كوك تۇرىكتەرى

(جالعاسى) ارحەولوگيالىق قازبالاردا قاڭىلتىر, جەز تۇيمە, اساتاياق سياقتى تۇرمىستىق بۇيىمداردا كەزدەسەتىن ءبورى بەينەلەرىن ساراپتاۋ نەگىزىندە ولاردىڭ پايدا بولۋىن عالىمدار ب.د.د. VI-V عاسىر دەپ, زاتتىق ايعاقتاردىڭ كوبىرەك شوعىر­لانعان جەرى كاسپي ءوڭىرى دەپ تاۋىپ وتىر. «بۇكتەتىلگەن قاسقىر بەينەلەرى سكيف ونەرىن­دە ب.د.د. VI-V عاسىرلاردان, ال ساۆرومات ونەرىندە ب.د.د. IV عاسىردان باستاپ كورىنىس تابادى. قاس­قىر بەينەسى اسىرەسە ساۆروماتتاردا ءجيى ۇشىرا­سادى» (ۆوەننوە دەلو درەۆنەگو ناسەلەنيا سەۆەرنوي ازي. ن-س, 1987). ال س.پ.تولستوۆ بولسا: «كۋاڭ­داريادان, ماسساگەت – توحار تايپاسى­نىڭ ناعىز كىن­دىك ورتاسىنان, بۇدان 40 جىل بۇرىن ەكى التىن بىلەزىك تابىلدى. ونىڭ بىرىندە جىل­ق­ى, ەكىنشىسىندە «بىرنەشە باستى قاسقىر» بەينەسى. اڭگىمە ب.د.د. III عاسىر جادىگەرلىگى تۋ­رالى بولىپ وتىر», – دەپ مالىمدەيدى (س.پ.تولس­توۆ. پو سلەدام درەۆنە-حورەزمسكوي تسيۆيليزاتسي. م-ل, 1948). عىلىمي سىلتەمەلەر ءبىزدى كاسپي سىرتىن­داعى سكيف, سامۆورومات, ماڭعىستاۋ مەن ءامۋدا­ريا ارا­لىعىن مەكەندەگەن ماسساگەت – الاندار توپىراعى­نا قاراي جەتەلەيدى. بۇلاردى پارسى ءتىلدى جۇرت دەگەن ۇشقارى تۇسىنىكتىڭ شىلاۋىنا ىلەسىپ, الاڭدىق بىلدىرۋدەن تارتىنا تۇرىپ, سونى زەرتتەۋلەرگە ءسوز بەرەلىك. «كوپتەگەن تاريحي بۇ­لاق­تاردىڭ كۋالەن­دىرۋىنشە, سكيف تايپالارى ەۋروپانىڭ ەجەلگى قاۋىمدارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. قازىرگى تاريح عىلىمىنىڭ تۇجى­رى­مىن­شا, ولاردىڭ ءبارى ءيرانتىلدى (دالىرەگى پار­سى­تىلدى) بوپ تابىلادى. ونىڭ كۇماندانۋعا ورىن جوق اكسوماعا اينالعانى جانە بار. «اكسيو­ما­نىڭ» قايدان شىققانىن ىزدەستىرە قالساڭ – ۆ.ي.اباەۆتىڭ «وسەتين ءتىلى جانە فولكلور» ەڭ­بەگىنە ماڭداي تىرەيسىڭ. اتالمىش اۆتور اقيقاتى ب ۇلىڭعىر تاسىلدەردى قولدانىپ (مۇنى لينگۆيستەر تالاي اتاپ كورسەتكەن) سكيف پەن وسەتين سوزدەرىنەن ۇقساستىق تاپقان بولادى. وسى نە­گىزدە تومەندەگىدەي قورىتىندى شىعاردى: «وچەرك­­تىڭ ءار بولىمىندە: لەكسيكا, فونەتيكا, ءسوزتۋىن­داتۋ­دا – ءبىز وڭ ناتيجەلى, تياناقتى, تا­لاس­سىز دايەك­تەمەلەر جيىنتىعىن ۇسىندىق, بو­لا­شاق زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەر ونىڭ ىرگەسىن ءسو­گە المايدى. بۇل دايەكتەمەلەر سكيف ءتىلىنىڭ يران ءتىلى ەكەنىنە كوز جەتكىزبەي قويمايدى». قورىتىندى بەت قاراتپاستاي... انتيكا جانە ورتا عاسىردى قامتيتىن قىرۋار تاريحي دەرەكتەمەلەر ەۋروپا توپىراعىندا اتال­مىش كەزەڭدە كونە پارسى مادەنيەتى مەن ەتنو­ني­مياسىنا جاتاتىن حالىق نە تايپا بولعانىن اۋىزعا المايدى. جالعىز عانا سان جاعىنان وتە شاعىن, تاريحي كوكجيەگى شەكتەۋلى, سولتۇستىك كاۆكاز تاۋىنىڭ قالقاسىنا تىعىلىپ وتىرعان وسەتيندەر ەدى. ولاردى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ەتنوگەزىنە اسەر ەتتى دەۋ قۇلاققا قونبايدى... كوپتەگەن عالىمدار مەن ماماندار ءبىرازدان بەرى سكيف-سارمات حالىقتارىنىڭ تۇرىك ءتىلدى بولعانىن دالەلدەۋمەن كەلەدى. وسى ورايدا م.ز.زاكيەۆ بىلايشا وي قورىتادى: «سكيف مۇرا­لارىن زەرتتەۋگە تۇرىكتانۋشىلاردىڭ ارا­لاسۋى وڭ ناتيجە بەردى: لينگۆيستيكا, ەتنولوگيا, ميفولوگيا, ارحەولوگيالىق ايعاقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, سكيف جانە سارماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇرىك ءتىلدى ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى» (يۋ.