وسى باعدارلامالىق ماقالاداعى ايتىلعان تىڭ باستامالاردى ومىرگە تەزىرەك ەنگىزۋدىڭ تەتىكتەرىن بەكىتۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ساراپشىلىق توپتار قىرۋار قىزمەت اتقارۋدا, ولار ەلباسى ايتقان ويلاردى قوعامىمىزدا ماڭگى تۇراقتايتىن ومىرشەڭ داستۇرگە اينالدىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدا. ياعني, بارشا قازاقستاندىقتىڭ كۇتىپ وتىرعان «رۋحاني باعدارشامى» قانداي بولماق دەگەن ساۋال وسى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءاربىر مۇشەسىن, البەتتە, تولعاندىرادى.
جالپى, بۇل ماقالاداعى بارلىق سويلەمدەردىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى تىكەلەي وسكەلەڭ ۇرپاققا قاتىستى: جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىنا, تاربيەسىنە, بىلىمىنە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە. ەل-
باسى بىلاي دەيدى: «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان, ءاربىر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ءححى عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. مىسالى, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق, شەت تىلدەرىن ءبىلۋ, مادەني اشىقتىق سياقتى فاكتورلار اركىمنىڭ العا باسۋىنا ءسوزسىز قاجەتتى العىشارتتاردىڭ ساناتىندا. سول سەبەپتى, «تسيفرلى قازاقستان», ء«ۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ», «مادەني جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم» سياقتى باعدارلامالار – ۇلتىمىزدى, ياعني بارشا قازاقستاندىقتاردى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا دايارلاۋدىڭ قامى».
باتىستىڭ عىلىمى جانە زاماناۋي تەحنولوگياسىمەن قاتار, ولاردىڭ دۇنيەتانىمى, ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارىنىڭ دا ءبىزدىڭ قوعامىمىزعا دەندەپ كىرىپ جاتقانى بەلگىلى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىندە تەك قانا ماتەريالدىق يگىلىكتەر جەتكىلىكسىز بولادى. اسىرەسە, الەمدىك دەڭگەيدە جاھاندانۋ ۇردىسىنە قارسى تۇرۋ وڭاي ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىز سياقتى حالقى از, ءارى ساياسي ەگەمەندىككە جاقىندا عانا يە بولعان مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ۇلتتىق-رۋحاني ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ قانا ۇلتتىڭ, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن بايان-
دى ەتە الاتىنى انىق. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ەلباسى ءوز ماقالاسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ وزىق ۇلگىلەرىن مەڭگەرگەن كەلەشەك ۇرپاق ءوزىنىڭ رۋحاني دامۋىندا قانداي باسىڭقى باعىتتارعا نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەندىگىن ناقتى كورسەتىپ بەردى. پرەزيدەنت ءوز ويىن ودان ءارى وربىتە كەلە, بىرنەشە باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى, اسىرەسە, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ ورنى ەرەكشە بولماق.
وتاندى ءسۇيۋ كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە, وسكەن اۋىلىڭا, وڭىرىڭە, ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستاۋ الادى. «تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك نەنى بىلدىرەدى, جالپى, باعدارلامانىڭ ءمانى نەدە؟ ءبىرىنشى, بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, ەكولوگيانى جاقسارتۋعا جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋدى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. ءپاتريوتيزمنىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقۋدان كورىنىس تاپسا يگى. تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس», دەپ جازادى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ. وسى ورايدا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ ءوزىنىڭ دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن, قازاقستاندىق قوعامدا جاڭا رۋحاني ءداستۇردى قالىپتاستىرۋى ءۇشىن كەلەسى ۇسىنىستار ماڭىزدى دەپ ويلايمىن.
ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ارنالعان «ولكەتانۋ نەگىزدەرى» («وسنوۆى رەگيونوپوزنانيا») كەشەندى جوسپارى ازىرلەنۋى قاجەت-اق, سايكەسىنشە, ءار ايماقتا وڭىرلىك جول كارتالارى دايىندالادى. بۇل كەشەندى جوسپار ءار وڭىردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى جوبالار مەن مارشرۋتتاردى دا قامتيتىن بولادى.
جالپى, بۇل كەشەندى جوسپار ەكى باعىتتى كوزدەۋى كەرەك: تاربيە بەرۋ جانە وقۋ ءۇردىسى. تاربيە بەرۋدە ءارتۇرلى ۇيىرمەلەر, ەكسكۋرسيالار, ساياحاتتار ۇيىمداستىرۋ, تانىمدىق سايىستار وتكىزۋ كوزدەلسە, وقۋ ءۇردىسى بويىنشا ءۇش ءپاننىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت ەتىلەدى: قازاق ادەبيەتى, قازاقستان تاريحى, گەوگرافيا. ەندەشە, ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالايىق.
