وبلىستىق وفتالمولوگيالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى دۋلات ۇدەرباەۆ – ۇزاق جىل بويى «ادام جانىنىڭ ايناسى» اتالاتىن قوس جاناردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەپ, قىراعىلىعىن ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلە جاتقان بىلىكتى مامان. مىڭداعان ناۋقاستىڭ العىسىن الىپ, ءمىنسىز ەڭبەگى جوعارى باعالانعان دارىگەر ەڭ باستىسى ءتيىستى مەرزىمدە تەكسەرۋدەن ءوتىپ وتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ءوز ماماندىعىنىڭ مايتالمانى بۇگىنگى وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, ەمدەۋدە مەديتسينانىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنىن ايتادى.
– Iرگەتاسى سوناۋ 1965 جىلى قالانعان وبلىستىق وفتالمولوگيالىق اۋرۋحاناعا جەتپiسiنشi جىلداردىڭ اياعىندا كەلدىم. سول كەزدە كوزگە ميكروسكوپپەن وپەراتسيانى جاساۋ ەندi قولعا الىنىپ جاتقان ەدى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپiسiنشi جىلدارى جاساندى كوز لينزاسىن سالۋ العاش انگليادا, ماسكەۋدە, جاپونيادا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ باسىندا بۇل ءادiس بiزگە دە كەلدi. قازiر وتانىڭ 100 پايىزى ميكروسكوپپەن جاسالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن وپەراتسيالار جەرگىلىكتى جەردە جاسالادى, جاساندى كوز بۇرشاعىن سالۋ بiزدiڭ دارiگەرلەر ءۇشiن كۇندەلiكتi شارۋاعا اينالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس كوپ. «سالاماتتى قازاقستان», «دەنساۋلىق» باعدارلامالارى اياسىندا ءبىزدىڭ اۋرۋحانا كوپتەگەن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. كوزدى جاڭا تاسىلمەن ەمدەۋدى جولعا قويدىق. ماماندار جەتكىلىكتى. تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلە جاتىر. دارىگەرلەرىمىز ەلىمىزدە, الىس-جاقىن شەت ەلدەردە ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدە, – دەيدى دۋلات ومىرزاق ۇلى.
بۇل, بالكىم, قۋانتا قويمايتىن دەرەك بولار. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كوز دارىگەرلەرى ەشۋاقىتتا جۇمىسسىز قالمايدى. الەمنىڭ قاي ەلىندە بولسىن, وفتولمولوگ دارىگەرلەردىڭ ۇلەسى كوبەيەدى ەكەن. وعان بىرقاتار سەبەپتەر دە بار. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبى بويىنشا جاسى قىرىقتان اسقان ادامداردىڭ 2 پايىزى سۋ قاراڭعى (گلاۋكوما) كەسەلىمەن اۋىرادى. ۇيىمنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, 7 ميلليونعا جۋىق ادام وسى اۋرۋعا شالدىققان, سونداي-اق, 2030 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىش, ەكى ەسە ارتادى دەگەن قاۋىپ بار. الدىن الا قارالىپ, ەمدەلمەگەن جاعدايدا سۋقاراڭعىلىق كەسەلiنە ۇشىراعان ادامدار ورتا ەسەپپەن 4-6 جىل ارالىعىندا زاعيپتىققا دۋشار بولادى. ۇكiمەت وسى ماسەلەنi قاپەرگە الا وتىرىپ, الەۋمەتتiك ماڭىزى بار اۋرۋلاردىڭ قاتارىندا 2011 جىلدان باستاپ گلاۋكوما كەسەلiن سكرينينگتiك تاسiلمەن انىقتايتىن اۋرۋلار تiزiمiنە ەنگiزگەن. بۇل كەسەلدىڭ تاعى ءبىر جامان جەرى كوزدىڭ ىشكى قىسىمى جوعارى بولعان ادام كەي جاعدايدا كوزىنىڭ اۋىرعانىن بىلمەيدى. باستاپقى ساتىسى ءۇن-ءتۇنسىز جۇرەدى. سوندىقتان مۇنى انىقتاۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جاسى قىرىقتان اسقان ادامدار 1 جىلدا ءبىر رەت مىندەتتى تۇردە كوز قىسىمىن ولشەتىپ تۇرۋى ءتيىس. دۋلات ومiرزاق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا سۋ قاراڭعى اۋرۋىمەن وبلىستا 7916 ناۋقاس ەسەپتە تۇر.
كوزدىڭ ىشىندەگى بۇرشاقتىڭ قارتايۋى (كاتاراكتا) دا بەلەڭ الىپ كەلەدى. ء«بىزدىڭ جاس كەزىمىزدە, وسىدان قىرىق جىل بۇرىن, بۇل كەسەل كوبىنەسە الپىستان اسقان ادامداردا كەزدەسەتىن ەدى. قازىر 40-50-دەن اسقانداردا كەزدەسۋدە. ياعني, كاتاراكتا كەسەلى جاسارىپ كەلەدى. نە سەبەپتى؟ بىرىنشىدەن, قازىر ەكولوگيا وزگەردى. تاماققا حيميالىق زاتتار قوسىلدى. سوندىقتان زات الماسۋ پروتسەسىنە بايلانىستى كوز ەرتە قارتايادى. قارتايعان سوڭ اعارادى. ەكىنشىدەن, اۋاداعى وزون قاباتى بىرتە-بىرتە جۇقارۋدا, كەي جەرلەرى تەسىلىپ جاتىر. بۇل ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەرىنىڭ ءتۇسۋىن كوبەيتەدى. وفتالمولوگيا عىلىمىنىڭ تاعى دا ءبىر وزەكتى ماسەلەسى وسى», – دەيدى باس دارىگەر.
وتە وتكىر تۇرعان ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى – بالالار اراسىندا, مەديتسينا تiلiمەن ايتقاندا, ميوپيا نەمەسە جاقىننان كورگiشتiك كەسەلiنىڭ ءوسۋi. بۇل اۋرۋ مەكتەپكە باراتىن بالالاردىڭ 5 پايىزىندا كەزدەسەدi. دەمەك, بiلiم بەرۋ مەكەمەسiنە بiرiنشi سىنىپقا بارعان 100 بالانىڭ بەسەۋi كوزiلدiرiك تاعادى. ال, ولار مەكتەپ بiتiرگەن جىلى بۇل كورسەتكiش 35 پايىزعا دەيiن وسەدi. بۇل عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن جاڭالىقتاردىڭ وتەۋi iسپەتتi. بالالار بۇرىنعىداي اسىر سالىپ وينامايدى. ءۇش-ءتورت جاسىنان كومپيۋتەرلiك ويىندارمەن «ساۋاتىن» اشادى. كۇنi-ءتۇنi ۇيالى تەلەفوندى شۇقىلايدى, تەلەديداردىڭ الدىندا وتىرادى. سمارتفونمەن ساعاتتار بويى «سىرلاسادى». وسىنىڭ سالدارىنان كوز جاقىننان كورۋگە قالىپتاسادى. بۇل – بالالار وفتالمولوگياسىنىڭ باستى پروبلەماسى. قازىر, اسىرەسە, قالانىڭ بالالارى الىسقا, اسپانعا, تاۋ ۇشىنا قاراي المايدى. كوز الدىندا كەدەرگى تۇر. دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, تاۋدىڭ ۇشار باسىنا نەمەسە الىسقا قاراعان كەزدە كوزدىڭ بارلىق بۇلشىق ەتى بوساڭسىپ, قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. ال جاقىننان قاراعان كەزدە, كوزدىڭ بۇلشىق ەتتەرى تارىلىپ, جاقىنعا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلەدى.
– ساۋ كوز قانداي بولۋى كەرەك؟ ۆەتنام حالقىندا «دەنساۋلىق – ادام مۇشەلەرىنىڭ ۇنسىزدىگى» دەگەن ماقال بار. باسىڭىز نە جۇرەگىڭىز اۋىرماسا, ول مۇشەلەردىڭ اۋىرتپالىعىن سەزىنبەيسىز. ادامنىڭ ساۋ مۇشەسى نەمەسە اعزاسى ءوز جۇمىسىن ء«ۇنسىز» اتقارادى. سول سياقتى ساۋ كوز دە اۋىرمايدى. ەگەر كوز نەمەسە ونىڭ اينالاسى, قاباق ءۇستى اۋىرسا, بۇل ونىڭ قابىنۋىنان نەمەسە كوز قىسىمىنىڭ ارتۋىنان حابار بەرەدى. جالپى, اۋىرسىنۋ سەزىمى – سول مۇشەدەگى ءبىر وزگەرىستىڭ پايدا بولۋى تۋرالى العاشقى بەلگى. ەلەمەي قويا سالۋعا بولمايدى. ساۋ كوز قىشىمايدى, قىزارمايدى, الىستان دا, جاقىننان دا جاقسى كورەدى. ساۋ كوز ىرىڭدەمەيدى, جاساۋرامايدى, تىكە الىسقا قاراعان كەزدە كورۋ اۋماعى 180 گرادۋستى قامتۋى ءتيىس, – دەيدى دۋلات ومىرزاق ۇلى.
بiلiكتi باسشى دۋلات ۇدەرباەۆ جەتەكشiلiك ەتەتiن وبلىستىق وفتالمولوگيالىق اۋرۋحانادا بۇگىندە ميكروحيرۋرگيالىق وپەراتسيانىڭ 27 ءتۇرى جانە لازەرلىك وتانىڭ 10 ءتۇرى جاسالادى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىمكەنت
