ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە, قازاقستان مەملەكەتى باسشىلىعىنىڭ ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋدەگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ الەمدىك جاڭا تەحنولوگيالارىن كورمەگە جيناقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الىپ ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جۇرەك تۇسىندا سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە عانا پايدا بولىپ, جىلدان جىلعا جايناپ دامىعان الەمدەگى ەڭ جاڭا استانانىڭ زاماناۋي وبرازدىق بەينەسىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا ايگىلەۋ بولىپ تابىلاتىنداي. ويتكەنى, كوپتەگەن ەلدەردەگىدەي ۋاقىتشا ماندە عانا ەمەس, تۇراقتى پايدالانۋ ءۇشىن ەرەكشە كوڭىل, تازا نيەتپەن سالىنعان ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تاماشا كورىنىسى جالت-جۇلت ەتكەن استانامىزدىڭ اسەم بەينەسىمەن استاسقان ءبىرتۇتاس قالىپتا وسىناۋ ۇلى دالا توسىندە قيالى ءوزىنىڭ سول سايىن دالاسىنداي كەڭ, قۇشاعى كوك اسپانىنداي اشىق قازاق اتتى ارمانشىل دا جاڭالىققا قۇمار, قوناقجاي حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن, ونىڭ كەشەگى ءوز زامانىندا دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن ساق پەن عۇن, تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن ايگىلەيتىندەي.
كورمەنى كورۋ ءۇشىن شەت ەلدەردەن, كەلگەن ءاربىر قوناقتىڭ مۇندا اينالاسىنا قاراعان كەزدە ايتەۋىر ءبىر جاڭالىققا كەز بولاتىندىعى انىق. ويتكەنى, كورمە عيماراتتارى عانا ەمەس, كۇللى استانامىزدىڭ ءوزى جاڭا عوي. ال سول قوناق كورمەگە جاقىن جەردە ورنالاسقان ەتنواۋىلعا بارار نەمەسە استاناداعى مۇراجايلاردى ارالار بولسا, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى تانىپ, كىم ەكەنىمىزدى ۇعاتىندىعى تۇسىنىكتى. مىنە, وسى بارشا جاڭالىقتار مەن تەرەڭگە تامىر تارتقان تاريحىمىز قوسىلا كەلىپ, وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىك بەلگىسىن تۋعىزىپ, استانانىڭ تۋريستىك قالاعا اينالۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەتىن بولادى.
مەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ جاڭا ەلوردامىزدا ءوتۋىنىڭ ءوزىن قازاق حالقىن الەمگە ايگىلەۋدىڭ دانالىق ساياساتى دەپ تۇسىنەمىن. ويتكەنى, كەلگەن قوناققا مۇندا ءبارى دە كورىنىپ تۇراتىن بولادى. تەك كورمەگە جيناقتالاتىن جاڭا تەحنولوگيالار عانا ەمەس, تەك مۇنان كەيىندە تۇراقتى پايدالانۋدا بولاتىن كورمەنىڭ تاماشا عيماراتتارى عانا ەمەس, تەك كورمەنىڭ قارسى الدىندا تۇرعان ەرەكشە ستيلدە سالىنعان «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ» جاڭا عيماراتتارى عانا ەمەس, تەك قوناقتاردى قارسى الاتىن جاڭا اۋەجاي مەن تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ ەرەكشە كەلبەتى عانا ەمەس, قوناقتارعا كورسەتەتىن دۇنيەلەر بىزدە وتە كوپ بولادى. ءبىز تۇتاس استانانىڭ ءوزىن دە ماقتانىشپەن كورسەتە الامىز. مۇندا قازاقستان مەملەكەتىنىڭ سوڭعى جىلدارى جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىستارى قالاداعى سان ءتۇرلى عيماراتتار بەينەسىندە كوز مۇنارتاتىن بولادى.
مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا, مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا, بىزدە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە دايىندىق جۇمىستارى ونى وتكىزۋ قۇقىن جەڭىپ العان وسىدان 4-5 بۇرىنعى ۋاقىتتان بەرى عانا ەمەس, ودان كوپ بۇرىن, ەلوردامىز ەڭسەلەنىپ بوي تۇزەگەن ساتتەن بەرى باستالىپ كەتكەن. ال استانامىزدا قوناق ءۇشىن كورۋگە لايىق دۇنيەلەر وتە كوپ. ونىڭ ءبارىن ايتىپ تاۋىسا الماسپىز. مەن سونىڭ بىلايعى كوزگە ەلەۋسىزدەۋ, بىراق استانادا تۇرىپ جاتقان ءاربىر تۇرعىن ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ءبىر ماسەلەسى تۋرالى عانا اڭگىمە قوزعاماقپىن. ول – ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى.
