭ ارالىعىندا مەملەكەت قۇرىپ, ول مەملەكەت تسيگۋ دەپ اتالىپتى; ەندى ءبىرى چۋچجە وزەنىنە مەملەكەت قۇرعان; تاعى بىرەۋى تسزيانسىچۋچجەشي تاۋىن مەكەن ەتىپتى – بۇل ونىڭ ۇلكەن ۇلى ەكەن. وسى تاۋدا ابانبۋدىڭ جۇرتىنان قالعاندار دا بار ەكەن, ول جەردە اۋا رايى سۋىق ءارى دىمقىل بولىپتى. ۇلكەن ۇل وت شىعارىپ, ولارعا جىلۋ بەرىپ, اسى­راپ باققاندىقتان, ولار تۇگەل امان قالىپتى. سونىمەن ولار ءبىراۋىزدان ۇلكەن ۇلدى وزدەرىنىڭ باسشىسى ەتىپ, وعان تۋتسزيۋە دەگەن اتاق بەرەدى. ول نادۋليۋ شاد ەكەن. نادۋليۋدىڭ 10 ايەلى بولىپتى, ولاردان تۋعان ۇلداردىڭ بارلىعى شەشەلەرىنىڭ تەگىمەن اتالعان ەكەن. اشينا-نادۋليۋدىڭ كىشى ايەلىنەن تۋعان ۇلدار. نادۋليۋ قايتىس بولعاننان كەيىن, ون ايەلدەن تۋعان ۇلدار ءوز ارالارىنان كوسەم تاڭداماق بولىپ, ءبىر بايتەرەكتىڭ تۇبىنە كەلىپتى. ءسويتىپ ولار: «وسى تەرەكتىڭ باسىنا قاراي كىم بيىك سەكىرسە, سونى كوسەم سايلايىق» دەپ ۋادەلەسىپتى. اشينا (اتالعان) ۇلداردىڭ ىشىندەگى جاسى ەڭ كىشى بىرەۋى بارىنەن بيىك سەكىرەدى, ءسويتىپ, قالعان ۇلدار ونى ەلباسى ەتىپ سايلاپ, وعان اسيانشە اتاعىن بەرەدى...» (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. IV توم. «چجوۋشۋ», 50-تسزيۋان, «تۋتسزيۋە بايانى».الماتى, 2000). تۇرىكتانۋشى قالامگەرلەردىڭ بۇل شەجىرەگە سوقپاي وتكەنى سيرەك. ونىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ, ءسوزدى كوبەيتۋدىڭ قاجەتى شامالى. وسىندا ءمان بەرىلگەن جەر, سۋ, تايپا, ادام اتتارىنا وراي پىكىر ساباقتاۋمەن شەكتەلسەك تە جەتكىلىكتى. الدىمەن «...تۋتسزيۋەلەردىڭ (تۇرىكتەردىڭ – ءا.س.) ارعى اتالارى سوگودان شىققان, سوگو سيۋننۋلاردىڭ سولتۇستىگىندە مەكەندەگەن» دەگەن «چجوۋشۋ» جىلناماسىنىڭ توسىن تۇجىرىمىنا اتباسىن تىرەلىك. توسىن بولاتىن سەبەبى, وزگە جىلنامالار تۇرىكتىڭ ارعى تەگىن عۇنمەن (سيۋننۋمەن) بايلانىستىرعان عوي. الەم عالىمدارى­نىڭ نوبايى جانە وسى جىلنامانى قىتاي تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىپ, تۇسىنىك جازعان شىڭجان تاريحشىلارى «سوگونى» – «ساق» دەپ تانىعان. ق.سالعارا ۇلى بۇل ورايدا ارگى-بەرگى پىكىرلەردى وي ەلەگىمەن ەكشەي كەلىپ: «مەنىڭ پايىم­داۋىم­شا, «جىۋ كىتابىندا» بەرىلگەن «سيۋڭنۋلاردىڭ تەرىستىگىندەگى سو مەملەكەتى» دەگەن دەرەكتەگى «سو» وسى «سارى» اتاۋىنىڭ دىبىستىق بەرىلۋى سياقتى», – دەپ تۇجىرىپ, قاعاندىقتىڭ ورتالىق ۇيىتقىسى «سارى قىپشاقتارعا» جاقىنداس­تىرا­دى (ق.