قازاق ادەبيەتى ءپانى بويىنشا: سول ايماقتىڭ بەلگىلى جازۋشىلارى مەن اقىندارىنىڭ تۋىندىلارى وقىتىلۋى كەرەك. قازاق ادەبيەتى ءپانى مەكتەپتەردە 5-11 سىنىپتاردا وقىتىلادى جانە وقۋشىلار بارلىعى 544 ساعات انا تىلىندەگى ادەبيەتتىڭ مارجان تۋىندىلارىمەن سۋسىندايدى, ال سونىڭ ىشىنەن 126 ساعاتتان (ايىنا 2 ساعات, ءار سىنىپتا ءبىر وقۋ جىلىندا 18 ساعات) اسپايتىن كولەمى جەرگىلىكتى, سول ايماقتىڭ جازۋشىلارى مەن اقىندارىنىڭ تۋىندىلارىنا بەرىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن وڭىرلەردە ءبىلىم باسقارمالارى جانىنان ارنايى كوميسسيالار قۇرىلىپ, ادەبي تۋىندىلاردى ىرىكتەۋ قاجەت. وسىلايشا ىرىكتەلگەن, تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن تۋىندىلار باعدارلاماعا ەنگىزىلىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «ورلەۋ» اق-تىڭ ايماقتىق فيليالدارىنىڭ ادىستەمەلىك كەڭەستەرىندە بەكىتىلگەننەن كەيىن عانا مەكتەپتەرگە پايدالانۋ ءۇشىن جولدانادى. مۇنداي قادامدار اشىقتىقتى, شىنايىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى جانە كوپشىلىككە بەلگىلى, تانىمال جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن عانا مەكتەپتە وقىتۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, ورىس ءتىلدى سىنىپتاردا «كازاحسكايا ليتەراتۋرا» دەگەن پانگە دە جەرگىلىكتى قالامگەرلەر تۋىندىلارىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرگەن ءجون.
قازاقستان تاريحى ءپانى بويىنشا: سول ولكەنىڭ تاريحى مەن حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى تۋرالى دارىستەر بەرۋ. 5-11 سىنىپتار ارالىعىندا وقۋشىلار بارلىعى 476 ساعات قازاقستان تاريحىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدى, ال سونىڭ ىشىندە 91 ساعاتتان كەم ەمەس (ايىنا 1 ساعات, ءار سىنىپتا ءبىر وقۋ جىلىندا 9 ساعات + 4 ساعات مۇراجايدا, بارلىعى 13 ساعات) كولەمى ولكەنىڭ تاريحى مەن بەلگىلى تۇلعالارىنا ارنالۋى ءتيىس. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا (تاريحشى مامانداردان) ءوڭىر تاريحىن ءار سىنىپتا وقىتۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن جاساقتايدى. دايىندالعان جوبا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ساراپتاماسىنان ءوتۋى ءتيىس, سودان كەيىن «ورلەۋ» اق-تىڭ ايماقتىق فيليالدارىنىڭ ادىستەمەلىك ورتالىقتارىندا بەكىتىلىپ, مەكتەپتەرگە پايدالانۋ ءۇشىن جولدانادى. مۇنداي قادامدار ارقىلى ءبىر اۋىلدىڭ عانا ەمەس, جالپى سول ءوڭىردىڭ, ەلىمىزدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك دامۋىنا اسەر ەتكەن تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالاردى عانا مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىتۋعا مۇمكىن بولاتىنى ءسوزسىز.
مەكتەپتە قازاقستان تاريحى, قازاقتىڭ ەجەلگى, ورتا عاسىر, جاڭا جانە قازىرگى زامانعى تاريحى رەتىندە شارتتى تۇردە ءبولىنىپ وقىتىلادى. وسى ورايدا, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا دەيىنگى تاريحي كەزەڭنىڭ ءار وڭىردەگى باياندالۋى رۋ-تايپالىق سيپاتقا قاراي اۋىپ كەتپەۋى, سونىمەن قاتار, جالپى تاريحي وقيعالاردى ءبىر جاقتى ينتەرپرەتاتسيالاۋعا جول بەرىلمەۋى قاداعالانۋى قاجەت. ال قازىرگى زامانعى تاريحتا ءوڭىردىڭ, ونىڭ ازاماتتارىنىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنا, باياندى بولۋىنا قوسقان ۇلەسى ساباقتالعانى ابزال. سول كەزدە عانا وقۋشىنىڭ ءوز وڭىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, تۋعان جەرىنە دەگەن ماقتانىشى ەسەلەنە بەرمەك. سوندىقتان بۇل قىزمەت عىلىمي ۇستانىم مەن پاراساتتىلىقتى قاجەت ەتەدى. جەرگىلىكتى بيلىكتەن وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك كۇتىلەدى.
گەوگرافيا ءپانى: سول ءوڭىردىڭ تابيعاتى, اۋا رايى ەرەكشەلىگى, فلوراسى مەن فاۋناسى, شيكىزات قورى, ءوندىرىسى وقىتىلۋى قاجەت. بۇل ءپان 6-11 سىنىپتاردا بارلىعى 340 ساعات كولەمىندە وقىتىلادى. جەرگىلىكتى كومپونەنت رەتىندە ءار سىنىپقا جىلىنا 9 ساعاتتان (قىركۇيەك-مامىر ايلارى) بولىنسە, بارلىعى كەمىندە 54 ساعاتتى قۇرايدى. بۇل ارينە, جەتكىلىكسىز, دەگەنمەندە تابيعات اياسىندا وتكىزىلەتىن ەكسكۋرسيالار مەن ءوندىرىس ورىندارىمەن تانىسۋلاردى فاكۋلتاتيۆتەر ەسەبىنەن جۇرگىزۋگە ابدەن بولار ەدى.
«تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا جوعارىدا اتالعان ءۇش ءپاندى مەكتەپتە وقىتۋ ستاندارتتارىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ىستەگى باستى لوكوموتيۆ – وسى مينيسترلىك.
ولكەتانۋدىڭ كومپونەنتتەرى مەكتەپتە مىندەتتى تۇردە پاندىك دەڭگەيدە وقىتىلۋى ءتيىس. ەلباسى ءوز ماقالاسىنىڭ العاشقى جولدارىندا بىلاي دەيدى: «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى». «تۋعان جەر» باعدارلاماسى – پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وزەگى, سەبەبى, ول ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – جاستار ءۇشىن رۋحاني دامۋدىڭ باعدارشامى ىسپەتتەس. بۇل باعدارلامانىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزگى مۇراتى – تۋعان ولكەنى, جەردى, اۋىلدى قاستەرلەۋ ارقىلى ەلىن سۇيۋگە, جالعىز وتانىمىز – قازاقستاندى سۇيۋگە تاربيەلەۋ. سوندىقتان, قازاق ادەبيەتى, قازاقستان تاريحى جانە گەوگرافيا پاندەرى نەگىزىندە ءار ولكەنىڭ ادەبيەتى, تاريحى, قايتالانباس تابيعاتى مەكتەپتە وقىتىلىپ, وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمى شىڭدالىپ, باعالانۋى ءتيىس. ال فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتارى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىن تانىمدىق ەكسكۋرسيالار مەن مۇراجايلارعا, تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ساياحاتتار تەوريالىق ءبىلىمدى تولىقتىرۋ ءۇشىن عانا قولدانىلۋى كەرەك.
ويلاپ قاراساق, ماتەماتيكانىڭ ءتورت نەگىزگى امالدارىنان باسقا تريگونومەتريالىق فۋنكتسيالاردى مەڭگەرگەن, فيزيكادا ارحيمەد, وم زاڭدارىن, حيميالىق وڭدەۋدىڭ قاعيداتتارىن ومىردە ەركىن قولدانا بىلەتىن ادامدى «تەحنيكالىق كوزى اشىق» دەۋگە بولاتىن بولسا, ال سانامىزدىڭ ىسىمىزدەن قانشالىقتى وزىپ جۇرگەنىن مۇراجاي مەن تاريحي ورىندارعا ساياحاتتار ۇيىمداستىرۋمەن باعالاۋدىڭ تيىمدىلىگى قانداي بولماق؟ ءار وقۋشىنىڭ ءوزى تۋعان ولكەسىن قانشالىقتى بىلەتىنىنە مەكتەپ قابىرعاسىندا قويىلاتىن باعا – ونىڭ رۋحاني كەلبەتى ءۇشىن العاشقى ەمتيحان بولماق, ونداعى العان ۇزدىك باعاسىنا كەلەشەكتە كۇتىپ تۇرعان زامان سىناعىنا لايىقتى توتەپ بەرۋىنىڭ كەپىلى دەپ قاراۋىمىز كەرەك. ەندەشە, مەكتەپتە ولكەتانۋ كومپونەنتتەرى ءبىلىم ستاندارتتارىنا ەنىپ, مىندەتتى وقىتىلىپ جانە ءار وقۋشىنىڭ ءبىلىمى جىل سايىن باعالانۋى ءتيىس. بۇل – اكسيوما.
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كورشىلەس وڭىرلەر ءوزارا ارالاسىپ, شارۋاشىلىقتارىمەن تانىسىپ, مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋدى جولعا قويىپ كەلەدى. وسىنداي كۇندەر اياسىندا دەلەگاتسيالار قۇرامىنا وقۋشىلار مەن جاستاردى دا قوسىپ, ولكەنىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارى شىعارمالارىمەن, تاريحىمەن, قايتالانباس تابيعاتىمەن تانىستىرۋدى دا وڭىردە بولۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزگەن ابزال. بۇل ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ تيىمدىلىگىن, كەلەشەكتە بەرەتىن «مۋلتيپليكاتيۆتى ەففەكتىسىن» ەسەلەپ ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز.
ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جان-جاقتى دايىندالىپ, ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, ول البەتتە, قوعامدا جاڭا رۋحاني ءداستۇردى قالىپتاستىرادى جانە كەلەشەكتە اۋەلى ەلىم دەيتىن, ناعىز وتانشىل, ۇلتجاندى, باسەكەگە قابىلەتتى ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-جەتىلەتىنىنە كامىل سەنەمىز.
قانىبەك جۇماشەۆ,
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حاتشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى
