– دينا تولەۋبەكقىزى, سوڭعى ۋاقىتتا قوعام قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە ەداۋىر نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل جاعداي تۇسىنىكتى دە, سەبەبى بۇل ماسەلە بارلىق قازاقستاندىقتارعا قاتىستى. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىن جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن قالاي باعالايسىز؟
– 1998 جىلى باستالعان رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا ءتۇرلى قارجى كوزدەرىنەن زەينەتاقى تولەمدەرىن كوزدەيتىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى قالىپتاستى. ورتاق جانە بازالىق زەينەتاقىلار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تولەنەدى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) تولەمدەردى مىندەتتى, مىندەتتى كاسىپتىك جانە ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ەسەبىنەن قالىپتاسقان زەينەتاقى جيناقتارىنان تولەيدى. بولاشاقتا 2030 جىلدان باستاپ بازالىق زەينەتاقىنىڭ ورنىنا بيۋدجەتتەن ەڭ از كەپىلدىك بەرىلگەن زەينەتاقىنى ەنگىزۋ بولجانىپ وتىر, ال 2026 جىلدان باستاپ جاڭا شارتتى-جيناقتاۋشى قۇراۋىشتان العاشقى تولەمدەر باستالادى, ول قۇراۋىش جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بجزق-عا ءوزىنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى ءۇشىن ەنگىزەتىن 5 پايىزدىق مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلاتىن بولادى.
وسىلايشا, بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەمىز: 1) ورتاق, 2) جيناقتاۋشى جانە 3) شارتتى-جيناقتاۋشى قۇراۋىشتاردان تۇرادى. زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كوزدەرىن وسىلايشا ءارتاراپتاندىرۋ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى جانە ءبىر قۇراۋىشتىڭ كەمشىلىكتەرىن ەكىنشى قۇراۋىشتىڭ ارتىقشىلىقتارى ەسەبىنەن يكەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ بىرنەشە قۇراۋىشتارىن پايدالانۋ جوعالعان جالاقىنىڭ ورنىن اۋىستىرۋ كوەففيتسيەنتىن (زەينەتاقى مولشەرىنىڭ سالىمشىنىڭ ەڭبەك قىزمەتى كەزەڭىندە العان كىرىستەردىڭ دەڭگەيىنە قاتىناسى) 40 پايىز دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس كەلەدى.
زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى وسى كوپ دەڭگەيلى جۇيەنى دامىتۋ بولىپ تابىلادى, ول ورنىقتى ءارى زەينەتاقىنىڭ بارابار مولشەرىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت زەينەتاقىنىڭ بازالىق دەڭگەيى, زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى جانە بجزق قىزمەتىنە وزىنە جاۋاپكەرشىلىك الادى. الايدا, جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ۋاقتىلى جانە تولىق اۋدارۋعا جانە قىزمەتكەردىڭ شارتتى-جيناقتاۋشى شوتتارىن تولىقتىرۋعا جاۋاپكەرشىلىگى جۇمىس بەرۋشىگە دە, سونداي-اق, ءاربىر سالىمشىعا, ياعني ارقايسىمىزعا تيەسىلى. ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىن دامىتۋ – جۇيەنى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى. ەسەپتەۋگە سايكەس, تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەتىن ەڭ از ەرىكتى جارنانىڭ ءوزى زەينەتاقى جيناقتارىن ايتارلىقتاي ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز پايداسىنا ەنگىزىلەتىن ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ سومالارى زەينەتاقى شوتىنا اۋدارىلعان كەزدە سالىق سالۋدان بوساتىلادى.
قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اعىمداعى ۇلگىسىن باعالاي وتىرىپ, ونىڭ وزىق حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس كەلەتىنىن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. قازاقستان زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاعان كەزدە شۆەتسيا, گەرمانيا, نورۆەگيا, چيلي جانە باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن پايدالاندى, ول ەلدەردە جاڭا جيناقتاۋشى قۇراۋىشتاردى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان بولاتىن.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا سالىمشىلاردىڭ 10 ميلليوننان استام جەكە زەينەتاقى شوتتارى بار, ولاردا 6,9 ترلن تەڭگە زەينەتاقى جيناقتارى جيناقتالعان. مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلعان زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ورتاشا كولەمى 727 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى جۇمىس ىستەگەننەن باستاپ زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كولەمى 900 ملرد تەڭگەدەن استى. زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ سوماسىنداعى «تازا» ينۆەستيتسيالىق كىرىس ۇلەسى شامامەن 20 پايىزدى قۇرايدى.
زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ كوپ دەڭگەيلى ۇلگىسى تابىستى جۇمىس ىستەۋدە جانە جاسالعان تاڭداۋدىڭ دۇرىس ەكەندىگىن راستادى. سوندىقتان, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ قولدانىستاعى قاعيداتتارىن ساقتاۋ عانا ەمەس, سول سياقتى ولاردى ودان ءارى دامىتۋ دا ماڭىزدى.
– وسىعان دەيىن زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ رەفورمالاناتىنى, اتاپ ايتقاندا, نارىققا جەكە باسقارۋشى كومپانيالاردى جىبەرۋ ارقىلى رەفورمالاناتىنى تۋرالى حابارلانعان بولاتىن. وسى رەفورمانى دايىنداۋ قانداي ساتىدا؟
– ۇلتتىق بانك قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ نورمالارىنا تۇزەتۋلەر دايىندادى, وندا زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ بولىگىن سالىمشىنىڭ تاڭداۋى بويىنشا جەكە – قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك – باسقارۋشى كومپانيالارعا بەرۋ مۇمكىندىگى كوزدەلەدى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋدى باسىم تۇردە جەكە باسقارۋشى كومپانيا جۇزەگە اسىراتىنى بولجانىپ وتىر. باسەكەلەس ورتادا جۇمىس ىستەۋ باسقارۋشىلاردان ودان دا كوپ ينۆەستيتسيالىق كىرىس الۋدى تالاپ ەتەدى, سەبەبى, كىرىستىلىك دەڭگەيى جانە قارجى قۇرالدارىنىڭ ساپاسى ولاردىڭ باسەكەلەس باسىمدىقتارى بولىپ تابىلادى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تاراپىنان ءجىتى باقىلاۋدا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. سالىمشىلار زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ پروتسەسىنىڭ تيىمدىلىگىن دەربەس باعالاۋعا جانە بارىنشا تابىستى باسقارۋشى كومپانيالاردى جانە ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيالاردى تاڭداۋعا مۇمكىندىك الادى.
جەكە باسقارۋشىلاردى تارتۋ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ پورتفەلىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە تيىسىنشە, اكتيۆتەردى باسقارۋعا بايلانىستى تاۋەكەلدەردىڭ جالپى دەڭگەيىن تومەندەتۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, بۇل حالىقارالىق قارجى نارىقتارىندا اكتيۆتەردى ينۆەستيتسيالىق باسقارۋدىڭ اۋقىمدى تاجىريبەسىن پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى. زەينەتاقى جيناقتارىن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بولاشاق رەفورماسىنىڭ تۇجىرىمداماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىمەن تالقىلانۋدا.
ءبىز ۇسىنىلاتىن رەفورمانى ىسكە اسىرۋ زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ نارىعىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى, سالىمشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرادى جانە وتاندىق قور نارىعىن جانداندىرۋعا سەرپىن بەرەدى دەپ كۇتەمىز.
– جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاعاننان كەيىن ونىڭ ءاربىر قاتىسۋشىسىنىڭ ءرولى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟ ۇسىنىلاتىن ۇلگىنىڭ باسىمدىقتارى قانداي؟
– بجزق زەينەتاقى قاراجاتىنىڭ جانە جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ كولەمىن ەسەپتەۋ ورتالىعى بولىپ قالاتىنى بولجانىپ وتىر. ول سونداي-اق, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورنىقتىلىعى بويىنشا اكتۋارلىق ەسەپتەردى جاسايدى جانە ولاردىڭ نەگىزىندە ونى دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزەدى. اكتيۆتەردى باسقارۋعا ۇمىتكەر كومپانيالارعا بارىنشا قاتاڭ تالاپتار, ەڭ الدىمەن, مەنشىكتى كاپيتال بويىنشا تالاپتار قويى-
لاتىن بولادى, ولارعا كومپانيا ءتيىمسىز باسقارۋ جاعدايىندا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سوندىقتان, نارىقتا كوپ باسقارۋشى كومپانيا بولماۋى مۇمكىن. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋشى كومپانيالار زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا كىرىستىلىك دەڭگەيىن ۇلتتىق بانك ايقىندايتىن بەنچمارك دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. كومپانيا كىرىستىلىكتىڭ بەلگىلەنگەن دەڭگەيىنە جەتپەگەن جاعدايدا, ول الىنباعان ايىرمانى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن وتەۋگە مىندەتتى بولادى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقاراتىن كومپانيالار ءوزارا ءۇش ولشەمشارت بو-
يىنشا: كىرىستىلىك دەڭگەيى, قارجى قۇرالدارىنىڭ ساپاسى جانە الىناتىن كوميسسيا مولشەرى بويىنشا باسەكەلەس بولادى.
ۇلتتىق بانك, ءوز كەزەگىندە, باسقارۋشى كومپانيانىڭ پايداسىنا تاڭداۋ جاسامايتىن سالىمشىلاردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن, سونداي-اق, كونسەرۆاتيۆتىك ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا بويىنشا زەينەتاقى جانە زەينەتاقى الدىنداعى جاستاعى ادامداردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن باسقارۋىن جالعاستىرادى.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان ۇلگىسى: بىرىنشىدەن, جەكە زەينەتاقى جيناقتارىن باسقارعان كەزدە مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ قاقتىعىسىن بولدىرماۋعا, ەكىنشىدەن, زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جانە ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيانى باسقاراتىن كومپانيانى تاڭداۋ جولىمەن سالىمشىنى ءوز زەينەتاقى جيناقتارىن باسقارۋ پروتسەسىنە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇشىنشىدەن, قور نارىعى دا جاندانۋعا ءتيىس – وعان زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقاراتىن كومپانيالار تۇرىندە جاڭا «زاكىرلىك» ينۆەستورلار, جەكە باسقارۋشى كومپانيالار جانە ءومىردى ساقتاندىرۋ جونىندەگى كومپانيالار شىعا الادى. بۇل تۇجىرىمداما قازىرگى كەزدە ءتۇرلى دەڭگەيدە, ونىڭ ىشىندە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ماسەلەلەرى جونىندەگى بجزق جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستە دە تالقىلانۋ ۇستىندە. تاعى دا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل ءتاسىلدىڭ ءبىز ءۇشىن باسىم بولۋى ونىڭ مەملەكەت باقىلايتىن باسەكەلەس ورتا بولۋىندا.
– قازاقستان ءۇشىن زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ۇلگىسىن ساقتاۋ نەلىكتەن ماڭىزدى؟
– الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ءمىنسىز ۇلگىسى جوق ەكەندىگى ءسوزسىز. ءاربىر, ۇلگىنىڭ مىقتى جانە وسال تۇستارى بار جانە ول بەلگىلى ءبىر مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. زەينەتاقىنى ءتۇرلى قۇراۋىشتان تولەۋدى كوزدەيتىن زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ۇلگىسى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ءتۇرلى قۇراۋىشتارىنىڭ مىقتى جانە وسال تۇستارى اراسىندا وڭتايلى تەڭگەرىم تابۋعا جانە ءبىر قۇراۋىشتىڭ كەمشىلىكتەرىن ەكىنشى قۇراۋىشتىڭ ارتىقشىلىقتارى ەسەبىنەن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرى سياقتى حالىقتىڭ قارتايۋى پروبلەماسىنا كەزىگەدى, ول كەزدە جىل وتكەن سايىن زەينەتكەرلەردىڭ سانى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ, ال جۇمىس ىستەمەيتىن ازاماتتاردىڭ سانى باياۋ وسەدى. 90-شى جىلدارى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ زەينەتكەرلەرگە اراقاتىناسى 1-گە 1,8 بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى جاعداي شامالى عانا جاقساردى – دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دەرەكتەرى بو-
يىنشا 2015 جىلى قازاقستاندا وسى اراقاتىناس 1-گە 2,2 بولدى.