ن.دروزدوۆ. تيۋركسكايا ەتنونيميا درەۆنەەۆروپەيسكيح نارودوۆ. م, 2008). بۇل پىكىرگە الىپ-قوسارىمىز جوق. تەك, جال­پى­لاما ەسكەرتپە رەتىندە ەسكە سالارىمىز: اڭگى­مە تۇرىك الەمىنىڭ باتىس بۇتاعى تۋرالى بولىپ وتىر­عانى جانە ولاردىڭ كاۆكازدىق تۇرىك ءتىلى­نىڭ ادىع ديالەكتىسىندە سويلەگەنى. بۇل ديالەكتى كىشى ازيانىڭ داردان, قيما, ادانا, حاتتي, الاس, ارعىن تايپالارىندا كەڭ قولدانىستا بولعان. ءبورى توتەمى – كەڭ تاراعان توتەمدەردىڭ ءبىرى. ول ءريمنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن ەترۋسكىلەردە, كيردى اسىراپ وسىرگەن ءبورى-انا تۋرالى اڭىز بايىرعى يراندىقتاردا, امەريكا ۇندىستەرىنىڭ پلينكيت تايپاسىندا, اريلەردىڭ كونە مۇراسى «ماحابحاراتادا», گەرمان تايپالارىنىڭ جاۋگەرشىلىك قۇدايى ودين تۋرالى اڭىزدا, حاتتۋسيل I پاتشا تۋرالى حەتت ماتىندەرىندە, كاۆكازداعى سۆانداردا بار, ءتىپتى بالكان سلاۆياندارىنىڭ ءافسانا – اڭىز­دارىندا دا كەزدەسىپ قالادى. اتالمىش توتەم قانشالىقتى كەڭ تارادى دەگەنمەن, شوعىر­لانعان جەرى ەۋرازيا جوتاسىنىڭ باتىس ايماعى. ال بالا ەمىزىپ تۇرعان ءبورى-انانىڭ تاس ءمۇسىنى ءريمنىڭ كاپيتوليا مۋزەيىندە, قازىرگى تاجىكستان توپىراعىنداعى بايىرعى ۋستۋرۋشا ورداسىنىڭ قامالى قابىرعاسىنان جانە ورتالىق موڭ­عوليا­داعى ارحانعاي ايماعىنىڭ بۇعىتى كەشەنىندە كورىنىس تابادى. ءبىزدىڭ زاماننىڭ VII عا­سى­رىنا جاتاتىن ۋستۋرۋشا بەدەرىن تۇسىنۋگە بو­لا­دى: تۇرىك زامانىنىڭ ىقپالى ەكەنىنىڭ باسى اشىق, ال جەر اياعى جىراق, مۇلدە بوتەن جۇرت, نە­شە عاسىر باتىس-شىعىستىڭ ءبارىن اشسا الا­قانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان ۇلى ريم يمپەرياسىنىڭ استانا قالاسىنىڭ كىندىك ءتورىن­دەگى كاپيتوليا مۋزەيىندە ب.د.د. 5 عاسىردان بەرى ءمىنى قۇرىماي ساقتالىپ تۇرعانىنا تۇسىنىك بەرە كەتۋگە تۋرا كەلەدى. اڭىزدىڭ ايتۋىنشا: رومۋل مەن رەم ەگىز, ترويا قالاسىن گرەكتەردەن قورعاۋعا قاتىسقان ەنەي باتىردىڭ نەمەرەسى نەمەسە شوبەرە-ءشوپ­شەگى. ەترۋسكلەردىڭ قاس جاۋى امۋليا پاتشا رومۋل مەن رەمدى تيبر وزەنىنىڭ سۋىنا اعىزىپ جىبەرەدى. جارىعى تاۋسىلماعان سابيلەر قاقپا­لا­عان تولقىن سەلبەۋىمەن جاعالاۋ جيەگىنە شىعىپ قالادى. ءبورى-انا ولاردى ەمىزىپ, امان ساق­تاي­دى. فاۋستۋل باقتاشى ول ەكەۋىن بالا ەتىپ, جىگىت جاسىنا جەتكىزەدى. رومۋل امۋليانى ءولتىرىپ, ونىڭ تاعىن كارى اتاسى نۋميتورعا اپەرىپ, ءوزى جاڭا قالانىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا كىرىسەدى. ونى ءوز اتىمەن اتايدى, كەيىن ول ريمگە اينالادى. سول قالادا 38 جىل پاتشالىق قۇرادى. حالقى ءۇش تاقتادان قۇرالعان: رومۋلعا قاراستى رامنا, ەترۋسك لۋكمونعا ( ۇلىقمان) قاراستى جۇرت – لۋتسەر, سابي پاتشاسى تيت تاتسيگە قاراستى جۇرت – تاتي اتالادى. رومۋلدىڭ ءوز قارا باسى نە ريمدىكتەرگە, نە گرەكتەرگە قاتىسى جوق, ترويانى قورعاعان جەرگىلىكتى تايپانىڭ وكىلى ەنەي باتىردىڭ ۇرپاعى ەكە­نىن ايتپاعاندا, قاشقان-پىسقانداردى جيناپ-تەرىپ باسىن قۇراعان ەلى رامنالاردان وزگەسى – تۇرىك الەمىنە قاتىستى جۇرتتار. رومۋلدىڭ ءوزى دە, سوڭىنا ەرگەن جاساعى دا كۇشپەن تارتىپ الىپ, ساب تايپاسىنىڭ قىزدارىنا ۇيلەنەدى (ميفى نارودوۆ ميرا. توم 2. م, 1988). ال بۇل ساب تايپاسى – اراب الەمىندە وتە بەلگىلى قاۋىم. ەۆرەيدىڭ سۇلەيمەن پاتشاسىمەن جولىعىساتىن يەمەننىڭ 22-ءشى پاتشايىمى ساۆسكايا وسى تاي­پانىڭ وكىلى. ءوز جۇرتى اراسىندا بالقىز اتان­عان. ايگىلى اراب تاريحىن زەرتتەۋشى پ.