سالعارا ۇلى. ۇلى قاعانات. استانا, 2008).تۇرىك تاريحشىسى باحاددين وگەل تىڭ پىكىر ۇسىنادى. «سيانبي تايپاسى سوتوۋ رۋىنا جاتا­دى. سولتۇستىكتىڭ جابايىلار تۇراتىن ايماعىنا ورنالاسقان. ماۋ قاعان داۋىرىندە كۇشەيىپ, كوبەيە باستادى. ولاردىڭ مەملەكەتى 36, ال ءۇل­كەن وتباسىلارى 99 بولىمگە ءبولىنىپ باسقارى­لا­تىن ەدى» دەي كەلىپ, «چجوۋشۋ» شەجىرەسىندەگى سو, سوگونى – سەنبيدىڭ سوتوۋ تايپاسىنا مەڭزەۋ دەپ بىلەدى (باحاددين وگەل. ۇلى حۋن يمپەرياسىنىڭ تاريحى. الماتى, 1998). بىزدىڭشە, تۇرىكتىڭ ارعى تەگى ساقپەن دە, سوتوۋمەن دە جاناسپايدى, ق.سالعارا ۇلىنىڭ مەڭزەۋى دۇرىس: «سو», «سوگو» – سارى اتاۋىنىڭ قىتايشا تارجىمەسى. دۋلىعالى تاۋدان اشينالارعا كەپ قوسىلعان 17 تايپالى ابانبۋ جۇرتى – سارى قىپشاقتار بولعان. شەجىرە ءبورى-انادان تۋعان ءتورت ۇلدى اتاپ كورسەتىپ, ولاردىڭ قونىستانعان جەرلەرى مەن مەملەكەت قۇرعان ولكەلەرىن مەڭزەيدى. «ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اق قازعا اينالىپ كەتىپتى». ورىس, ەۋروپا عالىمدارى بۇل تىركەستى «اق قۋعا» دەپ اۋ­دا­رىپ, التايلىق قىپشاقتاردىڭ «قۋ كىججى», قۋماندى قاۋىممەن بايلانىستىرادى. ءتورت ۇل­دىڭ ەندى «بىرەۋى افۋ وزەنى مەن تسزيان وزەنىنىڭ ارالىعىندا مەملەكەت قۇرىپ, ول مەملەكەت تسيگۋ دەپ اتالىپتى». افۋدىڭ – اباكان (كەمچيك), تسزيان وزەنى ەنەسەيدىڭ جوعارعى ساعاسى ۇلى كەم ەكەنىندە تالاس جوق. ال وسى وڭىردە ىرگە كو­تەر­گەن تسيگۋ مەملەكەتىن زەرتتەۋشىلەر ءبىراۋىز­دان قىرعىز دەپ بىلەدى. جالعىز ل.ر.قىزىلاسوۆ قانا تسيگۋدى – چيكۋ, چيكي دەپ تانيدى (كى­زىلاسوۆ ل.ر. سرەدنەۆەكوۆايا يستوريا تۋۆى. م, 1369).وسى پىكىر شىندىققا ورايلاس كورىنەدى. قىرعىزدار قىتايدىڭ جىلنامالارى مەن ەنتسيك­لو­پەديالىق جيناقتارىنىڭ بارىندە تسزەگۋ, جيان­كۋن, تسەگۋن, تسزيانگۋن, سياتسزياسى دەپ تاڭبا­لان­عان. ماسەلە وندا دا ەمەس, كوشىرمەدە ءارىپ قا­تە­لەرى ورىن الۋى مۇمكىن. ماسەلە – قىرعىز­دار­دىڭ ءبورى-انادان تاراعان تۇقىمعا جاتپاي­تىن­دىعىندا. ولار قىزىل تايعاننان (توبەتتەن) تارايدى دەلىنەدى. شەجىرە بورىدەن تاراعان ۇلداردى ساراپتاپ وتىرىپ, توتەمدىك تەگى باسقا قىرعىزدارى ءبورى ۇلدارىنا جاتقىزۋى اقىلعا قونبايدى. تۇرىكتەر جاڭا عانا ەسىن جيىپ, كىمنىڭ قانى ءبىر-تۋىسقان, كىمنىڭ جات ەكەنىن ەلەكتەن وتكىزىپ, ءتورت تا­راپىنا تۇگەندەپ جاتقاندا