سوندىقتان زەينەتاقى جۇيەسىندە تەك ورتاق قۇراۋىشتىڭ بولۋى تۇراقتى تۇردە نە زەينەتكەرلىك جاستى ارتتىرۋدى نە سالىقتاردى (بيۋدجەتكە تۇسىمدەردى) ۇلعايتۋدى, نە جيىنتىعىندا ەكەۋىن دە تالاپ ەتەدى.
ورتاق جۇيەگە قاراعاندا, بەلگىلى ءبىر جارنالارى بار جۇيە قاعيداتى بويىنشا قۇرىلعان جيناقتاۋشى قۇراۋىشى قارجىلىق تۇرعىدان ورنىقتى بولىپ تابىلادى. سالىمشىلار وزدەرىنىڭ ەڭبەك كىرىستەرىنەن زەينەتاقى جارنالارىن ەنگىزۋ جانە ينۆەستيتسيالىق كىرىس الۋ ەسەبىنەن ەڭبەك قىزمەتى كەزىندە وزدەرى جيناقتاعان اقشاسىن الادى. بجزق-دان تولەمدەر سالىمشىنىڭ شوتىنداعى سوما اياقتالعانشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءاربىر جەكە سالىمشىدا بار زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جانە تولەمدەر مولشەرىنىڭ اراسىنداعى اراقاتىناس ونىڭ: 1)جۇيەگە قاتىسۋ ۇزاقتىعىنا, 2) جۇيەگە ەنگىزىلگەن زەينەتاقى جارنالارىنىڭ سانىنا, 3) جيناقتالعان ينۆەستيتسيالىق كىرىسكە جانە 4) جالاقىنىڭ ءوسۋ قارقىندارىنا بايلانىستى. ءدال وسى سەبەپپەن 1997 جىلى بەلگىلى ءبىر جارنالارى بار جيناقتاۋشى قۇراۋىش قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسى قارجىلىق تۇرعىدان ورنىقتى بولۋى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ قاعيداتىن ساقتاۋ جانە ورتاق قۇراۋىشتىڭ ۇلەسىن بىرتىندەپ ازايتا وتىرىپ زەينەتاقى تولەۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن ەنگىزۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە ءبىز وسى جۇمىستى جاساپ جاتىرمىز.
– ۇلتتىق بانك زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ساقتاۋ جانە ولاردىڭ كىرىستىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالىق باسقارۋشى رەتىندە قانداي جۇمىس جۇرگىزۋدە؟
– 2016 جىلدان باستاپ بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ بولىگىندەگى ماسەلەلەردى قاراۋ مارتەبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ دەڭگەيىنە دەيىن ارتتىرىلدى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەكىتكەن, بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ەسەبىنەن ساتىپ الۋعا رۇقسات ەتىلگەن قارجى قۇرالدارىنىڭ تىزبەسىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان بجزق ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياسىندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا جانە شەكتەۋلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
2016 جىلى ۇلتتىق بانك قر ۇلتتىق قورىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس بجزق-نىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىندا نومينيرلەنگەن زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ جۇمىسىن باستادى. ناتيجەسىندە 2016 جىلعى 1 قاڭتار – 2017 جىلعى 1 ءساۋىر ارالىعىنداعى كەزەڭدە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ۆاليۋتالىق بولىگى زەينەتاقى اكتيۆتەرى كولەمىنىڭ 17 پايىزدان 27 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ۆاليۋتالىق پوزيتسيانى ۇلعايتۋدى جانە پورتفەلدى ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا ونىڭ ۇلەسىن زەينەتاقى اكتيۆتەرى كولەمىنىڭ 30 پايىزى دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋدى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. جالپى العاندا پورتفەلدى ۆاليۋتالىق ءارتاراپتاندىرۋ ينۆەستيتسيالار گەوگرافياسىن جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن قارجى قۇرالدارىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا شەتەلدىك نارىقتارعا شىعۋ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە ونىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ پورتفەلىن ءارتاراپتاندىرۋدى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان بانك سەكتورىنىڭ بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ پورتفەلىندەگى جالپى ۇلەسىن قىسقارتۋدى جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ جەكەلەگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە شوعىرلانۋىن تومەندەتۋدى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. 2016 جىلعى 1 قاڭتار – 2017 جىلعى 1 ءساۋىر ارالىعىنداعى كەزەڭدە قازاقستان بانك سەكتورىنىڭ ۇلەسى بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ 33,9 پايىزدان 26,4 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنداي قىسقارۋ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جاڭادان ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە ينۆەستيتسيالاۋدىڭ قىسقارۋى ەسەبىنەن, سونداي-اق, بانكتەردىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن جوسپارعا سايكەس وتەۋى ناتيجەسىندە بولدى.
– 2016 جىلدان بەرى زەينەتاقى اكتيۆتەرى داعدارىسقا قارسى شارالار جوسپارىندا ايقىندالعان بىرقاتار باعىتتار بويىنشا ينۆەستيتسيالانۋدا. ستاتيستيكانى ايتا الاسىز با؟ بانكتەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا ينۆەستيتسيالاۋ قانداي قاعيداتتار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– 2016 جىلى كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارىنا, سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن 2016 جىلعى 10 اقپانداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قابىلدانعان شەشىمدەرگە سايكەس بجزق-نىڭ 1161,2 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى زەينەتاقى اكتيۆتەرى بىرقاتار باعىتتار بويىنشا نارىقتىق تالاپتارمەن ينۆەستيتسيالاندى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن اينالىس مەرزىمى 7 جىل جانە ينفلياتسيا مەن سىيلىقاقىعا تەڭ جىلدىق 0,1 پايىز مولشەرىندەگى كىرىسپەن 170 ملرد تەڭگە سوماعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارى ساتىپ الىندى; سونىمەن قاتار, شەتەلدىك قارجى نارىقتارىنا ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن 500 ملرد تەڭگە سوماعا شەتەل ۆاليۋتاسى ساتىپ الىندى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 112,8 ملرد تەڭگە سوماعا 3,5 جىلدىق وتەۋ مەرزىمىمەن جانە ورتاشا الىنعان كىرىس مولشەرى جىلدىق 15,5 پايىز بولاتىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ نەگىزدەلگەن دەپوزيتتەرى ورنالاستىرىلدى. قازاقستان ەكونوميكاسى ناقتى سەكتورىنىڭ باسىم جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 378,4 ملرد تەڭگە سوماعا اينالىس مەرزىمى 1 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى جانە ورتاشا الىنعان كىرىس مولشەرى جىلدىق 15,1 پايىز بولاتىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ نەگىزدەلگەن وبليگاتسيالارى ساتىپ الىندى.
بجزق-نىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ نەگىزدەلگەن وبليگاتسيالارىنا ينۆەستيتسيالاۋ 2016 جىلعى 15 اقپاندا ۇكىمەت وتىرىسىندا ماقۇلدانعان داعدارىسقا قارسى قوسىمشا جەدەل شارالاردىڭ 2016 جىلعا ارنالعان جوسپارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى. وسى جوسپارعا سايكەس جوبالاردىڭ يگەرىلۋىن جانە قارجىلاندىرىلۋىن باقىلاۋدى ءتيىستى مەملەكەتتىك حولدينگتەر («سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق, «بايتەرەك» ۇبح» اق, «قازاگرو» ۇبح» اق) جۇزەگە اسىرادى. بۇل حولدينگتەر بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋى جونىندەگى اقپاراتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جىبەرەدى.
وسىلايشا, كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمدار قازاقستان ەكونوميكاسى ناقتى سەكتورىنىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرادى. بۇل رەتتە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەس-
تيتسيالاۋ نارىقتىق پايىزدىق مولشەرلەمەلەرمەن قايتارۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى.