پروكوكك ەڭ­بەكتەرىنە يەك ارتقان ورىس تاريحشىسى ن.پ.وستروۋموۆ كەيىنگىگە وسى دەرەكتەردى جەتكىزدى. ال ەترۋسكىلەر تۋرالى گەرودوت ولاردىڭ كىشى ازيانىڭ تيررەن, پەلاسگ تايپالارىنىڭ ۇشىعى ەكەنىن ايتىپ كەتكەن-ءدى. ال ترويانى قورعاۋعا قا­تىسقان ەنەي باتىر تۋرالى «ەنەيدا» تراگە­ديا­سىنىڭ اۆتورى ۆەرگيلي ەترۋسكىلەردى ريم توپىراعىنا الىپ كەلگەن ەنەي ەكەنىن جازىپ قالدىرعان. ب.د.د. VII عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, ترويا ۋاقي­عا­سىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن «يليادا» داستانىندا جازىپ كەتكەن گومەر ەترۋسيلەر تۋرالى دا, رومۋل مەن رەمدى ەمىزىپ وسىرگەن ءبورى-انا تۋرالى دا ەشتەڭە بىلمەيدى. دەمەك, گومەر زامانىنان كەيىن (ب.د.د VII ع), گەرودوت زامانىنان ىلگەرىدە (ب.د.د V ع.) كىشى ازيانى تاستاپ, باتىس ولكە­لەر­گە بەت العان ساپارىندا تيررەن, پەلاسگ قاۋىم­دارى قاراتەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى باتىس تۇركى­لەرى­نىڭ اراسىندا بولىپ, بالكىم, ەترۋسك تاي­پا­سىن وزدەرىمەن بىرگە ىلەستىرە كەتىپ, ولار­دىڭ «ءبورى-انا» تۋرالى اڭىزىنا ورتاقتاسقان سياقتى. ەترۋسكىلەردىڭ باتىس تۇرىكتەر ەكەنىنىڭ باسى اشىق. تۋران, تۇرمىس سياقتى قۇدايلارىنىڭ اتىن ساقتاپ, اڭىزدارىنا ەنگىزگەن. جاۋگەرشىلىك سالدارىنان كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرىستىك باتىسىنداعى وتانىنان قاشقان كوك تۇرىكتەردىڭ جاڭا ۇرپاعىن جالعاستىرۋشى ءبورى-انا قاشقاننان قاشىپ وتىرىپ گاوچاننىڭ (تۇر­پاننىڭ) تەرىسكەي باتىسىنداعى تاۋ ۇڭگى­رىنەن شىقتى دەپ شەجىرەلەنگەنىمەن, دالمە-ءدال سولاي بولماعانعا ۇقسايدى. اتالمىش قاۋىم تۋ­رالى ازدى-كەمدى دەرەكتەر باسقا اۋجاي اڭدا­تا­دى. اشينانىڭ گاوچاننىڭ تەرىسكەيىندەگى تاۋ ءۇڭ­گىرىنە جەتكەنشە ارادا بەس عاسىرداي ۋاقىت وتكەن. اڭىزدا ۋاقيعانىڭ ۋاقىت جونىنەن ۇزا­رىپ-قىسقارۋى تاڭقالارلىق جايت ەمەس. اشينالار وزگە دە عۇن قاۋىمى سياقتى قىتاي شەك­ارا­لىق اي­ماق­تارى مەن شىعىس تۇركىستانعا 265 جىل­دان كەيىن كەلدى. ولاردىڭ جاۋگەرشىلىك سال­دارىنان ەدىلدەن قاشۋى مەن سەنبي شاپ­قىن­شىلىعىنان جان ساقتاپ گاوچانعا كەلۋى – شەجىرەدە بىرىكتىرىلە باياندالعان. ول ءبىر داۋىردە ەدىلدەن شىعىسقا قاش­قان جۇرتتىڭ ەرتەلى-كەش عۇن­دار­عا ءبىر سوقپاي ءوتۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. شەجىرە اشي­نالاردىڭ عۇندارعا بالكىم ءتىل, بالكىم قان جاعىنان جاقىن, ايتەۋىر عۇننىڭ ءبىر بۇتاعى, بىراق دەربەس تايپا, دەربەس اۋلەت ەكەنىن اتاپ وتە­دى. ەندەشە, عۇن داۋىرىندە بۇل اشينالار قاي­دا وتىردى, عۇندارمەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولدى؟ بۇرىنعى قىتاي تاريحشىلارى ءيسى قىتاي توپىراعىنداعى العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىم سيا اۋلەتى ىرگەسىن قالاعان پاتشالىق دەپ كەلدى. وسى اۋلەتتىڭ سوڭعى پاتشاسى تسزە-كۇيدىڭ ۇلى شۋن ۆەي قارسىلاستارىنان جەڭىلىپ, ءسولتۇس­تىك­تەگى قىراڭ دالالىققا قاشادى. قىتاي تاريح­نا­ماسى عۇننىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەل ەتكەن وسى شۋن ۆەي دەپ بىلەدى. ل.ن.گۋميلەۆ وسى قيسىندى ىقتيمال نۇسقا دەپ تانىپ, عۇندارعا نەگىز بول­عان حيانيۋن, حۋنيۋي تاريحىن شۋي ۆەي تاعدى­رىمەن ساباقتاستىرا سويلەپ, عۇن ەتنوگەنەزىندە قى­تاي ەن-تاڭباسى بارىنا نازار اۋدارادى. ن.يا.بيچۋرين مەن ونىڭ جولىن ۇستانۋشىلار عۇن تاريحىندا موڭعولدىق فاكتوردىڭ مول­دى­عىن كولدەنەڭ تارتۋدا. سوڭعى جىلدار جاريا­لا­نىمدارى بۇل پايىمداۋلارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋگە مولىنان جارارلىقتاي. قىتايداعى تاريحشى باۋىرلارىمىز سىما تسياننىڭ «تاريحي جازبالار» ەڭبەگىنە بەرگەن عىلىمي تۇسىنىكتەمەسىندە: «شيا (كونەشە عا) قىتاي تاريحىنداعى تۇڭعىش اۋلەت جانە حاندىق. شياحوۋشى (شيا تايپاسى, عاگو) دەپ تە اتالعان. شيا تايپاسىنىڭ كوسەمى ءيۋيدىڭ (كونەشە گيۋا بالاسى چي) قۇرعان قۇلدىق مەملەكەتكە دەيىن, ياعني ب.ز.ب. 21-16 عاسىرلاردا ءومىر ءسۇردى. جيىنى 13 اۋلەت, 16 حان بيلىك قۇردى («تسى حەي», ءبىر تومدىعى) دەپ كورسەتەدى (قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى ب.ز.ب. 177-ب.ز. 222 جىلدارى) الماتى, 2006). اتالمىش انىقتاما نەگىزىندە سيا (شيا) اۋلەتىنىڭ شىعۋ تەگى بۇرىنعى نەگىزدەمەلەردەن باسقا اۋجايعا يەك ارتادى. قىتاي تاريحىمەن اينالىسقان ەۋروپا عالىمدارى ارحەولوگيالىق زاتتىق ايعاقتارعا سۇيەنىپ, سيا پاتشالىعى مادەني جۇرناقتارىنىڭ كەيىنگى شان (شان-ين دەپ تە اتالادى) اۋلەت مۇرالارىنان جالعاسىن تاپ­پاي وقشاۋلانىپ تۇرعانىن تالاي اتاپ كور­سەتكەن-ءدى. قىتايدىڭ كەيىنگى بۋىن زەرتتەۋشىلەرى ءوز تاريحىن شاننان باستاپ, سيا تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپايتىن بولدى. ونىڭ سىرىن جو­عارىداعى عىلىمي تۇسىنىك انىقتاپ بەرىپ وتىر. سيا پاتشالىعىنىڭ ەكىنشى ءبىر اتى, بالكىم ءتول اتاۋى, عا, عاگو بولىپ شىقتى. وعان الىس­تان بالاما ىزدەپ باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى. بايىرعى عاگو – كەيىنگى گاوچە, ياكي چيلە, تەلەلەر. ءسويتىپ, تۇرىكتەردىڭ ءبىر قاناتى بولعان تەلە­لەر­دىڭ قىتايدىڭ حەنان, حەبەي, شانسي ايماق­تارىندا ب.د.د. 2205-1766 جىلدارى العاشقى مەملەكەت قۇرعان ىرگەلى قاۋىمنىڭ جۇرناعى ەكەنى ايعاقتالادى. دەمەك, سيانى تاستاپ عۇندارعا قاشقان شۋي ۆەيدىڭ قىتايعا قاتىسى جوق, گاوچە ۇرپاعى. ءسويتىپ, عۇن ەتنوگەنەزىندەگى قىتايلىق فاكتور ءوز-وزىنەن كۇن تارتىبىنەن تۇسەدى. دەمەك, عۇن تاڭىرقۇتتارى شىققان سي ليۋان-دي تايپا­سى وسى گاوچە قاۋىمىنىڭ ءبىر بۇتاعى. عۇنداردىڭ ناسىلدىك جاعىنان كىم بولعانىنا ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن تايپالاردىڭ تەگى عانا جاۋاپ بەرە الادى, باسقا دالەل, پايىمنىڭ ءبارى بوس اۋرەشىلىك. 100-دەن استام رۋدان قۇرالعان عۇن پاتشالىعى نەگىزىنەن 24 تايپاعا ۇيىستى. العاش­قى تاڭىرقۇتتار زامانىندا ۇيىتقى توپتى ءۇش تايپا عانا قۇرادى: حۋيان ء(حۋيان), لان ء(لان) جانە سيۋيبۋ. «ءحۋيان, لان جانە كەيىننەن قوسىلعان شۋيبۋ – بۇل ءۇش قاۋىم تاڭىرقۇتتىڭ اسىل تۇقى­مىنان ەدى» دەپ تياناقتايدى حان اۋلەتى دەرەكتەمەلەرى (سيۋڭنۋ. الماتى, 1998). ال ل.ن.گۋميلەۆ بولسا: باياعى اڭىزدىق شۋي ۆەيدەن لان قاۋى­مىن تاراتىپ, حۋيان مەن سۋيبۋدى حۋ قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىنە جاتقىزادى (ل.ن.گۋميلەۆ. حۋننۋ. حۋن­نى ۆ كيتاە. م, 2003) جانە حۋياندى – قويان, سۋي­بۋدى – كراي, لاندى – ورحيدەيا گ ۇلى دەپ اۋدارما تۇسىنىگىن بەرەدى. ا.ن.بەرنشتام, ۆ.س.تاسكيندەر بول­سا: ءحۋياندى – بۇقا دەپ بىلەدى (ۆ.س.تاسكين. ما­تەريا­لى پو يستوري سيۋننۋ. م, 1968). ەگەر بۇل پايىمداۋدا جاڭساقتىق بولماسا, تاريحي «وعىز-نامە» داستانىنىڭ وعىز قاعاننىڭ, وعىز ەلىنىڭ توتەمى بۇقا دەگەن سىلتەمەسىنە سۇيەنىپ, ءحۋيان تايپاسىن وعىز دەپ تانۋىمىزعا جول اشىلادى.ال وزگە ەكى تايپاعا كەلسەك, ولار دا ەجەلگى ەسكى زاماننان اتىشۋلى قاۋىمدار «...ءشيانيۋن جانە شيۋنجۋ ۇرپاقتارى, ءتىپتى سوناۋ تان مەن ءۇي (يۋي) پاتشالارىنىڭ زامانىنان-اق قىتايدىڭ تەرىستىك شەكاراسىندا مالىن باعىپ, ءبىر جايلاۋدان ءبىر جايلاۋعا كوشىپ جۇرەتىن» (سيۋڭنۋ. الماتى, 1998). كىتاپقا عىلىمي تۇسىنىك بەرۋشىلەر ءشيا­نيۋن­دى – «ۇزىن تۇمسىقتى يت» (تازى), «ادال يت» دەپ, ال شيۋنجۋدى – «ءبىر ءتۇرلى ءيىستى ءشوپ», «گۇلدى ءشوپتىڭ جۇپار ءيىسى» دەپ اۋدارادى. سيا اۋلەتى زامانىنا يەك ارتقان اتالمىش ەكى تاي­پا­نىڭ گۇن زامانىندا اتتارى وزگەرگەن, قىتايلار بايىرعى ەتنونيمدەردىڭ اۋدارما ماعىناسىن بەرىپ, ءسۇيبۋ, لان دەپ حاتتادى. ءسۇيبۋ قىتايشا «توبەت» شوق­جۇل­دىزىنىڭ اتاۋى, لان – «ورحيدەيا» گ ۇلى. با­يىر­عى تايپالاردىڭ اتاۋى جاڭاشا الىپتەل­گەنمەن, تۇپكى ماعىناسى وزگەرىسسىز ساق­تال­عان. «ۇزىن تۇم­سىقتى يت», «توبەت» – تاريحتان بەلگىلى قىپشاق­تىڭ كۇشۇگىر تايپاسى. كەيىنگى نوحاي, نوعايلار. ال «جۇپار ءيىستى ءشوپتى», «ورحيدەيانى» دامدەۋىش رەتىندە اسقا قولدانعان لان قاۋىمى – الا نەمەسە الان تايپاسى. ورحيدەيا گ ۇلى وسكەن وڭىرلەر الا اتانعان, ماسەلەن, اشاشان تاۋى. سونىمەن عۇن يمپەرياسىنىڭ ۇيىتقى ءۇش تايپاسىنىڭ ءبىرى وعىز, ەكىنشىسى قىپشاق, ءۇشىنشىسى الا بولۋى – عۇندار­دىڭ ەتنوگەنەزىن ساراپتاۋعا قول ۇشىن بەرەدى. ب.د.د. 203-202 جىلى ماۋدۋن (مودە, مەتە) عۇن مەملەكەتىنىڭ تەرىستىگىندە وتىرعان حۋنيۋي, كيۋەشە, گەگۋن, شىڭلي, دينلين تايپالارىن جاۋلاپ ال­دى. «كونەلىكتەر» اتتى ەڭبەگىمىزدە بۇل اتاۋ­لار­عا عىلىمي سىلتەمە, دايەكتەمەلەرىن ءتۇ­گەل­دەي كەلتىرىپ, ەگجەي-تەگجەي ساراپتاما جاسا­عان­دىقتان ءسوزدى كوبەيتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى شاما­لى (قاراڭىز, ءا.ساراي. كونەلىكتەر. ال­ماتى, 2008). توق ەتەر قو­رى­تىندى مىناعان سايادى: حۋنيۋي – قوڭىر, كيۋەشە – سارى, گەگۋن – قىرعىز, شىڭلي – كوك, دينلين – قىزىل. ءسويتىپ, تاريح­تىڭ كەزەكتى كەلەسى اينا­لى­مىن­دا تۇرىك قاعان­دىقتارىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعان تايپالارمەن ويدا جوقتا قويان-قولتىق ۇشىراسامىز. ل.ر.كىزىلاسوۆ ارحەولوگيالىق دەرەكتەرگە سۇيە­نىپ, اتالمىش تايپالاردىڭ ورنالاس­قان توپى­را­عىنا انىقتىق ەنگىزدى. «دينليندەر با­تىس­تا كۋزنەتسك الاتاۋىنان شىعىستا بايقال كولى­نە دەيىنگى جەرلەردى جايىلا جاستانىپ, تاعار مادەني وشاعىن قالىپتاعان. ۇيىق مادەني وشا­عىن قالدىرعان تسيۋيشە (قىپشاق – ءا.