مۇنداي جاڭساق­تىق­قا جول بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ءبورى-انادان تاراعان ۇلدىڭ ءۇشىن­شىسى – «چۋچجە وزەنىنىڭ بويىن­دا مەملەكەت قۇرعان». چۋچجە – قاتىن, بي وزەندەرى ايماعىنداعى چۋە سۋى, تۇرىكتەر ونى ءشۇي دەپ اتاعان. تۇرىك تاريحىندا «شۋ تايپالارى» دەگەن ورتاق اتاۋعا يە بولعان چۋمۋگۋن (شومە­كەي), چۋمي (شىبىل) چۋيۋە (شۇيە), ءشۇنىش-چۋبان (جانىس) قاۋىمدارى – بورىدەن تۋعان ءۇشىن­شى ۇلدىڭ جۇرتى. «تاعى بىرەۋى تسزيانسى­چۋچ­جەشي تاۋىن مەكەن ەتىپتى – بۇل ونىڭ ۇلكەن ۇلى ەكەن». اۋدارماشىلار اقىلعا قونىمدى تۇسىنىك بەرە الماپتى. بۇل ءسوزدى «باسىچۋچجە» – «ءشۇيباسى تاۋلارى» دەپ اۋدار­عان ءجون. بۇل – بەلۋحادان باستالىپ, موڭعول التايىمەن جال­عا­سىپ جاتقان تاۋلى ايماق. ۇلكەن ۇلدىڭ ەسىمى نادۋليۋ شاد ەدى. سونىمەن «چجوۋشۋ» شەجىرەسى ەجەلگى تۇرىك­تەر­دىڭ تەربەلىپ وسكەن اتا كۇلدىگىنەن حابار بەرەدى. ول باتىس سايان مەن التاي ارالىعى جەرىنىڭ كىندىگى بەلۋحا تاۋى. وزەنى ەنەسەيگە قۇياتىن اباكان, ۇلكەن كەم, كىشى كەم, وبقا قۇياتىن كاتۋن, بي, ءشۇي وزەندەرىنىڭ تاۋلى-تاستى شات-شاتقالدى, سىرە قارلى, نۋ ورماندى تۇلەيى. ءيسى تۇرىكتىڭ ءاۋ باستاعى وتتاي ىستىق جىلى ۇياسى, مىنە, وسى. وسىندا اۋىزعا الىنعان بەلۋحا مۋزارتى – التاي تۇرىكتەرىنىڭ اڭىز-اڭگىمە, ولەڭ-جىرلارى­نان ورىن العان تۇرىك ميفولوگياسىنداعى «جەر كىندىگى» – سۋمەر تاۋى. انىعىن ايتقاندا, «چجوۋشۋ» جىلناماسىنا ەنگەن «تۇرىكتەردىڭ سوگودان شىققانى تۋرالى» بايان اشينا تۇرىكتەرىنىڭ ەمەس, جەرگىلىكتى التاي تۇرىكتەرىنىڭ شەجىرەسى... اڭدايتىنىمىز: ولار­دىڭ 17 رۋلى ەل بولعانى, كوسەمدەرى – ابانبۋ ەسىمدى ادام. وسى ابانبۋ كەزىندە ىرگەنى جاۋعا الدىرىپ, ۇلىستارىنان كوز جازىپ, تۇتاس ەل شىلدەي بىتىراپ, «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كۇن كەشىپتى. البەتتە, مۇنىڭ قاي زاماندا بولعانىن شامالاۋ قيىن. بۇدان كەيىن بورىدەن تۋعان يچجينيشيدۋدىڭ كەزەڭى باستالادى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىن مەڭگەرگەن, باقسىلىق قابىلەتى زور, ايتۋلى شامان يچجينيشيدۋ ەل باسىن قايتا قۇراپ, ءتورت ۇلىس ەل ەتەدى. التاي تايپالارىنىڭ تىزگىنى «ءبورى تەكتىلەردىڭ» قولىنا كوشەدى. ءتورت ۇلىس ەلدىڭ كىندىك ورداسى ءشۇيباسى تاۋلارىندا ەدى. ابانبۋدىڭ 17 رۋلى ەلىنىڭ قالعان-قۇتقاندارى وسىندا ەدى. يچجينيشيدۋدان كەيىن اكە تاعىنا