جەر – التىن مەكەنىمىز, اسىراۋشىمىز, داۋلەت-قازىنامىز. حاكىم اباي: «قارا جەر ادامزاتقا بولعان مەكەن, قازىنا ءىشى تولعان ءارتۇرلى كەن, ىشىندە ءجۇز مىڭ ءتۇرلى اسىلى بار», دەپ سيپاتتاعان. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان: «ادام بالاسىنىڭ دۇنيەدەگى ىزدەگەنى – قۇت-بەرەكە» دەيتىن التىن ويىنىڭ تەمىرقازىعى – قازاقتىڭ جەرى. ول – تاڭعاجايىپ ريزىق-نەسىبەمىزدىڭ كوزى.
كەڭ-بايتاق كوسىلگەن جەرىمىزدى ۇلى حاندارىمىز, بيلەرىمىز, قولباسشىلارىمىز, ساعىمعا ساداق ىلدىرگەن ءباھادۇر-باتىرلارىمىز, اسىل جۇرتىمىز قانىن سۋداي اعىزىپ قورعاپ, ۇرپاعىنا اماناتتاپ قالدىردى. «ۇلتاراقتاي بولسا دا اتا قونىس جەر قىمبات» دەپ, ۇلت زەردەسىن ساۋلەلەندىردى.
ۇلى دالا – ۇلت رۋحىنىڭ نەگىزى. «وراق-ماماي» داستانىنىڭ ورمانبەت تولعاۋىندا «ەدىل – ءۇيدىڭ ەسىگى, جايىق – ءۇيدىڭ جاپسارى, تۇركىستان – ءۇيدىڭ ءتورى» دەلىنگەن. جالپاق, بايتاق دالا بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار كيىز ءۇيدىڭ ءىشى ءتارىزدى دەلىنگەن. نە دەگەن زور ماعىنا سىيعىزعان ۇلى ۇعىم. تاعى دا «تۇرىكتىڭ التىن بەسىگى – التاي» (قوشكە كەمەڭگەر ۇلى).
ايتەكە ءبيدىڭ: ء«بىز بۇكىل قازاق – ءبىر شاڭىراق, ءبىر قازان, ءبىر تورەلىك داستارقان بولىپ, اتامەكەندى تۇگەل قامتيىق!» دەۋىندە تۇتاسىپ بىرىگەيىك, اتاقونىستى جانعا, مالعا تولتىرايىق دەگەن ۇلى تىلەك بار.
قازاقتىڭ مۇحيتتاي شالقىعان باتىرلىق جىرلارىندا, بي-شەشەندەرىمىزدىڭ سارى التىنداي سىرلى لەبىزدەرىندە, ەل ادەبيەتىندە نەشەمە الۋان قارا جەردىڭ تاعدىرىنا, كيە-قاسيەتىنە, جاراتىلىسىنا وراي ايتىلعان كۇمىستەي قۇلپىرعان ويتۇيىندەرى جەتكىلىكتى. مىنا ءبىر كەرەمەت ءتامسىلدىڭ تەرەڭدىگىنە جۇگىنۋ, ميعا جۇگىرتۋ ابزال. سىرىم دات ۇلىنىڭ كەمەل جاراتىلىسىن بولجاپ, كوسەمدىك تانىتقان 95 جاستاعى بوكەن بيدەن ءارى كورىكتى, ءارى اقىلدى اقبيكەش ارۋ «تىرشىلىكتەگى ارمانىڭىز نە؟», دەپ سۇراعاندا:
«تىرشىلىكتە ارماندايتىنىم – تازا ءولىم. جەردىڭ استىندا دا تازالىق كەرەك. لاس ولىمگە قارا جەر دە سەستەنىپ تۇرادى. جەردەن كيەلى, جەردەن قاسيەتتى نارسە جوق. جەردىڭ ءۇستى دە, استى دا شالقىپ جاتقان بايلىق. ولاي بولسا, ءبىز تىرلىكتە دە, ولگەندە دە جەردى بۇلدىرمەۋىمىز, لاستاماۋىمىز كەرەك. جەر جىلاماسىن, جەتىمسىرەمەسىن. ويى تازا, بويى تازا ادامداردىڭ ءولىمى دە تازا بولادى. ال جان لاستىعى ولگەننەن سوڭ قانشا جۋساڭ دا تازارمايدى, جەردىڭ استى لاستانادى», دەيدى اتالى ءسوزى اتان تۇيەگە جۇك بوكەن بي.
«جەردەن تاجال شىققانداي» دەگەن حالىق تەڭەۋى كوپ جايتتى اڭعارتادى. جەردە تۇڭعيىق سىر بار. جەر – كونبىس ءارى سەزىمتال. قازاقتىڭ جەرى قانعا بوكتى, الاپات قىرعىن-سۇرگىندەردى باستان كەشىردى: ەكولوگيالىق اپاتتار, يادرولىق جارىلىستار, اشارشىلىق قىرعىنى... اتاقونىسقا, اتا داستۇرگە, اتا تاريحقا, اتا تىلگە, اتا كاسىپكە بۇلت ءۇيىرىلدى, يادرولىق سىناقتان 20 ملن گەكتار جەر ءب ۇلىندى. 180 ملن گەكتاردان استام جايىلىمدىق جەردىڭ 40 پايىزى جارامسىز بولىپ تانىلدى. رەسپۋبليكا ايماعىنىڭ 44 پايىزى ءشول, 23 پايىزى شولەيت.
حح عاسىر باسىندا مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «ويان, قازاق!» دەيتىن زار تولعاۋىندا: «كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن قايران جەرلەر, مۇجىققا, قوش امان بول, باراسىڭ با؟ قاسيەتتى بابامىزدىڭ زيراتى, قالدى عوي كوشەسىنىڭ اراسىندا. مونشاعا زيراتتىڭ تاسىن الىپ, اعاشىن وتقا, مۇجىق, جاعاسىڭ دا», دەپ كۇيىندى.
جەردى ىڭكارلىكپەن ءسۇيۋ, سۇلۋلىعىن, سالتاناتىن قورعاۋ, كورىكتەندىرىپ گۇلدەندىرۋ – اتام زاماننان بەرگى ادەپتىلىك پەن ىزگىلىكتى ۇستانعان قازاق بالاسىنىڭ داعدى-ماشىعى ەدى. حالىق ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى: جىراۋلار, جىرشىلار, سال-سەرىلەر, شەجىرەشىلەر, داستانشىلار ەل مەن جەردى قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەگەن, كوركەم سەزىمگە بولەگەن, ساناسىن جاڭعىرتقان.
ىبىراي التىنسارين 1862 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا ن.ي.يلمينسكيگە جازعان حاتىندا: «مەنىڭ ويىمشا, كوڭىلدىڭ حوشى, باقىت دەگەننىڭ ءبارى دە اتا-بابامىز ءومىر سۇرگەن جانە جەرلەنگەن جەرىندە, تۋعان وشاعىڭنىڭ باسىندا جاقسىراق, ال قايعى دەگەننىڭ قاندايى دا, ءتىپتى, اجالدىڭ ءوزى دە سول جەردە جەڭىل بولاتىن سياقتى» دەيدى. بۇل – وندىردەي جىگەرلى جاستىڭ كەۋدەسىن كەرنەگەن مەيلىنشە قۋاتتى, تازا پاتريوتتىق وي-سەزىمى. «جاقسىدان ءسوز شىعادى جان سەكىلدى, تامىردان اتقىلاعان قان سەكىلدى!» دەگەنگە دايەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا قاتىستى ورەلى ويلار بابادان مۇراعا قالعان جەر-انامىزدىڭ قادىرىن بىلۋگە, بار بايلىعىمىزدى باعالاۋعا ۇندەيدى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