س.) تايپاسى جو­عار­عى ەنەسەي (تۋۆا) مەن ۇلكەن كولدەر ءشۇڭ­گى­لىن مەكەندەدى. اسىلى, قىرعىزدار سولتۇستىك-باتىس موڭعوليا وڭىرىندە (حيرحيس-نۋر كولىنىڭ ءوڭتۇس­تى­گىندە) بولعان سياقتى. ال «پليتكالى قابىرلەر» ءما­دەنيەتىن جاساعان سينليلەر شىعىس موڭعوليا مەن زابايكالدە بولدى. حۋنيۋيلار تاۋلى ال­تاي­داعى پازىرىق مادەنيەتىن دۇنيەگە اكەلسە كەرەك» دەپ تۇجىرىمدايدى ل.ر.كى­زىلاسوۆ. (گورودسكايا تسيۆيليزاتسيا سرەديننوي ي سەۆەرنوي ازي. م, 2006). قازىرگى ءسوز ورايىندا بىزگە كەرەگى شىڭلي قاۋى­مى بولعاندىقتان ماسەلەگە اتباسىن شال­دىرا وتپەكپىز. قىتايدىڭ ءار قولدان شىق­قان ءاۋ­لەت­تىك جىلنامالارى چىڭلي, سينلي دەگەن اۋ­دار­ماشى­لار مەن عالىمداردىڭ دايەكتە­مە­لەرىن­دە ودان دا باسقا نەشە ءتۇرلى تۇلعادا قۇبىلىپ, تسايلي, سانلي بوپ الىپتەنگەندەرى دە جوق ەمەس. دۇرىسى چىڭلي نە شىڭلي بولسا كەرەك. ق.سالعارا ۇلى بۇل ءسوزدى تاراتا تالداي كەلىپ, «حان كىتابىنىڭ» تۇجىرىمىنا جۇگىنەدى: «ءچانيۋيدىڭ (شانيۋي) ءا.س.) ەسىمى «چيڭ­تيجى» دەپ اتالعان. ءوزىنىڭ مەملەكەتى ونى «چىڭلي گۋتۋ ءچانيۋي» دەپ اتايدى. سيۋڭنۋلار كوكتى «چىڭلي», ۇرپاعىن (ۇلدى) «گۋتۋ» دەيدى (سيۋڭنۋ. حەن كىتابى. الماتى, 1998. قويشىعارا سالعارا­ ۇلى. ۇلى قاعانات. استانا, 2008). سونىمەن «چىڭلي» اتاۋىنىڭ اسپان ماعىناسىنداعى كوكتى بىلدىرەتىنىنە كوز جەتكىزىپ, كوك تۇرىكتەردىڭ ىزىنە تۇسەمىز. كاسپي تەڭىزى ماڭىنان شىعىسقا اۋعان بۇل قاۋىم التاي سىرتىندا, سايان تاۋلارىنىڭ تەرىستىگىنە كەپ تابان تىرەگەن بوپ شىقتى. اتالمىش قاۋىمنىڭ تاريحى عۇن تاريحىندا ازدى-كەمدى بولسا دا ساۋلەلەنەدى. حۋحانە ءتاڭىر­قۇت زامانىندا (ب.د.د. 58-31 ج.ج.) ىشكى ىرىتكى ەتەك الدى. اعالى-ءىنىلى حۋحانە مەن حۇتۇس (چجيچجي) وزدەرىن تاڭىرقۇت جاريالاپ, ءبىر-بىرىنە قارسىلىق­تىڭ ۇزەڭگىسىنە اياقتارىن ءىلدى. ورتا­لىق بيلىكتىڭ توپساسى بوساپ, ىشكى ىرىڭ-جىرىڭ بەلەڭ العاندا ىرگەلى تايپا نە رۋ بىرلەستىك­تەرى­نىڭ سىرتقا تەبۋ ۇردىسىنە بوي الدىراتىندارى بار. وسى ورايدان عۇن الەمىن تەرەڭ زەرتتەگەن ل.ن.گۋميلەۆ پىكىرىنە كوڭىل قويساق تا جەتكىلىكتى. «سولتۇستىك-باتىستاعى حاگاستارمەن كورشىلەس تۇراتىن حۋگە (كوگە, كوگى) تايپاسىنىڭ بەگى تاڭىرقۇتقا كەلدى. تاڭىرقۇتتىڭ كەڭەسشىسى ۆەيلي- دانحۋمەن ءتىل تابىسىپ, باتىس چجۋكي-بەگىنىڭ ۇستىنەن ءسوز ايتتى. تاڭىرقۇت سوزگە سەنىپ, باتىس چجۋكي-بەكتى ۇلىمەن بىرگە دارعا اس­تى. ولاردىڭ جالا سوزدەن جازىم بولعانى انىق­تا­لىپ, ءتاڭىر­قۇت ۆەيلي-دانحۋدى ءولىم جازاسىنا كەستى. حۋگە-بەك (كوگە, كوگى) ەلىنە قاشىپ بارىپ ءوزىن ءتا­ڭىر­قۇت جاريالادى. سول-اق ەكەن ءوزىن تاڭىرقۇت جا­ريالاۋشىلار قاپتاي باستادى. يۋيدي تايپا­سى­نىڭ بەگى ءوزىن چەلي – تاڭىرقۇت, ءبىر دۋيۋي (وفيتسەر) ءوزىن ۋتسزي – تاڭىرقۇت جاريالادى. اقىرى حۋگە مەن ۋتسزي تاڭىرقۇتتىقتان باس تارتىپ, تىزگىندى چەلي-تاڭىرقۇتقا بەردى. ب ۇلىكشىل بۇل توپتىڭ 40 مىڭ اسكەرى بولدى» (ل.ن.گۋميلەۆ. حۋننۋ, سپب, 1993). بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, حۋگە اۋەلى تايپا رەتىندە كورسەتىلىپ, كەيىن ب ۇلىكشىل بەكتىڭ ەسىمى ماعىناسىندا الىپتەلگەن. قىتاي جازبالارىندا بۇل ەكى ۇعىم ۇنەمى اۋىسىپ ءتۇسىپ وتىرادى. رۋ كوسەمى ءوز اتىمەن ەمەس, كوبىنە-كوپ تايپاسىنىڭ اتىمەن اتالادى. اڭگىمە حۋگە-كوگە, كوگى تايپاسى تۋرالى بولىپ وتىر. تۇرىك زامانىندا وسى اتاۋ «سين تان شۋ» (تان پاتشالىعىنىڭ جاڭا تاري­حى) جىلناماسىنان بوي كورسەتەدى. ونى تاريحشى ە.