ۇلكەن ۇل نادۋليۋ وتىردى. لاۋازىمى «شاد», ياكي جاساقتىڭ قولباسى ەدى. نادۋليۋدىڭ 10 ايەلىنەن 10 ۇل تۋادى, اشينا كەنجە ايەلدىڭ ۇلى. باياننان بايىرعى التاي تۇرىكتەرىنىڭ شەجىرەسى سوڭىنا اشينانىڭ قولدان جابىستى­رىل­عانى انىق بايقالادى. شەجىرەشىلەر ونىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىن وزگە سەبەپتەرمەن تۇسىندىرە الماي, تەرەك بۇتاعىنا جاسى كىشى كەنجە ۇل «بيىك سەكىرىپ» اكە تاعىنىڭ مۇراگەرىنە اينالادى. 460 جىلدان كەيىن جۋجانداردىڭ جەلكەلەۋىمەن التايعا قونىس اۋدارىپ, «دۋلىعالى» تاۋدان تەمىر وندىرگەن اشينالاردىڭ جەرگىلىكتى التاي تۇرىكتەرىمەن بىتە قايناسىپ, ارالاسۋى, اقىرى ول قاۋىمعا جەتەكشى بولۋى شەجىرەدە كوزگە ۇر­عانداي بادىرايماي, جىگى جازىلىپ, استارلى اۋاندا ساۋلەلەنەدى. شىنىندا دا, وسىلاي بول­عا­نى راس-تى. ونىڭ اقيقاتتىعىن قىتاي جىلنا­ما­لارى دا, تۇرىكتىڭ تاريحي «تاس كىتابى» – بىتىكتاس جازۋلارى دا انىق كۋالاندىرادى. اشينالار تاۋ قوپارىپ, كەن قازىپ, تەمىر بالقىتقان ونەرلى جاندار ەدى. سول زاماننىڭ قولونەر كاسىبىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جەتە مەڭگەرگەن شەنەن, شىڭشى, زەرگەر, تەمىرشى, قارۋ-جاراق سوعۋدىڭ ۇستالارى بولدى. ولار جۋجاننىڭ كىرىپتارلىق قامىتىن مويىنعا ىلە ءجۇرىپ, الداعى دابىرالى بوستان كۇندەرىنىڭ شىڭىن شىڭداپ, كورىگىن گۇمپىلدەتىپ جاتتى. كوك تۇرىكتەردىڭ جاسىنداي جارقىلداپ, جاۋىنا بەت قاراتپاۋىنىڭ ءبىر سىرى – ولاردىڭ تەمىرشىلىك كاسىبىنە تىكەلەي بايلانىستى. جوعارىداعى باياننىڭ دەرەكتەرىن «سينتان شۋ» (تان پاتشالىعىنىڭ جاڭا تاريحى) ءمالى­مەت­تەرىمەن تولىقتىرا كەلىپ, تومەنگىدەي شەجىرە تۇزەۋگە مۇمكىندىك بار: ابانبۋ جانە ونىڭ ءىنىسى يچجينيشيدۋ, يچجينيشيۋدان – نادۋليۋ شاد, نادۋليۋدان – اشينا, اشينادان – تۋبۋ, تۋبۋدان – بۇمىن مەن ىستەمي (قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى...توم IV. «سين تان شۋ», 215-تسزيۋان, «باتىس تۋتسزيۋە بايانى»). الايدا, بۇل جوقتان بار جاساۋدىڭ امالى, تۇرىك شەجىرەسىنىڭ تولىق سۇلباسىنان الىس, ۇزىن جەلىنىڭ ءبىر شىنتاق ءۇزىندىسى عانا. بۇلاي دەۋىمىزگە تۇرىك قاۋىمىنىڭ ءوز قولىنان شىققان بىتىكتاس جازۋلارى جول كورسەتىپ, باعدار سىلتەيدى. تاريات ۇستىنى ءوز بايانىن ءاپ دەگەننەن: «يولىع قاعان... بۇمىن قاعان, بۇل ءۇش قاعان پاتشا تاعىن ەكى ءجۇز جىل بيلەدى» دەپ باستايدى (س.