بۇعان بريتان عالىمدارىنىڭ جەمىس دنك-سىن ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى دە سەبەپكەر بولىپ وتىر. الايدا, ۇلىبريتانيالىق جازۋشى-جۋرناليست, «ساگا» بەدەلدى ادەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى, كوپتەگەن دەرەكتى تۋىندىلاردىڭ اۆتورى كريستوفەر روببينس ءسال بۇرىنىراق قازاقستان جايلى جازعان «قازاقستان – المانىڭ وتانى» اتتى كىتابىندا «الما مەن قىزعالداقتار وتانى» دەپ ەلىمىزگە ۇلكەن باعا بەرگەن بولاتىن. ءروببينستىڭ قىتاي مەن قازاقستان شەكاراسىنداعى تارباعاتايدىڭ بيىك تاۋلارىندا, كەيىنگى وركەنيەت قۇرىعى جەتە قويماعان ايماقتاردا جابايى الما ءوسىپ تۇرعانى جايلى, ونىڭ عالامشارداعى العاشقى المانىڭ اتاسى ەكەندىگى (Malus sieversii) تۋرالى قالام تەربەگەندىگى اجەپتاۋىر رەزونانس تۋعىزعانى جاسىرىن ەمەس. عالىمنىڭ جازۋىنشا, ەجەلگى داۋىرلەردە وسى ءوڭىر «جۇماق باعى» اتالعان كورىنەدى.
قازاقستاننىڭ قىتايمەن شەكتەسەتىن تاۋلى ايماعىندا ەكى مىڭ مەتر بيىكتىكتە وسەتىن بۇل جەمىستىڭ تۇقىمى ءالى دە ساقتالعان. دجۋنيپەر جاريالاعان تاعى ءبىر دەرەك: گيبريد جەمىس سانالاتىن «گرەنني سميت», «كوكس وراندج پيپپينس», «بروملي» سەكىلدى المانىڭ بريتانيالىق سۇرىپتارى ەجەلگى زاماندا قازاقستان اۋماعىنان جەتكىزىلگەن كورىنەدى. 1793 جىلى يوگانن سيۆەرس تارباعاتاي تاۋلارىنان ۇلكەندىگى ادام تاڭعالارلىقتاي الما كورگەندىگىن جازعاننان بەرى «سيۆەرس الماسى» اتانعان بۇگىنگى المانىڭ اتاسىنىڭ قانداي بولعاندىعىن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جاقسى بىلگەن...
دجۋنيپەر مەن وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى بيولوگ-عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىلارى وسى كەزەڭگە دەيىن الما باسقا جەمىستەردىڭ ارالاسىپ, تابيعي بۋدانداسۋ ارقىلى ۇزاق جىلدار ەنشىسىندە پايدا بولعان دەگەن جاڭساق تۇجىرىمدى جوققا شىعاردى. عالىم بۇل وڭىردە وركەنيەتتەن قاعابەرىس قالعان المانىڭ ءوزى بۇگىندە نەبارى جيىرما پايىزداي عانا دەيدى. كۇمانمەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى. بالكىم, بۇدان دا از بولۋى كادىك. دەگەنمەن, جابايى قازاق الماسىن زەرتتەۋ ارىدەن باستالعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. قازاقستاندىق عالىم, پروفەسسور ايماق جانعاليەۆ وسىناۋ التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار جابايى المانى ەلۋ جىل زەرتتەگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. 1941 جىلى قازاق الماسىنىڭ ارعى ءتۇپ تامىرى جايلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا دا قورعاعان. 1989 جىلى ەلىمىزگە كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ولدۋينكل وسى كىسىنىڭ شاقىرتۋىمەن كەلىپ, ەكى اپتا جاتىپ بۇل جەمىستىڭ قىرى مەن سىرىنا تاعى دا ۇڭىلەدى. كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنە ورالعاسىن ول الدەنەشە سەنساتسيالىق ماقالالار جاريالاپ, وعان الەمنىڭ اقش, گەرمانيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى سەكىلدى مەملەكەتتەرى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى. قازاقستانعا جاڭا ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, جاڭا باعدارلامالار قابىلدانادى. الماتىداعى بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, جابايى المانىڭ ءتۇپ تامىرى مەن بۋدانداستىرۋ جولىن زەرتتەۋشى عالىم-بيولوگ تاتيانا سالوۆانىڭ ايتۋى بويىنشا, تارباعاتايدىڭ جابايى الماسى تابيعات انا ۋاقىت وتكەلەگىنەن وتكىزىپ بەرگەن بۇگىنگى دايىن سۇرىپ. بۇل ۇلكەن ءىستىڭ باسىندا اتاقتى عالىم, اكادەميك ۆاۆيلوۆ تۇر. كەزىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ول كىسىنىڭ جابايى المانىڭ قاسيەتى مەن پايداسى جايلى ۇشان-تەڭىز عىلىمي ەڭبەكتەرى جارىق كوردى, بارلىق سانالى ءومىرىن وسى سالاعا ارنادى. الايدا, وسىناۋ جابايى جەمىس ءالى كۇنگە دەيىن زاڭدى تۇردە تىركەلمەي, نەكەسىز تۋعان نارەستەنىڭ كۇيىن كەشىپ وتىرعان كورىنەدى.