ەگەر كەلگەن قوناققا, اسىرەسە, جاسىل ەۋروپادان كەلگەن قوناققا «استانانىڭ ماڭايى بۇرىن توپىراعى شىققان تاقىر جەر ەدى. ال مىنا اينالامىزداعى 70 مىڭ گەكتار ورماندى القاپتى وسىدان 10-15 جىل بۇرىن عانا قولدان وتىرعىزىلا باستاعان ءارتۇرلى اعاشتار قۇراپ وتىر» دەسەك, قوناقتىڭ اۋەلگى كەزدە بۇل سوزگە سەنبەي قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, ەۋروپادا «70 مىڭ گەكتارلىق القاپتى الىپ جاتقان جاساندى ورمان» دەگەن ۇعىم جوق. ونىڭ جەرىنىڭ قۇنارلىلىعى مەن ىلعالدىلىعى سونداي, شىبىق شانشىساڭىز بولدى وزىنەن ءوزى قاۋلاپ وسە بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپادا 70 مىڭ گەكتارعا ورمان وتىرعىزارلىقتاي بوس جاتقان جەر دە جوق. ال ءبىز ءۇشىن بۇل ايناداي اقيقات ماسەلە. ويتكەنى, بۇل ورماندى ءبىز ۇلكەن ەڭبەكپەن قالىپتاستىردىق. سول ءۇشىن جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى ارقايسىمىزدىڭ كوزىمىز كوردى. ءبارى دە استانالىقتاردىڭ كوز الدىندا ءوتتى. مىنە, وسىدان كەيىن قازاقتى ارمانشىل, جاقسىلىققا, جاڭالىققا قۇمار حالىق دەمەگەندە نە دەيمىز. استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن, ونىڭ اينالاسىندا جايقالعان جاسىل ورماندى كورگەندە كەلگەن قوناقتىڭ دا وسىلاي دەمەسكە لاجى بولماس.
– ءبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ جوسپارىمىزعا كۇمانمەن قاراعان ەدى. بىراق ءبىز وسى ورماندى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ءوسىرىپ, ونى قازاقستاننىڭ كەرەمەتىنە اينالدىردىق. سونىڭ ارقاسىندا قالادا شاڭ-توزاڭ, جەل ازايدى. ورماندا ارنايى جيدەك اعاشتارى وتىرعىزىلىپ, اڭ-قۇس پايدا بولدى. ەگىلگەن اعاشتار ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ دەمالىسىنا قاجەتتى جاعداي تۋعىزادى. مۇندا ۆەلوجولدارى, كەمپينگتەرى بار دەمالىس ايماقتارىن ورنىقتىرۋ جوسپارلانۋدا, – دەگەن ەدى جۋرناليستەرگە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ورماندى ارالاپ كورگەن ءبىر ساتىندە.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ورمان شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە, عالىمدارعا قاجىرلى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرە كەلىپ, «جاسىل بەلدەۋ» القابىن ۇلعايتۋ جۇمىستارى جالعاساتىنىن ايتتى.
– بارعان سايىن ۇلعايىپ كەلە جاتقان استانا ورمانىن ءبىز ماقتانىش ەتۋىمىزگە بولادى. 2020 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمىن 100 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى. ال قاراعاي وتىرعىزىلعاننان كەيىن ول ساپالىق تۇرعىدان مۇلدە وزگەشە بولادى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر, – دەگەن ەدى ەلباسى.
ال ەندى استانا ماڭايىن ورمانعا بولەۋگە ارنالعان وسى «جاسىل بەلدەۋ» جوباسىنىڭ وزىنە كەلەتىن بولساق, ول – ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا 1997 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى. بۇل جۇمىستىڭ باستى ماقساتى – قالانىڭ وزىندە جانە وعان جاپسارلاس اۋماقتاردا جاسىل جەلەك قالىپتاستىرۋ جانە ونى ساقتاۋ.
1997 جىلدان وتىرعىزىلىپ كەلە جاتقان اعاش كوشەتتەرىنىڭ جالپى اۋدانى 2013 جىلعا دەيىن 70 مىڭ گەكتاردى قۇراپ ۇلگىردى. ولاردىڭ شامامەن 15 مىڭى قالا اۋماعىندا, قالعان 55 مىڭى قالا سىرتىندا ورنالاسقان. سونىڭ ىشىندە «استانا – بۋراباي» اۆتوجولىنىڭ بويىندا 3,6 مىڭ گەكتاردان استام اۋماققا اعاش ەگىلگەن.