قارجاۋ­باي. وبەدينەننىي كاگانات تيۋركوۆ. استانا, 2001). ال ونگين بىتىكتاسى بولسا: «اتا-بابا­لارى­مىز يامى – قاعان الەمنىڭ ءتورت بۇرىش­تا­عى­لارىن قىستى, باعىندىردى, باسىپ الدى...4... ەلەتمىش ياۆعۋ ۇرپاعى ىشبىرا تامعان – شور ياۆعۋ, ءىنىسى بىلىكتى ىشبارا تامعان-تارحان اي­ما­عى­مەن (بارلىعى) الپىس بەس اتا»... دەپ ءتۇيىن­دەيدى. كەشەن يەسى 716 جىلى دۇنيەدەن ۇشقان باعا تەڭىركەن شاد (م. جولداسبەكوۆ, ق.سارتقو­جا­ ۇلى. ورحون ەسكەرتكىشىنىڭ تولىق اتلاسى. استانا, 2005). بۇل توزىپ, ءمۇجىلىپ, وشۋگە اي­نال­عان بىتىكتاس جازۋلارى اراسىنان ايدىڭ جارى­عىنداي جىلت ەتكەن ۇزىك-ۇزىك ساۋلەلى ۇشقىندار. «يولىع قاعان. يامى قاعان». ەشكىم ەشتەڭە بىلمەيدى. كوك تۇرىكتەرىنىڭ قاراڭعى ءداۋىرىن جارتاس قانا جارلايدى. ەكىنشى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن ەلتەرىس قۇتلىق قاعاننىڭ ورتانشى ءىنىسى باعا تەڭىركەن شاد (قىتايشا دۋسيفي (دۋسي-بەك) بولسا ءۇرىم-بۇتاقتارىنىڭ بۇل كۇنگە (716 جىل) تارالىپ جەتكەنىنە «65 اتا» دەپ مالىمدەيدى. ءار اتانى 25 جاستان بەلگىلەگەندە, تۇرىك قاعاندىعىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى شەجىرەلىك بابالارىنىڭ باستاۋىن 1625 جىلعا ۇزار­تىپ, ب.د.د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىعىنىڭ باستاۋ كە­زەڭىنە ءبىر-اق جەتكىزەدى. مۇنى «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققانىڭ» كەرى ەمەس, شىندىق ۇشقى­نى بار دەپ ەسەپتەسەك, كوك تۇرىكتەرىنىڭ كاسپي سىرتىنداعى بايىرعى مەملەكەتىنە سىلتەيدى. تۇرىك شەجىرەلەرىنىڭ كومەسكى مەڭزەۋلەرىن تارقاتا وتىرىپ, كوك تۇرىكتەرى قاۋىمىنىڭ قاعاندىققا ۇيىسقان تاريحي كەزەڭگە دەيىنگى باستان وتكەرگەن وتكەن-كەتكەندەرىن سىنىقتان ءبۇتىن قۇراستىرعانداي قۇرساۋلاپ باقتىق. ونىڭ قانشالىقتى سەنىمدى بولعانىن وقىرمان بىلەدى.   تۇرىك جازۋ-سىزۋى بۇدان 300 جىل بۇرىن التاي-سايان-بايقال وڭىرىنە اياق باسقان ورىس ادامدارى مەن ەۋروپا جيھانكەزدەرى جول بويىنداعى جارتاستارداعى جازۋلار مەن سۋرەتتەردى كورىپ, تاڭعالعان ەكەن. يەسى جوق ۇلى مادەنيەت جۇرناقتارى كوز ال­دارىن­دا جايراپ جاتتى. ونىڭ تۇرىكتەرگە قاتى­سى بار دەگەن وي ميعا كىرىپ-شىقپادى. اڭگىمەنى جارتاستاعى سۋرەتتەر – پەتروگليفتاردان باستاماقپىز. عالىمدار ولاردى جيناق­تاپ, ءبىرازىن حاتتاپ باسىپ شىعارعانمەن, ونى كوش­پەلىلەر ءومىرىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە ەڭبەكتەرىندە قولدانعانمەن, ونەر تۋىن­دى­سى دەپ تانىعاندار نەكەن-ساياق. ەندى عانا ونى «بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارى» («يزوبرازيتەلنوە يسكۋسستۆو») دەپ اشىقتان-اشىق جازا باس­تا­دى. ءيا, جار­تاستاعى بەدەرلى سۋرەتتەردىڭ – ونەر تۋىندىسى ەكەنى داۋسىز. ەۋروپا ءوزىنىڭ مايلى بوياۋمەن جازعان «جيۆوپيسىمەن» ماقتانسا, بۇل دا سوعان بارا-بار, ايىرماشىلىعى كەسكى, ۇسكىلەرمەن تاسقا قاشاپ سالىنعان جانە جەل ءوتى, جاڭبىر استىندا تۇرىپ نەشە مىڭداعان جىلدار وشپەي ساقتالعان. پالەوليت داۋىرىنەن باستاپ كۇنى كەشەگىگە دەيىن جالعاسىپ كەلگەن جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ارا-جىگىن اجى­راتىپ, قاي كەزەڭگە, قانداي قاۋىمعا جاتا­تى­نىن جاڭىلىسپاي ءدوپ باسىپ تانۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. دەسەك تە, جارتاستاعى تۇركى بەينەلەۋ ونەرى­نىڭ تۋىندىلارى ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن كوزگە تۇسە­دى. بۇرىندار نەگىزىنەن تەسكىمەن شەكۋ ءادىسى قول­دانىلسا, تۇركىلەر تەمىردى يگەرۋگە بايلانىستى كەسىپ, قاشاپ بەينەلەۋ ءادىسىن مەڭ­گەر­دى. بەينەنى ءبىر قىرىنان الىپتەۋگە اۋەستىك تا­نىتتى. بەينە اياسىنداعى ويۋ-ورنەك ناقىشتارعا كوبىرەك ءمان بەرىلدى. جىلقىلاردى بەدەرلەۋدە شارتتىلىق ورىن الىپ, ەسەسىنە ات-ابزەلدەرىن, ات ۇستىندەگى سارباز بەن ونىڭ قارۋ-جاراقتارىن  ناقتىلاۋ ءتاسىلى ەتەك الدى. تۇرىك بەينەلەۋ ونەرى مەملەكەتتىك ءرامىز – تۋ, بايراق, جالاۋلارعا اي­رىقشا ءمان بەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. قازىرگى تىلدە تۋ, جالاۋ, بايراق سينونيم رەتىندە ءبىرىنىڭ ورنى­نا ءبىرى قولدانىلا بەرگەنىمەن, زامانىندا ولار­دىڭ ارا-جىگى انىق اجى­را­تىلعان. «چجوۋشۋ» جىلناماسى اشينا تۇرىك­تەرى تۋرالى «تۋلارىنا التىن ءبورىنىڭ باس بەينەسىن سالادى» دەگەنىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك تۋ­دىڭ تۇرپاتى بولەكشە بولعان. مۇنى باسقاشا ەمەس, تۋدا التىن قاڭىل­تىردان ىستەلگەن ءبورىنىڭ باسى بولدى دەپ ۇعىنۋ­عا تۋرا كەلەدى. ال التىن قاڭىلتىردى شۇبە­رەك­كە نە شۇعاعا بەكىتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە ارمەنيا مەملەكەتتىك مۋزەيىندە ساقتاۋلى التىن ءبورىنىڭ باسى بەكىتىلگەن مىس جالاۋدى مىسالعا الۋعا بولادى. دەمەك, مەملەكەتتىك تۋ جۇقا مىس­تان قاقتالعان. بەلگىلى ارحەولوگ ز.