ي.كىچانوۆ «كۋگە» دەپ, شىن­جان­د­ىق تاريح­شى­لار «كۋگى» دەپ اۋدارىپتى. قالاي بولسا دا, اڭگى­مە كوگە نە كوگى قاۋىمى تۋرالى ەكەنى كۇمانسىز. جوعارىداعى تايپالاردىڭ ب ۇلىگى ب.د.د. 55-56 جىلدارى ءبىرتۇتاس عۇن مەملەكەتىنىڭ باتىس عۇن, شىعىس عۇن بوپ, ودان جاڭاشا جىل قايىرۋى­مىز­دىڭ 48 جىلى وڭتۇستىك عۇن, سولتۇستىك عۇن بوپ بولىنۋىنە, اقىرى 155 جىلى سولتۇستىك عۇن­داردىڭ تۋ تىككەن بايىرعى وتانىن تاستاپ شى­عىپ, ەدىل سۋىنا ۇزاۋىمەن ۇلى عۇن يمپەريا­سىنىڭ اقتىق كۇندەرى اياعىنا جەتەدى. وڭتۇستىك عۇنداردىڭ شانيۋي ورداسى وردوستا بولىپ, قاراماعىنداعى ەل شانسي, الاشان ءوڭىر­لەرىنە شاشىراي قونىستانىپ جايىلىپ جات­تى. ءتۇتىن سانى 30 مىڭ شاڭىراق شاماسىندا ەدى. 220 جىلى حان پاتشالىعى قۇلاعان سوڭ, قىتايدىڭ سولتۇستىك شەكارالىق ايماقتارىنا عۇنداردىڭ كو­شىپ كەلۋى ەتەك الدى. 276-289 جىلدار ارالى­عىندا قونىس اۋدارعان عۇندار مەن سەنبيلەردىڭ سانى 400 مىڭعا جەتتى. عۇنداردىڭ ەسەلەپ كوبەيۋى بۇرىنعى سولتۇستىك عۇن دالا­سىن­دا ەلدى «اق تاياق» قىلعان قىر­عىن جۇرتتىڭ ءۇر­كىن­شىلىگىمەن تىكەلەي بايلا­نىستى. ءوز قانداس­تارىنا ىلەسە الماي قالىپ قو­يىپ, و عىپ, بۇ عىپ كۇن كەشكەن عۇنداردىڭ 20 مىڭ شاڭىراعى 265 جىلى قىتايعا ءوز ەرىكتەرىمەن بەرىلدى. گ.كلياشتورنىي ولاردىڭ قاتارىندا داشۋي, سايلي (سينلي) رۋلارى مەن حانان عۇندارىن اتايدى (س.گ.كلياشتورنىي. يستوريا تسەنترالنوي ازي ي پامياتنيكي رۋنيچەسكوگو پيسما» سپب, 2003). قىتاي يمپەراتورى ولاردى حەسي ولكەسىن­دەگى كونە قالا يان كەنتىنىڭ توڭىرەگىنە قونىس­تانۋ­عا ءتارتىپ ەتەدى. قىتاي توپىراعىن سانلي (شىڭلي) اتاۋىمەن باسقان كوك قاۋىمى ارگى-بەرگىسىمەن 100 جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا اشينا ەسىمىنە يە بولدى. ونىڭ سەبەپ-سالدارى نەدە؟ كوك تۇرىكتەرى تاريحىنداعى شيەلى كۇرمەۋلەردىڭ ءبىرى وسى. ماۋدۋن تاڭىرقۇتتىڭ ۇلى لاوشان زامانىندا دۋنحۋاننان ۇلى يۋەچجيلەردى قۋعاندا, ولاردىڭ ءبىر ءبو­لىگى شاڭدى ۇرگىنشىلىككە ىلەسە الماي, بايىرعى تو­پىراقتارىندا قالىپ قويعان-دى. ولار «كىشى يۋەچجي» اتاندى. بىرتىندەپ ولار گاوچان, حەسي ولكە­لەرى­نە جىلىستاي قونىستاندى. كىشى يۋەچجيىمىز باس­قا ەمەس, توحار ءتىلدى جۇرت. 500 وتباسى شىڭ­لي­لار وسى توحار قاۋىمىنىڭ اراسىنا تاپ بولىپ, توحار ءتىلىنىڭ ىقپالىن باستان كەشىردى. وكىنىشكە وراي, توحار ءتىلى ءوزىنىڭ تۇپكى سىرىن اشا قويعان جوق. زەرتتەۋشىلەر ونى ۇندىەۋروپا تىلىنە جاقىن­داس­تىرىپ, شىعىس يران تىلىنە جاتقىزا ءسوي­لە­گەن­مەن, ءتىلدىڭ ەجەلگى قاتپارلارىنىڭ (ا.ۆ. نۇس­قا­لارى) الدىڭعى ازيا­لىق حەتت, لۋۆي تىلدەرىنە ۇقساستىعى اڭعارى­لا­دى (ۆوستوچنىي تۋركەستان ۆ درەۆنوستي ي راننەم سرەدنەۆەكوۆە. م, 1992). اتال­مىش تىلدە فين-ۋگور, دراۆيد تۇرىكتەرى مەن التاي تۇرىك­تەرى­نىڭ تىلدىك ۇلگىلەرى اجەپتاۋىر ۇشىراسادى. زەرتتەۋ اۆتورلارى ونى ۇندىەۋروپالىق جۇرتتىڭ شىعىسقا ەندەي ۇزاعاندا بويلارىنا دارىتقان تىلدىك جاماۋى دەپ تۇسىندىرەدى. ونىڭ كەرىسىنشە بولۋى دا عاجاپ ەمەس. كوپشىلىككە بەلگىلى زەرتتەۋىندە ن.اريستوۆ مونرەال ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجون كەمپبەللدىڭ ەڭبەكتەرىنە يەك ارتا وتىرىپ: «..ەستە جوق ەرتە زامانداردا-اق ادامزات وركەنيە­تىن­دە ەلەۋلى ىلگەرىلەۋلىكتەرگە قول جەتكىزگەن تۋران تايپالارى اراسىندا حيتتار (حەتتەر – ءا.س.) كوزگە تۇسەدى. ولار ب.د.د.VIII عاسىردا سي­ريا, مەسوپوتاميا, باتىس ينديادا بيلىك قۇ­رىپ, اسسيريا پاتشاسى سارگون II-دەن جەڭىلىس تاپتى. الايدا, ينديا توپىراعىن تاستاماي, ءبۋدديزمدى تاراتۋشى­لار­دىڭ ءبىرى بولدى. اقىر سو­ڭىن­دا براحمانيزم ءبۋدديزمدى جەڭىپ شىققاندا حيتتار ءسىبىر مەن ەنەسەيگە ۇزادى» دەگەن وي تۇجىرادى (ن.اريستوۆ. زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي ي سۆەدەنيا وب يح چيسلەننوستي. سپب, 1897). الدىڭعى ازيالىق حەتتەر­دىڭ باتىس تۇرىك ءتىلىنىڭ ادىع ديالەكتىسىندە سويلە­گە­نى عىلىمدا ماقۇل­دان­عان باسى اشىق پىكىر. ەجەلگى توحار ءتىلىنىڭ ا, ۆ نۇسقالارىندا حەتت ءتىلى­نىڭ مىسال­دارى اجەپتاۋىر كەزدەسەتىنىنە قاراپ, توحارلار كوش-جونەكەي حەتتەردەن جىرىلىپ قالىپ قويعان جۇرت دەپ قيسىن­داۋ­دىڭ اقىلعا شەتىندىگى جوق. تىلدەگى شىعىس يران­دىق, ءۇندى-ەۋروپالىق نىشاندار بايىرعى حەتت تىلىنە كەيىن جامالعان جاماۋلار بولۋى دا عاجاپ ەمەس. مىڭ جىلداي ءداۋىر­لەگەن يران اينالا ءتوڭى­رەگىن: شىعىستا اۋ­عاندى, ورتا ازيانى, شىعىس تۇرىك­ستان­دى, كاۆ­­كاز بەن الدىڭعى ازيانىڭ كوپتەگەن حالىق­تارىن پارسىلاندىردى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر كەزدەگى ەر توڭا – افراسيابتىڭ ءتول جۇرتى ەدى. بايىر­عى تۇرىك­تەردىڭ ءتىلىن, ءدىنىن وزگەرتىپ, جاتقا ءدىلىن بەرگەن بۇرىنعى قانداستارىن «سوعداق» دەپ اتا­عانىن ەستە ۇستاعان ءجون. تۇرىك زامانىنا دەيىن 1000 جىل پار­سىلانۋ بولدى, پارسىنىڭ تۇرىك­تەنۋى بولعان جوق. سوندىقتان ءپارسىتىل­دەنە باس­تاعان جۇرتتاردىڭ تىلىندەگى وزگە تىلدىك ەلەمەنت ولاردىڭ و باستاعى تەك-ناسىلىنە مەڭ­زەي­تىن ەن-تاڭبا. كەيىن بۇل ارالاس ءتىل حوتان-ساق ءتىلى دەپ اتال­دى. توحارلار اراسىنا تاپ بولعان اشينا تاي­پاسىنان توحار تىلدىك اسەرىن ىزدەگەندە, س.گ.كلياشتورنىي تومەنگىدەي مىسالدارعا ءجۇ­گىنەدى: «حوتان-ساق تىلىندەگى (براحمي جازۋ­لارىن­دا) اسسەينا (اششەنا) دا, توحار تىلىندەگى اشنا دا – كوك ۇعىمىن بىلدىرەدى. اسىرەسە اسسەينا, اسسەنا تۇرىندە كەزدەسەتىن حوتان-ساق ەتيمولوگياسى اشي­نا­عا فونەتيكا جانە سەمانتيكا تۇرعىسىنان ءدال كەلەدى» (س.گ.كلياشتورنىي. يستوريا تسەنترالنوي ازي ي پامياتنيكي رۋنيچەسكوگو پيسما. سپب. 2003). دەمەك, حەسيدەگى توحارلار اراسىنا تاپ بولعان كوك تايپاسى توحار ءتىلىنىڭ اسەرىمەن اسسانا اتانعان. س.گ.كلياشتورنىي اشينا تۇرىكتەرىن «كوك تۇرىكتەر» («گولۋبىە تيۋركي») دەپ الىپتەپ, ءوزىنىڭ ۇس­­تانىمىنا ءدوپ كەلمەگەن سوڭ, حوتان-ساقتىق «اسسا­نانىڭ» تولىق ماعىناسىن بەرمەيدى. گرۋزين عالىمى ي.شەرۆاميدزە بۇل ماسەلەگە انىقتىق ەنگىزەدى: «اشينا پارسىنىڭ «اsina» سوزىنەن شىققان. ول كوك اسپان دەگەندى بىلدىرەدى. «اشينا تۇرىكتەرى» دەگەنىمىز – «اسپان تۇرىكتەرى» دەگەن ءسوز (ي.شەرۆاميدزە. ەششە راز وب ەتيمولوگي يمەني Asina-Aatille-Abumoxo// «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا», 1989. №3). انەس ساراي. (جالعاسى. باسى وتكەن نومىردە)