ورماننىڭ ىشىندە العاش وتىرعىزىلعان اعاشتاردىڭ بيىكتىگى قازىر 15-20 مەترگە جەتتى. بۇل, بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ دەمالاتىن جەرى بولسا, ەكىنشىدەن, جازدا ىستىقتان سايا, قىستا جەلدەن قورعانىش بولىپ, قالا كليماتىنىڭ وزگەرىپ, ونىڭ جۇمسارا تۇسۋىنە اسەر ەتۋدە.
جاسىل بەلدەۋ ىشىندە سۇيەلدى قايىڭ, ۇساق جاپىراقتى شەگىرشىن, كادىمگى قاراعاي, كودە, بوز جيدە, تەرەك سەكىلدى اعاشتار جاپا-تارماعاي وسكەن. ولاردىڭ قولدان وتىرعىزىلعاندىعىن كاسىبي ورمانشى بولماسا, بىلايعى كوز اجىراتا المايتىنداي. جاساندى ورمان القابىندا جوعارىدا اتالعان اعاشتاردان باسقا نەشە ءتۇرلى جيدەكتەر دە وسۋدە.
استانا قالاسى ماڭىنداعى جاسىل بەلدەۋدىڭ جالپى اۋماعى 14 827 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 11 502,2 گەكتارىنا ەكپە اعاشتار وتىرعىزىلعان. بۇل اۋماقتا 9,6 ميلليون دانا اعاش پەن بۇتالار جايقالىپ تۇر. 1998-2004 جىلدار اراسىندا نەگىزىنەن جاپىراق تۇقىمداس كوشەتتەر وتىرعىزىلىپتى. ولاردىڭ ىشىندە سارى قاراقات, اق كورىكتال, شيە, تاتار بورىجيدەگى, قاۋجاپىراقتى شەگىرشىن جانە باسقالار بار.
2014 جىلى كوكتەمدە تامىر جۇيەسى جابىق 398 434 دانا سەپپە كوشەت وتىرعىزىلدى. ونىڭ 57 مىڭدايى قىلقان جاپىراقتى بولسا, قالعانى ورمان قۇراۋشى اعاش تۇقىمدارى بولىپ سانالاتىن ەمەن, شەگىرشىن جانە باسقالار. مۇنداعى وسىمدىكتەردىڭ شامامەن 9,6 ميلليونى اعاشتاردان, 1,9 ميلليونى بۇتالاردان تۇرادى.
جاسىل بەلدەۋدە قازىر قوياندار ءوسىپ-ءونىپ, شىلدەر تىرشىلىك ەتۋدە. 2010-2011 جىلدارى 125 باس قۇس ساتىپ الىنىپ جىبەرىلگەن ەكەن. قىرعاۋىلدار تەز كوبەيەتىندىكتەن, ءۇش جىل ىشىندە ينكۋباتسيا ارقىلى 2 333 قۇس ءوسىپ شىققان.
مۇنىڭ سىرتىندا قولدان وتىرعىزىلعان ورمان ىشىندە باسقا دا نەشە ءتۇرلى اڭ مەن قۇس بار. مارال, ەلىك, قويان, تۇلكى, ءتىپتى كەيبىر جويىلا جازداعان اڭ تۇرلەرىنىڭ باسى كوبەيىپ كەلەدى.
2016 جىلى استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىنىڭ اۋماعىندا «كوشەتتەردى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ورمان ءوسىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ جوباسى» بويىنشا اۋدانى 291,1 گەكتار جەرگە تامىرى جابىق جۇيەمەن 353 560 كوشەت ەگىلدى. ونىڭ 135 238-ءىن قىلقان جاپىراقتى اعاشتار, 218 322-ءىن ورمان اعاشتارى قۇرايدى.
بۇگىنگى تاڭدا استانانىڭ جاسىل بەلدەۋى اۋماعىندا «كوشەتتەردى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ورمان ءوسىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەگىنىڭ» جوباسى ازىرلەنىپ, قولعا الىندى.
مۇنىڭ سىرتىندا, استانانى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ جونىندەگى جۇمىستار قالا ىشىندە دە جاپپاي جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە بىرنەشە باقتار مەن سكۆەرلەر پايدا بولدى. استانانى گۇلمەن كومكەرۋ ءىسى دە قىزۋ قولعا الىنۋدا. ماسەلەن بىلتىر قالا ىشىندە 7 ميلليون دانا گۇل وتىرعىزىلسا, بيىلعى كورسەتكىش بۇدان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, استانا گۇلزارلارى قالانىڭ ءاربىر شارشى مەترىنە شاققاندا جاسىل قالا الماتىدان دا اسىپ تۇسكەن.
ءسويتىپ, جاسىل كورپە جامىلىپ جايناعان ەلوردا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن لايىقتى دەڭگەيدە قارسى الدى. وسىنىڭ ءبارى – بىزگە بەرىلگەن تابيعات سىيى عانا ەمەس, ادام ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. جايناي بەر, جاسىل استانا!
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