س.ساماشەۆ جيناپ باستىرعان جارتاسقا قاشال­عان تۋلار نەگىزىنەن تايپالىق تۋلار (ساماشەۆ ز.س. ناسكال­نىە يزوبراجەنيا ۆەرحنەگو پريرتىشيا. ال­ماتى, 1992). مۇندا پريبايكالە وڭىرىنەن كەزىككەن قۇرىقان تايپاسىنىڭ تۋلارى انىق تا اسەرلى. ولار ءتۇزۋ سىرىقتىڭ ۇشىندا جەلبىرەپ تۇر. ات ۇستىندەگى تۋ ۇستاۋشىنىڭ دا بەدەرى انىق. ال وڭتۇستىك ءسىبىر جانە قازاقستان توپى­راعى­نان كەزىگەتىن تۋلاردىڭ كوپشىلىگى نايزا­لار­دىڭ سىرى­عى­نا ىلىنگەن. ولار, اسىلى, جالاۋ دەپ اتالسا كەرەك. ەپوس­تىق شىعارمالاردا «جالاۋلى نايزا قول­عا الىپ» تىركەسىنىڭ كەزىگۋى تەگىننەن ەمەس. ال بايراق جىلقىنىڭ قىلىنان, شارشى ماتادان ىستەلگەن سياقتى. ونداي بەدەرلەر دە كەزدەسەدى. ال موڭعو­ليا­دان تابىلعان «حاركادان ساربازدارى» قولدارى­نا «قوڭىراۋلى نايزا» ۇستاپتى. مەملەكەت ءرامىزى – تۋدى دارىپتەۋ جارتاس سۋرەتتەرىندە بۇ­رىن بولما­عان, تۇرىك قاعان­دىعىمەن ىلەسە كەلگەن جاڭالىق. بايىرعى قىرعىزداردىڭ وتانى مينۋسين شۇڭگىلىندەگى تاشەبا وزەنى مەن تەپسەي تاۋى جارتاستارىنان كەزىگەتىن اتتى ساربازدار بەينەلەرى دە تۇرىك ءداۋىرىنىڭ تۋىندىلارى (يۋ.س.حۋدياكوۆ. وبراز ۆوينا ۆ تاشتىكسكوم يزوبرازيتەلنوم يسكۋسستۆە. سەمانتيكا درەۆنيح وبرازوۆ. ن-س, 1990). قىر­عىزدىڭ اۋىر قارۋلى اتتى ساربازدارى جوي­قىن شابۋىل ۇستىندە الىپتەلگەن, قاشىپ جاتقان جاۋلارى بەت ءالىپى كاۆكازدىقتارعا ۇقساس, باستارى­نا شارشى ورامال تاڭعان, قالقانمەن قارۋلانعان جاياۋ اسكەر. الايدا, مينۋسين شۇڭگىلىنەن ۇزاپ شىقپاعان قىرعىزداردىڭ كاۆكازبەن جاناسۋى اقىلعا قونبايدى. تۇرىك قاۋىمداستىعى اراسىندا سىرت پوشىمىمەن كاۆكاز جۇرتىن ەسكە تۇسىرەتىن سارمات, الان, ءتىپتى وعىز تايپالارى از بولمادى. اسىلى, بۇل تايپاارالىق قاقتىعىستاردىڭ ءبىر كورى­نىسى. پايىمداۋىمىزشا, قىرعىز-سيۋەيانتو سوعىسىنىڭ جاڭعىرىعى. تۇرىكتەر اراسىندا جاياۋ سوعىسقا ماشىقتانعان تەك وسى سيۋەيانتولار. ولار­­دىڭ ارگى ءتۇبى سارماتتاردان شىققان ەدى. ءتۇ­رىك قاعاندىعىنىڭ ماقتانىشى اۋىر جاراق­تانعان اتتى اسكەر جارتاس بەينەلەۋ ونەرىنىڭ وزەكتى تا­قى­رىبىنا اينالۋى زاڭدى قۇبىلىس. كوپەن چاا­تاسى­نان, تۇرپاندىعى استانا, شوسين وبا­لارى­نان, قا­را­شارداعى شيشين موناستىرى ۇڭگى­رى­نەن, چيكوي سالت اتتىسى, گوبي سالت اتتىسى (س.پ.نەستەروۆ. كوني...سۋرەت XI, XII,  ءXIىI) سۋرەتتەرى اشينا تۇرىكتەرىنىڭ بەينەلەرى. انەس ساراي.