– 2017 جىلى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ قانداي باستى باعىتتارى ايقىندالدى؟
– ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياعا سايكەس ۇلتتىق بانك 2017 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىن, حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ تەڭگەمەن نومينيرلەنگەن وبليگاتسيالارىن يەلەنۋدى, سونداي-اق, زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ پورتفەلىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۆاليۋتالىق پوزيتسيانىڭ بولۋى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ گەوگرافياسىن جانە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ەسەبىنەن ساتىپ الىناتىن قارجى قۇرالدارىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل, ءوز كەزەگىندە, زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق پورتفەل ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە ونىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا اكەلەدى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ 2017 جىلعى ناۋرىزدا ماقۇلداعان ينۆەستيتسيالىق باعىتتارىنىڭ ىشىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ نەگىزدەلگەن بورىشتىق باعالى قاعازدارىن ساتىپ الۋ جانە باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردى قوسا العاندا, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيالاۋ كوزدەلگەن.
كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ساتىپ الىناتىن وبليگاتسيالارىنىڭ بەلگىلەنگەن اينالىستا بولۋ مەرزىمى جانە نارىقتىق سىياقى مولشەرلەمەسى بار, بۇل سالىنعان قاراجاتتىڭ قايتارىمدىلىعىن جانە ينۆەستيتسيالىق كىرىس الۋدى قامتاماسىز ەتەدى. «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق جانە تولىعىمەن ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋىنداعى باسقا كومپانيالار سەكىلدى سەنىمدىلىگى جوعارى ۇيىمدار وبليگاتسيالاردىڭ ەميتەنتتەرى بولىپ تابىلادى.
بجزق-نىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن حالىقارالىق كرەديتتىك رەيتينگتەرى «ااا» دەڭگەيىندەگى ءىرى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ وبليگاتسيالارىنا ينۆەستيتسيالاۋعا قاتىستى ايتار بولساق, ول دا نارىقتىق تالاپتارمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. بۇل رەتتە ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكى جانە حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسى سياقتى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى سەنىمدىلىگى جوعارى قارجى ينستيتۋتتارى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىلايشا, ۇسىنىلىپ وتىرعان ينۆەستيتسيالار بجزق-نىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن قارجى قۇرالدارىنىڭ تۇرلەرى, ۆاليۋتالار, سەكتورلار, ەميتەنتتەر بويىنشا ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە جالپى العاندا پورتفەلدىڭ ساقتالۋىنا جانە كىرىستىلىگىنە جاعىمدى اسەر ەتەدى.
– قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ بجزق الدىنا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل تاپسىرما, ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, قانشالىقتى ءساتتى ورىندالىپ جاتىر؟
– «بجزق» اق قىزمەتىنىڭ اقپاراتتىق اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن كومپانيا باسقارماسى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى جانە وسى جوسپار جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, وسى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا بجزق باسقارماسىنىڭ توراعاسى بجزق جانىنان قوعامدىق كەڭەس قۇرۋعا باستاما جاسادى, ونىڭ قۇرامىنا ءباسپاسوز وكىلدەرى, قارجى ساراپشىلارى, قور سالىمشىلارىنىڭ وكىلدەرى, زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋشىلار جانە قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى كىردى. كەڭەس قوردىڭ ءوزىنىڭ قىزمەتىن دە, تۇتاستاي العاندا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن دە جاقسارتۋ جونىندە ۇسىنىستار بەرە وتىرىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. سونىمەن بىرگە, قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىنىڭ جۇمىسىن ىسكە قوسۋ, «بجزق» اق باسقارماسى توراعاسىنىڭ رەسمي بلوگىن قۇرۋ جانە جۇرگىزۋ سياقتى ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلدى. قور سايتىن جەتىلدىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە, اقپاراتتى نەعۇرلىم تۇسىنىكتى ەتۋ جانە ونىڭ جان-جاقتى ءارى تولىق بولۋى ماقساتىندا ونى بەرۋ ساپاسى جاقسارتىلۋدا. بۇل ماسەلەدە قور باسشىلىعى قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىمدارىن ەسكەرەدى. قوردىڭ بارلىق فيليالدارىندا اشىق ەسىك كۇندەرى وتكىزىلەدى, بجزق جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋدە.
ارينە, حالىقتىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى قارجىلىق-قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, حالىقتىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپ نارسە ىستەۋ قاجەت. بىراق باستالعان جۇمىس, مەنىڭ ويىم-
شا, دۇرىس باعىتتا ءجۇرىپ جاتىر.
– وسى جىلعى 13 قاڭتاردا بجزق ديرەكتورلار كەڭەسى قور قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار شەشىمدەردى قابىلداعانى بەلگىلى. ولاردىڭ كەيبىرى قورداعى ىشكى باقىلاۋ راسىمدەرىن كۇشەيتۋمەن بايلانىستى بولدى. ءبىر بولىگى بجزق-نىڭ مەنشىكتى اكتيۆتەرىن باسقارۋ فۋنكتسيالارىن ۇلتتىق بانككە بەرۋگە قاتىستى بولدى. ول قالاي ىسكە اسىرىلۋدا؟
– وتە دۇرىس, 2017 جىلى قوردىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىلدى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى بەلگىلى بولعان جاعىمسىز وقيعالارعا جانە حالىقتىڭ بجزق-عا دەگەن سەنىمىن قايتارۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى بولدى. ۇلتتىق بانك باسقارماسى «بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق-تىڭ مەنشىكتى قاراجاتىنىڭ ءبىر بولىگىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا قابىلداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۇلتتىق بانك پەن بجزق اراسىندا ءتيىستى سەنىمگەرلىك باسقارۋ شارتىنا قول قويىلدى جانە اعىمداعى جىلعى ساۋىردەن باستاپ ۇلتتىق بانك وسى قاراجاتتى باسقارۋعا كىرىستى.
ىشكى باقىلاۋ جانە اۋديت راسىمدەرىن كۇشەيتۋگە قاتىستى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا دا ءبىراز جۇمىس ىستەلدى. اتاپ ايتقاندا, ىشكى باقىلاۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ ساياساتى جانە الاياقتىق تاۋەكەلىن باسقارۋ ساياساتى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتار جاڭا رەداكتسيادا ازىرلەندى. ديرەكتورلار كەڭەسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا بەيىمدەلگەن جانە الەمدىك پراكتيكادا ەڭ ۇزدىك دەپ تانىلعان بۇل قۇجاتتاردى بەكىتتى. ىشكى نورماتيۆتىك قۇجاتتار تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ادىستەرىن, بيزنەس-پروتسەستەردى باقىلاۋ جۇيەسىن, الاياقتىق تاۋەكەلىنىڭ الدىن الۋ تاسىلدەرىن كورسەتەدى, سونداي-اق «بجزق» اق-تىڭ قىزمەتىن قورعاۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى جۇيەسىن كوزدەيدى. قوردىڭ ىشكى ءاۋديتى كۇشەيتىلدى. ءاربىر فيليالدىڭ شتات كەستەسىنە قوردىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرىنىڭ وپەراتسيالىق قىزمەتىن باقىلاۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەتىن ىشكى اۋديتورلار ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە, بجزق-دا 2016 جىلعى زەينەتاقى جانە مەنشىكتى اكتيۆتەر بويىنشا قارجىلىق ەسەپتىلىككە سىرتقى
اۋديت جۇرگىزىلدى. تاۋەلسىز اۋديتورلىق كومپانيانىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس بارلىق ماڭىزدى اسپەكتىلەر بو-
يىنشا زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا قارجىلىق ەسەپتىلىك ەسەپتىلىكتىڭ قارجىلىق ەسەپتىلىك ستاندارتتارىنا سايكەستىگىن راستايدى.
ەگەر بجزق-نىڭ جاقىن جانە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى جايىندا ايتار بولساق, ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا سالىمشىلاردى تارتۋ جانە بەلسەندى سالىمشىلار ۇلەسىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن حالىقتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىمەن قامتۋدىڭ ۇلعايعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت, سەبەبى بولاشاقتا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جارنالاردىڭ تۇراقتى جانە تولىق تولەنۋىنە بايلانىستى. سونىمەن بىرگە, حالىقتىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى قارجىلىق-قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى زەينەتاقىنى جوسپارلاۋ مادەنيەتىن دامىتۋ بويىنشا الدا ۇلكەن جۇمىس جاساۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
