دەموگرافتاردىڭ بولجامى بويىنشا, جەر بەتىن مەكەندەيتىن حالىقتىڭ سانى 2050 جىلعا تامان 9 ميللياردقا جەتەتىن بولسا, احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسەرى انىق. ويتكەنى, بۇگىندە 7 ميللياردقا جۋىق تۇرعىنداردىڭ 1 ميللياردتان استامى تويا تاماق ىشپەيتىندىكتەن اشقۇرساق جۇرەدى ەكەن. سوندىقتان الداعى 30 جىلدىڭ ىشىندە ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن كەمىندە 1,5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر.
ەلىمىز كەڭەستەر وداعىنداعى رەسەيدەن كەيىنگى ءداندى داقىلدارمەن قاتار ەڭ ءىرى مال شارۋاشىلىعى وركەندەگەن ءوڭىر بولعان ەدى. وداقتاعى بيداي ەگىستىكتەرىنىڭ 30 پايىزى, قوي مەن ەشكىنىڭ 25 پايىزى جانە ءىرى قارانىڭ 8 پايىزىنان استامى قازاقتاردىڭ ۇلەسىندە بولدى. قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ 1990 جىلعى ىشكى جالپى ءونىمى 1983 جىلعى باعامەن ەسەپتەگەندە, 15 ملرد 386 ملن سومعا تەڭ بولعان. بۇل سول كەزدەگى ءىجو-ءنىڭ 38-40 پايىزىن قۇرادى دەگەن ءسوز. ەلىمىزدە 1990 جىلى 24 ملن 107,6 مىڭ توننا ءداندى داقىلدار باستىرىلسا, ونىڭ 14 ملن 399 مىڭ تونناسى بيداي, 568 مىڭ تونناسى قارا بيداي, 493 مىڭ تونناسى جۇگەرى, 590 مىڭ تونناسى كۇرىش بولعان ەكەن. وسى جىلعى دەرەكتەردى سارالاساق, ءىرى قارا مال سانى 9 ملن 729,4 مىڭ باس, قوي مەن ەشكى 35 ملن 586 مىڭ باس, جىلقى 1ملن 627,1 مىڭ باس, تۇيە 144,6 مىڭ باس, ال شوشقا 3 ملن 208,9 باس بولىپ ءتۇزىلىپتى. ال جان باسىنا شاققاندا 93 كەلى ەت ءوندىرىپ, ىشكى تۇتىنۋعا ادام باسىنا 71 كەلى ەت جەلىندى دەگەن ءسوز بار. مۇنىڭ بارلىعىن نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز؟ وتكەننەن ساباق الا وتىرىپ, الداعى جۇمىسىمىزدى باعدارلاپ الماققا تاپتىرمايتىن مىسالدار ەدى.
ەندى از-كەم سالىستىرۋعا كەلەيىك. سول توقسانىنشى جىلدارى ءىجو-ءنىڭ 40 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرگەن بولسا, بۇگىندەرى ەلىمىزدىڭ جيىنتىق ونىمىندەگى اگرارلىق سەكتوردىڭ ۇلەسى 4 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان. سوندىقتان ماڭدايى جارقىراعان تاۋ-كەن, مۇناي-گاز سالالارىنىڭ الدىندا اۋىل جەتىمدىك كورىپ, زار ەڭىرەپ قالعانىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز, ال حالقىمىزدىڭ 47 پايىزى اۋىلدىق جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, جەتىمدىك كورىپ كەلگەن كىم ەكەنىن وپ-وڭاي ۇعىنۋعا بولادى. قالاداعى دا, دالاداعى دا قازاق بالاسىنىڭ تىرەگى دە, قورەگى دە, دەمەۋشىسى دە اۋىل ەدى...
وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ەكونوميكا عىلىمىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان نەوكلاسسيكالىق سينتەزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى الفرەد مارشالل «جەكە مەنشىك ءوز كەزىندە ماڭىزدى بولعان شىعار, ال بۇدان بىلاي شارۋاشىلىقتى بۇلاي جۇرگىزۋدە ەشبىر ءرولى جوق» دەگەن توقتامعا كەلگەن ەكەن. بۇل ءسوز ءبىزدىڭ ءدال قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرىپ, ىرىلەندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ جاتقانىمىزدى ءدوپ باسىپ ايتقانداي. سونىمەن قاتار, الەمدىك تاجىريبەدە شارۋاشىلىقتىڭ ەڭ وزىق ۇيىمدىق-قۇقىقتىق ءپىشىنى كووپەراتيۆ دەپ پايىمدالىپ وتىر, ويتكەنى مۇنداعى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ جۇيەسى ەكى ەسە كۇشتى. بىرىنشىدەن, كووپەراتيۆ مۇشەسى مىندەتتى تۇردە جۇمىس ىستەپ مول جالاقى الۋعا تىرىسىپ باعادى, ەكىنشىدەن, كووپەراتيۆتىڭ جىلدىق ناتيجەلى ارەكەتىنەن تۇسكەن تابىستان ءوز ۇلەسىن الۋعا تاعى دا مۇددەلى بولادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ 1- باسىمدىعىنىڭ ءتورتىنشى مىندەتتەمەسىنە نازار اۋدارار بولساق, وندا «...بەس جىل ىشىندە 500 مىڭنان استام جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعداي جاساۋ كەرەك» دەلىنگەن. ارينە, بۇل وڭاي جۇمىس ەمەس. مۇنىڭ وڭاي ەمەستىگىن ءوز تاجىريبەمە سۇيەنىپ ايتايىن. بۇۇ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسقان عىلىمي باعدارلاماسى اياسىندا 2009-2011 جىلدارى «جاھاندىق اۋا رايىنىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ءۇشىن تابىندىق جىلقى شارۋاشىلىعىنا كوشۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ» اتتى جوباعا باسشىلىق ەتكەن ەدىم. زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە الىسقا ۇزاماي-اق الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قارعالى, ۇيالى اۋىلدارىن تاڭداعان ەدىك. سول جەردەگى جايىلىم مەن شابىندىق يەسىنىڭ كەلىسىمىن الىپ, اتالعان ەكى اۋىلدىڭ جىلقىسىن بىرىكتىرىپ كووپەراتيۆ اشۋدى ويلادىق. ءار ءۇي ءوز بەتىنشە جىلقىسىن, سيىرىن, قويىن ورىسكە تاڭ اتا بولەك شىعارىپ, كەشكە بولەك قايتاراتىنىن كورىپ, جاعامىزدى ۇستاعان ەدىك. و زاماندا, بۇ زامان, جىلقىنى كۇندىز باققان قيانات قوي. بىرنەشە رەت اۋىل تۇرعىندارىن جيناپ ۇگىت ناسيحات جاسادىق, بەدەلدى اقساقالداردى ەرتىپ اپارىپ سويلەتتىك, الايدا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزە المادىق. دەگەنمەن دە ۇساق شارۋاشىلىقتى بىرىكتىرمەي, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە مۇمكىن ەمەس ەكەنى عىلىمي دالەلدەنگەن اقيقات.
جانكەلدى شىمشىقوۆ,
ماسكەۋ حالىقارالىق اگرارلىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
