ج.بيۋففون.
ەلەكتروندى عالامتور جەلىسىندە «www.edu–cip.kz» دەگەن سايتتى تاۋلىگىنە مىڭنان استام ادام پايدالانادى. بۇل سايتتا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى, مەملەكەتتىك ءبىلىم باعدارلامالارى, سونداي-اق حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەندياسى تۋرالى ماعلۇماتتار جاريالاناتىندىقتان, ونى پايدالانۋشىلاردىڭ دەنى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر بولىپ كەلەتىنى تۇسىنىكتى. اتالمىش سايتتىڭ باستى بەتىن اشىپ قاراساڭىز, ەڭ باس جاعىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جاستارعا ارناپ ايتقان: «حالقىمىز دارىندى ۇلعا, تالانتتى قىزعا قاي زاماندا دا كەندە بولماعان. ولاردىڭ ءبارى دە حالقىمىزدىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, اسپانىمىزدا شوقجۇلدىزداي جارقىراپ تۇر... ەندىگى كەزەكتە العان ءبىلىمدەرىڭىزدى تۋعان ەلدەرىڭنىڭ كادەسىنە جاراتىپ, مەملەكەت ارتقان ءۇمىتتى اقتاڭىزدار. قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتەتىندەرىڭىزگە مەن سەنىمدىمىن» دەگەن ءسوزىن كەزدەستىرەسىز. ءيا, قاي كەزدە بولسا دا ءبىلىمدىنىڭ الدىنان كۇن, ارتىنان اي تۋىپ جۇرەتىنى اقيقات. بولاشاقتا «قارا شاڭىراقتىڭ» يەسى اتاناتىن جاستارعا ارتىلعان جۇك تە, سەنىم دە ايتارلىقتاي سالماقتى. الەمگە ەگەمەندىگىمىزدى مويىنداتىپ, سولارمەن قويان-قولتىق ارالاسۋ, ساياسي-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني, ءبىلىم-عىلىم جاعىنان دا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىندا كوپتەگەن قۇجاتتارعا قول قويىپ, كەلەشەگىمىزدىڭ داڭعىل جولىن ايقىنداۋدامىز.
مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسى تاعايىندالعاننان بەرى شەتەلدەرگە شىعىپ ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلاما تۋرالى بىلمەيتىن جاستار كەمدە-كەم. ولار دا شەت ەلدەردە وقىعىلارى كەلەتىندىكتەن, جاقسى وقۋعا ۇمتىلادى. ءبىزدى قۋانتاتىن دا وسى! وسى ورايدا, تالاپكەرلەرگە ءتۇرلى سىناقتاردان ءوتىپ, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن قۇجات تاپسىرۋ كەزەگىندە تۇرۋ دا وڭاي ەمەس. ويتكەنى, مەكتەپ بىتىرۋشىلەر بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جينالادى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنداعى باسەكەلەستىك, ونىڭ قيىندىعى قانشالىق ەكەندىگى وسىدان-اق بايقالادى. ال ناتيجەسى شە؟..
وسىنداي تاڭعى كەزەكتە سان رەت تۇرعان, كوپتەگەن سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تىڭ يللينويس شتاتىنىڭ ورتالىعى چيكاگو قالاسىنداعى يللينويس تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا ەنەرگەتيك-ينجەنەر ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ساۋلەت مۇحاماديەۆ ەسىمدى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 2009 جىلعى ستيپەندياتىمەن عالامتور جەلىسى ارقىلى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– «امەريكا», «نيۋ-يورك», «اق ءۇي» دەگەن سوزدەر وقۋشى كەزىڭدە وزىڭە قالاي اسەر ەتتۋشى ەدى؟ قازىر شە؟ سول كەزدەگى سەزىممەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىق بار ما؟
– بۇل سوزدەر, ارينە, وقۋشى كەزىمدە ماعان ايتارلىقتاي بوتەن اسەر بەرگەن جوق. امەريكاعا كەلۋدى, نيۋ-يوركتە قىدىرۋدى, اق ءۇيدىڭ قاسىندا سۋرەتكە ءتۇسۋدى كادىمگىدەي ارماندايتىنمىن. كىتاپ بەتتەرىنەن وقىعاندا نەمەسە تەلەديداردان كورگەندە قىزىعۋشىلىق سەزىمى پايدا بولاتىنى راس-تىن. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدەرىمدە مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى پاندەرىمنىڭ ءبىرى اعىلشىن ءتىلى بولعان. ۋاقىت وتە كەلە اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايقىندالا تۇسكەندىكتەن, بۇل ءتىلدى تەرەڭدەتۋگە تىرىستىم. ءتىل ۇيرەنۋدىڭ وزىندىك قيىندىعى مەن قىزىعى بار ەمەس پە. سول سەبەپتى ءوز تاراپىمنان قىزىعۋشىلىق بولعاندىقتان, اعىلشىن ءتىلى مەن ءۇشىن قيىنعا سوقپادى. ءسويتىپ, كەشەگى قيال-ارمانىم بۇگىندە شىندىققا اينالدى. ەگەر دە قيىنشىلىققا مويىماي, وعان توزە بىلسەڭ, شىن ءسوزىم, ارمانىڭ شىندىققا اينالادى ەكەن.
– «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدە ءبىلىم الۋ تۋرالى ويعا كەلۋىڭە نە سەبەپ بولدى؟
– بىرىنشىدەن, وسى تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ماعان اقش دەگەن مەملەكەتتى تولىقتاي بولماسا دا ءبىراز اشىپ بەرگەندەي بولدى. «بولاشاق», باسقالار ءۇشىن بىلمەيمىن, جەكە ءوز باسىم ءۇشىن ومىرىمدە ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن مۇمكىندىك سەكىلدى كورىندى. ونىڭ ۇستىنە 2007 جىلى ەلىمىزدەگى «Work & travel» باعدارلاماسىمەن العاش رەت امەريكادا بولعانمىن. سول كەزدە ناعىز تىلدىك ورتاعا كەلگەندىكتەن بولار, اعىلشىن ءتىلىن جەتىلدىرۋدىڭ كوپتەگەن جولىن ۇيرەندىم. ەلگە ورالعان سوڭ, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن باعىمدى سىناپ كورۋگە بەل بايلادىم. 2 جىلدىق دايىندىعىم ءوز جەمىسىن بەردى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە دايىندىق بارىسىندا اتا-انام, مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر, وسى باعدارلامامەن وقىپ جۇرگەن دوستارىم ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, كومەكتەرىن اياعان جوق.
«بولاشاق» باعدارلاماسىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بىزگە بەرگەن ۇلكەن سىيى دەپ قابىلدايمىن. الەم ەلدەرىندە مۇنداي باعدارلامالار وتە سيرەك كەزدەسەدى.
– قانداي سەبەپپەن ءدال قازىرگى وقىپ جۇرگەن ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدادىڭ؟
– البەرت ەنشتەيننىڭ: «ادام ەستىپ بىلگەنى ارقىلى عانا جەتىلمەيدى. ەڭبەك پەن ءىس-ارەكەت ۇستىندە قالىپتاسادى» دەپ ايتقانى مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىما اينالعان. كەزىندە, مەكتەپ بىتىرە سالىسىمەن مەن ەلورداداعى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعىلشىن ءتىلى ماماندىعىنا مەملەكەتتىك گرانتپەن وقۋعا تۇسكەنمىن. الايدا ۋاقىت بارىنە ساراپشى عوي, كەيىن ەنەرگەتيكا سالاسىنا قىزىعا باستادىم. بايقاپ قاراساڭىز, وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى مامانداردىڭ دەنى – شەتەلدىكتەر. مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالاعا, ۇلكەن قولداۋ بولىپ جاتقاندىقتان, نەگە وسى ماماندىقتى وقىماسقا دەگەن ويعا كەلدىم. ءسويتىپ, عالامتور جەلىسى ارقىلى وسى ماماندىق بويىنشا كادر دايىندايتىن الەمدەگى ەڭ مىقتى وقۋ ورىندارىن ىزدەستىردىم. ەنەرگەتيكا ماماندىعىن دايىندايتىن جوو-لاردىڭ ىشىندە اقش-تىڭ الار ورنى ەرەكشە. وسىلايشا ەنەرگەتيكاسى جوعارى دامىعان اقش-تى تاڭداپ, وسى سالا مامانىن جاقسى دايىندايتىن اتالمىش وقۋ ورنىنا وقۋعا ءتۇستىم.
– قاي قىرىنان الىپ قارامايىق, اقش – الەم مويىنداعان كوشباسشى ەل. كەز كەلگەن سالادا امەريكا قاشاندا باسىمدىققا يە. ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا «پا, شىركىن-اي» دەرلىكتەي. وسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەلىمىزبەن سالىستىرعاندا كوزگە انىق كورىنەتىن ايىرماشىلىق بار ما؟
– بۇعان بىردەڭە دەپ ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, ايىرماشىلىق شىنىمەن دە كوپ. بىراق, ەڭ باستىسى, بۇل جەردە ءبىلىم الۋشىنىڭ دەڭگەيى ونىڭ قالتاسىنىڭ تەرەڭدىگىنە نەمەسە اكەسىنىڭ ورىنتاعىنىڭ بيىكتىگىنە بايلانىستى ەمەس. باسىنداعى بىلىمىنە تىكەلەي ءتاۋەلدى. مىنە, وسىنداي جەردە كىم-كىمنىڭ دە ءوز ماماندىعىن قانشالىقتى مەڭگەرگەنى ايدان انىق كورىنىپ تۇرادى. بۇل تۇرعىسىنان ءبىزدىڭ ۇيرەنەرىمىز بارشىلىق دەپ ويلايمىن. ءبىلىم بەرۋدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اقش-تىڭ ءتاجىريبەسىنەن الىنعان كرەديتتىك جۇيە بار. بۇل جۇيە ءوز كەزەگىندە جوو-لاردىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى ءۇشىن وتە ءتيىمدى.
– وقۋ ۇردىسىندە قانداي قيىندىقتار كەزدەستى؟
– وقۋ كەزىندەگى قيىندىقتاردىڭ كوبى تىلدەن باستالدى. مىڭ جەردەن ءوزىمدى اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەردىم دەپ ويلاعانىممەن, ءتىلدىك ايىرماشىلىقتارعا تاپ بولدىم. ءويتكەنى, كەزىندە مەكتەپ قابىرعاسىندا بىزگە بريتاندىق اعىلشىن ءتىلى وقىتىلدى. ال امەريكالىق اعىلشىن تىلىنە اسا نازار اۋدارىلمادى. ەكى ەلدىڭ تىلدىك ايىرماشىلىقتارى از دەگەنىمەن دە, ءبىز ءۇشىن كەيبىر جەرلەرىن ءتۇسىنۋ وڭايعا تۇسپەدى. اسىرەسە, افروامەريكالىق وقىتۋشىلاردى ارەڭ دەگەندە تۇسىنەمىز. سويلەۋ ءمانەرى مەن يديومالارىندا ايىرماشىلىق بولعاندىقتان, سولاردىڭ سويلەۋ تىلىنە بەيىمدەلىپ كەلە جاتىرمىز. ال ماماندىعىمدى مەڭگەرۋدەگى قيىندىقتار اسا كۇردەلى ەمەس.
– امەريكادا جان-جاقتان كەلگەن ادامدار وتە كوپ ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. وقۋ ورنىندا دا ءدال سولاي شىعار. باسقالاردىڭ سەندەرگە, قازاقستانعا دەگەن كوزقاراستارى قانداي؟
– امەريكالىقتار بولسىن, باسقا مەملەكەتتەن كەلگەندەر بولسىن, قاي-قايسىسى دا ءبىزدىڭ قوناقجايلىعىمىزعا ءتانتى. ەلىمىزدەگى ۇلتتاردىڭ تاتۋ ءومىرى, بەيبىت تۇرمىسى قاتتى قىزىقتىرادى. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتى كەمەڭگەر ساياساتكەر رەتىندە وتە جاقسى بىلەدى. «الەمدىك داعدارىسقا قاراماستان, سەندەردىڭ ەلدەرىڭ قازىرگى ۋاقىتتا وتە مىقتى تۇر. مۇنىڭ ءبارى ەلدەرىڭدى العا جەتەلەپ جاتقان باسشىلارىڭنىڭ ارقاسى», دەگەن ءسوزدى وقىتۋشى, پروفەسسورلاردىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىز. وسىنداي كەزدە كەزىندە «قازاقستان» دەگەندە كوز الدارىنا اۋعانستاندى ەلەستەتەتىن كوزقاراستارىنان ارىلعانىنا ءىشتەي قاتتى قۋانامىن. جاتاقحانادا تۇرعاندىقتان, بارىمەن دە ارالاس-قۇرالاس جۇرەمىز. كوبىسى بىزگە قوناققا كەلۋدى ۇناتادى. ولارعا قولىمىزدان كەلگەنشە ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى ۇسىنامىز. ۇلتتىق كيىمىمىزدىڭ ادەمىلىگىنە, ويۋ-ورنەكتىڭ اسەمدىگىنە دە قاتتى قىزىعادى. مۇندايدا كادىمگىدەي مارقايىپ قالامىز.
– بولاشاق باعدارلاماسى ارقىلى وقيتىن كوپتەگەن ستۋدەنتتەر وزدەرىندە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى ارتا تۇسكەندىگىن ايتىپ جاتادى. ال ءوز باسىڭ قانداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدەسىڭ؟
– بىردە چيكاگو قالاسىنداعى يسلام ورتالىعىندا پاكستاندىق ستۋدەنتپەن سويلەسىپ قالعانىم بار. قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تەگىن وقىپ جاتقانىن ەستىگەندە تاڭعالدى. اقش-تىڭ جوو-لارىندا وقۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى. الايدا ءماسەلە اقشادا ەمەس قوي. ەلىڭنىڭ ساعان ارتىپ وتىرعان سەنىمى ەڭ ءبىرىنشى ورىندا. وسىنى ويلاعاندا جاۋاپكەرشىلىگىڭ ەرىكسىز ارتادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدە وقۋدىڭ ءجونى باسقا. ەلباسىنىڭ جاستارعا دەگەن سەنىمى, قولداۋى ۇلكەن مەدەۋ. ەلدىڭ ءۇمىتىن ارقالاعان جاستار دا تەك وتانىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەڭبەكتەنەدى.
اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.