تارباعاتاي تاۋلارىندا وسەتىن وسىناۋ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن پايدالى جەمىستىڭ تۇقىمى الەمگە قالاي تاراعاندىعى جايلى مالىمەتتەر قانداي؟ زەرتتەۋشى عالىمدار بۇل پروتسەستى بيىك تاۋلاردا قونىستانعان كادىمگى ايۋلارمەن بايلانىستىرادى. البەتتە, ءوسىپ تۇرعان المانىڭ ەڭ ءتاتتىسى مەن ۇلكەنىن جەپ تويعان تاۋدىڭ قوڭىر مايماقتارى تورتكۇل دۇنيەگە مۇنى تابيعي جولمەن تاراتقان كورىنەدى. الدىمەن پارسى شىعاناعىنا جەتكەن جەمىس تۇقىمى ءوسىپ, وركەندەپ سايالى باقتارعا اينالىپ, ريم لەگيونەرلەرى ارقىلى ەۋروپا, ونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانياعا دا قونىستانا باستايدى. ءسويتىپ, اداماتا مەن حاۋاانانىڭ جۇماقتان جەر بەتىنە كەلۋىنە سەبەپكەر بولدى دەلىنەتىن جەمىس ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ ءبىر سۇيىكتى اسىنا اينالادى.
الايدا, ءتۇپ توركىنى وزىمىزدەن شىققان وسىناۋ شىرىندى جەمىستى دۇرىس پايدالانا بىلمەي جۇرگەنىمىز اقيقات. كەڭەس وداعى كەزىندە تاۋلى وڭىرلەردەگى بارلىق كەڭشار, ۇجىمشارلاردىڭ اۋماعى اتشاپتىرىم جەكەلەگەن الما باقتارى بولدى. وندا قانشاما باعبان ەڭبەك ەتتى. جەمىس شىرىنى, ءارتۇرلى قايناتىلعان توساپتار شىعاراتىن زاۋىتتار قارقىندى جۇمىس ىستەگەنىن كوز كورگەندەر جوققا شىعارمايدى. ۇكىمەت تاراپىنان الما باقتارىن كۇتىپ, باپتاۋ ءۇشىن ارنايى قاراجات ءبولىنىپ, ءونىم كادەگە اسىپ جاتۋشى ەدى…
بۇگىندە ءتاتتى جەمىستىڭ ورنىن كورشى مەملەكەتتەن كەلەتىن المالار باسقان. قۇرت ەكەش قۇرت تا جەمەيتىن ول المالار قازىر تورىمىزگە ەنىپ, داستارقانىمىزدان بەرىك ورىن العانى راس. تابيعي, تازا جەمىس جوقتىڭ قاسى بولىپ تۇر. سيۆەرس الماسىن دا, اپورتتى دا ارمانداۋدان باسقا امال جوق. تەك, تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ كۇنگەي بوكتەرىندەگى اۋىلداردا عانا ءدامى ءتىل ۇيىرەر بۇل جەمىسپەن قاۋىشا الاسىز.
بەرىكحان تايجىگىت
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى
