قىرىققىز...
تاۋ وزەنى كۇركىرەپ اعادى. تاڭعى لەكىگەن سامال اڭعار تابانىنان ەستىلگەن ادەمى سارىن اۋەنى كوكتەمگى وسكىندى جامىلعان ءوڭىردى الديلەي تۇسكەندەي. اۋىل ورتاسىنداعى تاس جولمەن كەلدىم دە قىردى بەتكە الىپ توتەلەي تارتتىم. مامىرداعى ۇيىتقىپ سوققان جەل ۇرلەپ كوكوراي ءوڭىردى ادەمى قالىپقا كەلتىرگەن. قىر باسىنداعى جالعىز ءتۇپ قارا اعاشتى مەجە تۇتىپ ىلگەرى ادىمداي تۇسەمىن. سول قارا اعاشقا جەتسەم, اينالا تۇگەلدەي كورىنەردەي, ىنتىقتىرعان اسەرلى سۋرەت وزىنە جەتەلەيدى. كۇنى ەرتەڭ قۇبىلىپ تۇرىپ سوعاتىن التىنكۇرەكتىڭ لەبىن سەزگەندەي, شالعىن مايسا تولقي تۇسەدى. ەتىكتىڭ ەبەدەيسىز تابانىنا ازەر دەگەندە دەس بەرەدى. بەتكەيدەگى تولقىعان كوك مايساعا بۇرىلا ءبىر قاراپ قويامىن. ازعانتاي ءۇيلى اۋىل تىم تومەندە قالىپتى. ءار جەر-ءار جەردەن كوتەرىلگەن ءتۇتىن تىرشىلىكتىڭ تىنىسىن تارىلتقانداي.
شىركىن, جالعىز ءتۇپ قاراعاش جەتكىزەر ءتۇرى جوق. جاسىل بەتكەيمەن شالعىندى كەشىپ ءجۇرىپ قانشا جەرگە جەتكەنىڭدى دە بىلمەيسىڭ. الىستان كوز قارىقتىرعان مۇزارت شىڭدار باعاناعىداي ەمەس, تىم بيىكتەي تۇسكەندەي, ءبىر قاراعاندا تىم جاقىنداي تۇسكەندەي. ال ەتەكتەگى تاۋ وزەنىنىڭ كۇركىرى ەمىس-ەمىس تالىپ ەستىلەدى. سوندا عانا بىلەسىز, اۋىلدان الىستاي ۇزاعانىڭدى سەزىنەسىڭ. بەتكەيگە ورلەگەن سايىن ماڭداي تىرەر قاراعاش ءالى دە اۋدەم جەردە ەكەنى ەڭسەنى باسارداي, دەگەنمەن دىتتەگەن مەجەگە جەتپەي قايتۋعا تاعى بولمايدى. سەبەبى, قايبىر جىلى وگەم تاۋىنا قوس اتپەن جول تارتقاندا ماعان سەرىك بولعان قارا شال ەكەۋمىز قيا بەتكەيدەگى سۇرلەۋمەن كەلىپ, اسۋدان اۋپىرىمدەپ اسىپ, جاقپار تاستارىن كورسەتىپ, تامسانا اڭگىمە باستاعان. سۇلۋ تابيعاتتىڭ كەرىم كەلبەتىنە قىزىعىپ, بايقاماعانبىز-اۋ. سۇق ساۋساعىن باعىتتاعان جاققا نازار اۋداردىم. الدىمەن جاسىل بەتكەيدە شوشايعان جارتاستار ايرىقشالانا كورىندى.
– سول, شىراق, – دەدى, سوسىن تۇقشىڭداپ جان قالتاسىنان الدەنەنى ىزدەپ الەك بولدى دا قالدى. – جاڭا كەمپىرى تۇسكىرگە سويلەپ ءجۇرىپ ۇمىت قالدىردىم با ەكەن, ا, قايدا كەتە قويدى.
ءبىز اڭ-تاڭ كۇيدە قارا شالعا بۇرىلدىق
– نە بولدى, اقساقال؟
– ە..ە, مىنا قۋىسقا ءتۇسىپ كەتىپتى عوي, شاقشامدى ايتام دا.
اقساقال ءوز قىلىعىنا ءوزى كۇلدى. كەڭك-كەڭك ەتكەن كۇيى قوڭىرقاي تارتقان شاقشانى الاقانىنا ۇرعىلاپ, ءۇش-ءتورت ءتۇيىر ناسىبايدى اسىقپاي ساۋساعىمەن ءبىر جەرگە جينادى. الدە ۋاقىتتا باپپەن ەرىننىڭ استىنا تاستادى. اقساقالدىڭ ءاربىر قيمىلىن قالت جىبەرمەي قارايمىن. قايدان كەلە قويدىق دەگەندە وي دا كەلدى. الما اعاشىنىڭ كولەڭكەسىندە ورتالىققا كەتكەن كولىكتى كۇتىپ قالا بەرسەك بولماس پا؟!. ءاپ-ساتتە اتتاردى ەرتتەپ اكەلگەن كۇيى ءجۇر-ءجۇردىڭ استىنا العان. تاۋدى كورسەتەم دە قايتىپ كەلەمىز دەگەننەن كەيىن ۇزەڭگىگە اياق سالعانبىز. ەندى ناسىبايعا ەلتىگەن شالدىڭ جۇزىنە قاراپ وتىرمىز.
– بۇل ءوزى قىزىق, شىراق, كادىمگى جارتاس دەپ قارايسىڭ عوي, – دەپ ءبىر قويدى. – وسى جەردەن باعامداپ كورشى, قۇددى قىزدىڭ كەيپى, انە, دۇرىس ايتىپ وتىرمىن با؟
اقساقال كوز ۇشىنداعى جارتاستارعا نازار سالعان ساتىمىزدە اڭگىمەسىن اسىقپاي جالعادى.
– قىز دەيسىز بە, قايداعى قىز؟
ساۋالىمىزدى كۇتكەن جوق-اۋ, ەكىلەنە قىزىپ كەپ بەردى.
– شىراق-اۋ, قايداعى قىز دەيسىڭ, انە اڭعارا قاراشى, جالعىز ەمەس قوي, قىرىق قىز. ەرتە, باعزى ءبىر زاماندا وسى تاۋدىڭ قويناۋىندا وتىرعان بەيكۇنا اۋىلدى جاۋ شابادى. ءاپ-ساتتە ازان-قازان بولىپ, ارىنداعان اتتىلاردىڭ ويرانىنان شاڭىراقتارى ورتاسىنا تۇسكەن اۋىل تۇتقيىلدان كەلگەن جاۋدىڭ تابانىنا تاپتالىپ شىعا كەلەدى. ۇزىن ساسكەدە تاۋ بەتكەيىنە گۇل تەرە شىعىپ سەرۋەندەگەن قىرىق قىز قاس قاعىم ساتتە قىران-توپان قىرعىننان ك ۇلى اسپانعا شىققان اۋىلىن كورەدى. دالانىڭ بۇلا وسكەن ەركە سۇلۋلارى نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ قالادى.توبىر جاۋعا قىلار دارمەن جوق. شاڭىراعى قۇلاپ, كەرەگەسى سىنعان اۋىلعا قيماستىقپەن قاراپ, جانارلارىنا جاس الادى. قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ, بەتكەيدى اسەم وسيەتكە بولەگەن قىرىق قىزدى بايقاعان جاۋ ەكپىندەپ ەندىگى كەزەكتە جاپا-تارماعاي تاۋدى بەتكە الادى. قىزدار اۋىلعا قاراي ءتۇسىپ, جاۋعا قارسى كەلسە, كۇڭ بولاتىندارىن بىلەدى. وپات بولعان اعايىن-باۋىردى سىڭسي جوقتاعان كۇيى تاۋ باسىنا قاراي قاشادى. جاۋ جاقىنداپ قالادى. قاندى قول ارامزالارعا ارىن ساتقاننان, ادال, پاك كۇيىندە تاس بولىپ قالعاندارىن تىلەيدى. سول اق تىلەكتەرى ورىندالىپ, ارقايسىسى تاس بولىپ قالعان دەسەدى. قىرىق قىز... قىرىق جارتاس. تاۋ باسىنا ورمەلەگەندەي كەيىپتە قىزىلدى-جاسىلدى قىزدارداي كيىنگەن تۇستە كوز ارباعان قىرىق جارتاس ماڭگىلىككە قالىپ قويىپتى. جارىقتىق ەرتە كوكتەمدە الاقات بەتكەيدە سول قىرىق قىزدىڭ سىڭسي سالعان ءانى ەستىلىپ تۇرادى دەسەدى...
قارا شال ورنىنان تۇرەگەلدى دە قيىرشىق تاس اراسىنان قايناپ شىعىپ جاتقان بۇلاق سۋىنا قولىن شايىپ الاقانىمەن كوسىپ الىپ ءبىر ۇرتتادى. ءبىز دە باعانادان وتىرىپ شولىركىگەن تاڭدايىمىزدى جىبىتتىك. سوسىن اتتاردى وسى جەرگە قالدىرىپ قۇز بەتكەيىندەگى سۇرلەۋمەن تاۋ باسىنا ورمەلەدىك.
تاعى ءبىر تاڭدانارلىق نارسە جۇمباق سىر بۇككەن جارتاستىڭ تۇبىنەن بۇلك-بۇلك قايناعان بۇلاقتىڭ باستاۋى بۇرالاڭداي شيراتىلا كەلىپ, ەكىنشى جارتاستىڭ جانىنا ءسىڭىپ كەتەتىنى قايران قالدىرادى.
نەگە ەكەنىن كىم بىلگەن, الاقات بەتكەيدە سىڭسىعان ساعىنىش اۋەنى قۇلاققا ۇزدىك-ۇزدىك تالىپ جەتەدى دەسەدى...
قىرىققىز...
قارا شالدىڭ سونداعى اڭگىمەسى ءدال بۇگىنگىدەي ويعا ورالادى.
جوتانىڭ باسىنا تاياۋ قالعانىمدى ءبىلدىم, ويتكەنى كوكوراي شالعىندى ءوڭىر ادەمى ءتۇر الىپ ادەمى كەيپىمەن قۇلپىرا باستاعان. سوسىن تىكتەپ قارسى الدىما قاراعان ەدىم. دىتتەگەن قاراعاش قول سوزىم جەردە تۇر. الاتاۋدىڭ اپپاق مۇزارت شىڭدارى كەربەز كەلبەتىمەن كوز اربايدى. سول سىرباز كەيىپكە جاسىل شىرشالاردىڭ ادەمى ورنەگى وزگەشە ءسان بەرگەندەي. تاۋلى ءوڭىردىڭ كەرىم سۋرەتى سۇلۋلىقتىڭ تىلسىم الەمىنە ىنتىقتىرىپ بارادى. اسقار شىڭنىڭ قالقاسىنان كۇن كوتەرىلىپ كەلەدى. تابيعاتتىڭ جانار قارىقتىرعان اسەم كورىنىسى نۇرلى شۋاققا مالىنىپ, بۇرىنعىدان بەتەر قۇبىلدى. ەن سۇلۋلىقتىڭ اراسىنان وگەم تاۋدى ىزدەدىم. انە, انە, قاراقىز, شوشاق جارتاستار ساۋكەلەنگەن قالپى باستارى قىلتيدى. العا قاراي ەنتىگە ادىمدادىم. جوتا باسىنداعى قاراعاشقا جەتسەم, الاقانداعىداي انىق كورىنەرى ايقىن. اسىققان سايىن قۇلاققا بەيمالىم ءبىر ىزىڭ كەلەتىندەي. جەل كوتەرىلگەنى مە, قۇداي-اۋ, ۇزدىگىپ التىنكۇرەك سوعادى عوي. لەكىگەن سامال اكەلگەن ىزىڭ با, قۇلاق تۇسىمدا بەلگىسىز ءبىر اۋەن تۇرىپ الدى. جوتا باسىنا جەتتىم, قارسى الدىمدا ەڭسەلى قاراعاش تۇر. مىڭ سان بۇتاقتارى جەرمەن تەربەلە بيلەگەن قاراعاش كوگىلدىر اسپان استىندا نارتتاي قىزارىپ بوي تىكتەگەن جارتاستاردىڭ وزگەشە كوركىنە قۋانا تولقىعان قاراعاش, جوتا باسىندا جاپادان جالعىز تۇرىپ سيديعان بۇتاقتارى ءبىرىن ءبىرى تۇرتكىلەي سىبدىرلاپ, وزىمەن ءوزى سىر بولىسكەن قاراعاش ءماز-مەيرام دەرسىڭ.
نەگە ەكەنىن كىم بىلگەن, جوتا باسىندا الدەقايدان سىزىلتىپ سالعان بەيمالىم اۋەن ەستىلەدى دەسەدى...
قىرىققىز..
قاراعاش تۇبىندە تۇرىپ جانار ارباعان قىرىققىزدان نازار المايمىن.تاس ەكەن دەپ ويلامايسىز. ءتۇرلى كەيىپكە تۇسكەن قىرىق قىزدىڭ قىلىقتى بەينەسى. قاي جىلعى قارا شال قامشىسىمەن تۇرتپەكتەي ءجۇرىپ كورسەتكەن ساندىقتاس, دوڭگەلە جايىلعان داستارقانتاس, شەبەردىڭ قولىنان شىققانداي ورنەكتەلگەن اشەكەي تاس كوز الدىما كەلدى. ولارعا قاراپ قارا شال ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىر اڭىزدى اڭگىمەلەپ بەردى:
تاۋ قويناۋىنداعى اۋىلدا داۋلەتتى شاڭىراق يەسى جالعىز قىزىن ءسان-سالتاناتپەن كۇيەۋگە ۇزاتقالى جاتىپتى. سۇيگەن جىگىتىن كۇتىپ, ءوزىنىڭ قۇربىلارىنا توي جابدىعىن ەرەكشە ىقىلاسپەن تانىستىرا باستايدى. كۇيەۋ جىگىت كەلەر ۋاقىت بولدى-اۋ دەگەندە قىرعا شىعىپ بايقاپ كورەيىك دەپ تاۋ باسىنا كوتەرىلە بەرگەندە, تۇتقيىلدان شىققان جاۋدىڭ قورشاۋىندا قالادى. تاۋدى تەربەتكەن ادەمى اۋەن مەن سىڭعىرلاعان كۇمىس كۇلكى ساپ تىيىلادى. سۇيگەنىنە ۇزاتىلعالى وتىرعان بەكزادا بويجەتكەن جانىنداعى وتىز توعىز نوكەرىمەن قوسىلىپ سىڭسىعاندا توسىن ۇننەن جاۋ دا ابدىراپ قالادى. سىڭسىپ تۇرىپ بوتەنگە كۇڭ بولعانشا, تاسقا اينالىپ كەتكەندەرىن تىلەيدى. جانى تازا, كوڭىلدەرى پاك, سۇيگەنىنە ادال قىز قۇربىلارىممەن بىرگە سول كۇيلەرىندە تاسقا اينالعان دەسەدى...
قىرىققىز...
تاۋ اڭعارىنان اڭقىلداي سوققان التىنكۇرەك جەلى تاس مۇسىندەردىڭ اراسىنان قىرىققىزدىڭ جۇمباق سىرىن ۇرلاعان كۇيى ءۇزىپ-ءۇزىپ جەتكىزەتىندەي, اۋەزدى ءۇن قۇلاق تۇبىندە تۇرادى. وعان جوتا تۇبىندەگى جالعىز ءتۇپ قاراعاشتىڭ مىڭ سان بۇتاقتارىنىڭ سىبدىرى قوسىلادى.
ەرتە كوكتەمدە كوكوراي جوتانىڭ باسىندا الدەقايدان ەستىلەتىن سىڭسىعان سىرلى اۋەن سول شىعار دا...
ساپارباي پارمانقۇلوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تولەبي اۋدانى
