مۇنداي ەرەكشە جاراتىلعان جان, ۇلكەن پايىم مەن پاراسات جانە ابىروي بيىگىنەن الاسارماي وتكەن ازامات جونىندە «ەدى» دەپ وتكەن شاقتى ءسوز ساپتاپ وتىرعانىمىزدىڭ ءوزى وكىنىشتى-اق. قايتەرسىڭ, بۇل تاعدىرعا قانداي شارا بار. ءيا, ول بىرىنشىدەن ۇلاعاتتى ۇستاز ەدى. عيبراتى مول عالىم ەدى. سونىمەن بىرگە عالىمجان جۇماباي ۇلى كوزىنىڭ تىرىسىندە باسشىلىق قىزمەتتىڭ مارتەبەسىن دە بيىككە كوتەرە الدى. سونداي-اق, ول قوعامدىق ورتا مەن ارىپتەستەرى اراسىندا ۇلكەن سىي-قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولدى. ءارى دوستىققا ادالدىعىمەن, دوستىق دەپ اتالعان ادامي قۇندىلىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن ودان ءارى كوتەرە بىلۋىمەن دە ەل الدىندا ەسىمى ۇمىتىلماستاي بولىپ جاتتالىپ قالدى.
وسىندايدا ويدى وي قوزعايدى. ءبىر پايىم ەكىنشىسىنە قانات بايلايدى. ساۋلە, جارىق ساۋلە دەگەن ۇعىم بار, قايتالانباس قۇدىرەت بار. جاراتۋشىنىڭ جازۋىمەن ميلليونداعان شاقىرىمداردى سەكۋندتاردا ءجۇرىپ ءوتىپ, جۇمىر جەرگە تىرشىلىك ءنارىن سىيلايدى ول. ەركىندىكتى سۇيەدى, ادامزاتتى سۇيەدى. ادامزات تا وعان ۇمتىلادى. بىزگە ازاماتتىق تا, عالىمدىق تا سول اپپاق ساۋلەدەي كورىنەدى. قازاقتىڭ ەڭ قىمباتىن «شىراعىم» دەيتىنى, «شىراعىڭ سونبەسىن!» دەپ تىلەيتىنى بەكەر بولماسا كەرەك-ءتى. سىرتتاي قاراعانعا ءبىر-اق ءتۇس. ال بىلە بىلسەك, ونىڭ بويىندا قانشاما عاجايىپ بوياۋ بار. كوك تە, قىزىل دا, سارى دا. ۇستازدىق تا, عالىمدىق تا, ازاماتتىق تا, باسشىلىق تا – اردىڭ ءىسى. ول دا سول ساۋلەدەي ءبىر وزىنە قانشاما باقىت, قۋانىش, ءۇمىت, ارمان, ىزگىلىك قۇنداقتاعان.
وسى ءبىر جارقىرايتىن ساۋلە قىمبات تاستا دا بار. ول – گاۋھار. گاۋھار تاستىڭ قىرى كوپ بولعان سايىن, جان-جاققا شاشاتىن ساۋلەسى دە, جارقىرايتىن قاسيەتى دە ارتا تۇسەدى. «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن حالقىمىزدا ادەمى تىركەس بار. بۇل كەز كەلگەن ادامعا ايتىلمايتىن, تەلىنبەيتىن باعا. ناعىز گاۋھار تاس جان-جاعىنا جارقىراتىپ ساۋلەسىن شاشىپ, نۇرىن سىيلاسا, ناعىز ازامات تا – اينالاسىنداعىلارعا جارىق ساۋلەنىڭ شىراقشىسى بولا بىلگەن جان. اقىل, ءبىلىم, بىلىك, پاراسات, كوركەم مىنەز يەسى بولا الادى. ارداقتى ادامدى اسىل ازاماتقا بالار ەدىك. وسىنداي تۇلپاردىڭ تۇياعى, اسىلدىڭ سىنىعى دا, عالىمجان نۇرىشەۆ ەكەنىنە ءباس تىگە الامىز.
«ۇستاز... جاراتىلىسىنان وزىنە ايتىلعاننىڭ ءبارىن جەتە تۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن جانە اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جادىندا جاقسى ساقتايتىن, بۇلاردىڭ ەشنارسەسىن ۇمىتپايتىن... العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسى.., مەيلىنشە شەشەن, ونەر-بىلىمگە قۇشتار, اسا قاناعاتشىل جانى اسقاق جانە ار-نامىسىن ارداقتايتىن, جاقىندارىنا دا, جات ادامدارىنا دا ءادىل.., جۇرتتىڭ بارىنە... جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتىپ... قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندى بىلمەيتىن باتىل, ەرجۇرەك جان» دەپ شىعىس عۇلاماسى ءال-فارابي ايتقان ەكەن. شىعىس داناسىنىڭ وسى ءسوزىن جادىنا ساقتاعان ءار ادام ۇستازدىق قاسيەتتىڭ اۋىر جۇگىن سەزىنۋگە ءتيىس. ارينە بۇل بيىك ولشەمدەرگە ۇستازدىڭ ۇستازى عانا سىيا الاتىنى انىق. كەرىسىنشە, ەكىنىڭ ءبىرى دانىشپان ايتقان قاعيدالارعا تەڭەسە المايتىنى تاعى دا ايان. دەگەنمەن, شىعىس ويشىلىنىڭ ۇستاز جونىندەگى عاقلياعا تولى تولعامدارى عالىمجان نۇرىشەۆقا قاراتا ايتىلعانداي بولادى دا تۇرادى.
ءبىز بىلەتىن عالىمجان جۇماباي ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن ۇستازدىق قىزمەتىنىڭ جەڭىسى مەن جەتىستىگى كوپ ەكەنى اڭعارىلادى. ول ارىپتەستىك ورتادا وزىندىك تانىم, تەرەڭ ءبىلىم, ەڭبەكسۇيگىش, جۇمىسقا قابىلەتتىلىك پەن تالاپشىلدىق جانە ىزگىلىككە تولى قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنگەن تۇلعا دەپ تولىقتاي سىر شەرتۋگە بولادى.
ع.نۇرىشەۆ 1986 جىلى اتىراۋ قالاسىنا وتباسىمەن كەلىپ, قىزمەتىن جالعاستىردى. وسى جىلى سول كەزدەگى گۋرەۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى جامبىل اقىلباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن گۋرەۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە, ال عالىمجان جۇماباي ۇلى پەداگوگيكا فاكۋلتەتىنە دەكان بولىپ تاعايىندالدىق. بۇل قىزمەتتى دە ول بيىك ابىرويمەن, ۇلكەن پاراسات بيىگىندە اتقاردى. قازىر قاراپ وتىرسام, ەكەۋمىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى باسشىلىق باسپالداقتارىن قاتار باستاعاندايمىز. كەيىن وسى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس بەرىك نەگىزدەگى ايىرىلماس دوستىققا ۇلاستى.
عالىمجان نۇرىشەۆتىڭ ءومىر وزەنىندەگى بەدەرلى ءبىر بەلەسى – ەلوردامىز استانادا قىزمەت ەتكەن جىلدارى دەي الامىن. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي جۇمىستار جانە حالىقارالىق بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتورى قىزمەتىن دە ول بيىك ساتىعا كوتەرە ءبىلدى. سونىمەن بىرگە, شاكىرت تاربيەلەۋگە دە ۋاقىت تاۋىپ, عىلىم كانديداتتارىن ازىرلەپ شىعاردى.
2004 جىلى بۇرىنعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار قايتادان اشىلعان ساتتە ارىپتەسىمىز اقتوبە مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رەكتورلىق قىزمەتكە تاعايىندالدى. وسى جىلدان باستاپ, عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ىسكەرلىك پەن ىلكىمدىلىك جانە بىلىكتىلىك پەن بىلىمدارلىق ۇلگىسىن كورسەتتى. ءار ادامنىڭ باستى پارىزى – ەلىنە, ۇلتىنا قىزمەت ەتۋ بولسا, قاي جەردە, قاي وڭىردە جۇرسە دە, عالىمجان جۇماباي ۇلى وسى پارىزعا تەك ادالدىق تانىتىپ وتىردى. ول ۇلت كادرلارى مۇددەسىن جوعارى قويدى. ءبىلىمدى ستۋدەنت, بىلىكتى مامان دايارلاۋعا بار كۇش-قايراتىن جۇمسادى. ەل ەرتەڭى – جاس ۇرپاققا سانالى تاربيە, ساپالى ءبىلىم بەرۋ – باستى مىندەت بولسا, ءبىلىمدى, بىلىكتى, تاربيەلى جاستاردىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن تاباندى ازامات قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساي ءبىلدى.
ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىندا كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كاسىبيلىك پەن بىلىكتىلىك ۇلگىسىن تانىتىپ, وعان سانالى عۇمىرىن ارناعان جانعا قانداي ماراپات تا لايىقتى. ونىڭ ۇلاعاتتى ۇستاز, ەل مويىنداعان عالىم ەكەنىنە عۇمىرىنداعى توككەن تەرى دالەل. ءبىلىم بەرۋ تارلانىنىڭ ەڭبەگى ءوز ۋاقىتىندا لايىقتى باعاسىن دا الدى. «كسرو جوعارى بىلىمىنە سىڭىرگەن ايرىقشا جەتىستىكتەرى ءۇشىن» (1991), ء«بىلىم ۇزدىگى» (1997), «قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» (2001), «قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» (2003), «ى.التىنسارين» (2007) توسبەلگىلەرىمەن, «قۇرمەت» (2005) جانە رف «م. لومونوسوۆ» وردەندەرىمەن جانە ەكى مارتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى.
«ناعىز ادامنىڭ بەلگىسى – كىسىلىك» دەگەن ەكەن شىعىس عۇلاماسى ءجۇسىپ بالاساعۇن. كىسىلىك پەن كىشىلىك قاسيەتىنىڭ قاتار جۇرەتىنى زاڭدى. عالىمجان نۇرىشەۆ كىسىلىك كەلبەتىن كەلىستىرىپ, كىشىلىكتى دە تانىتقان, شىنايىلىقتى اسقاقتاتىپ كەلگەن ارداقتى تۇلعا بولا ءبىلدى. انا سۇتىمەن بىرگە سىڭگەن ابزال قاسيەتتىڭ جەمىسى – اينالاسىنا راحمان نۇرىن شاشتىرا ءبىلدى.
جاستىق كەزەڭدە كەزدەسەتىن سان قيىندىقتارعا مويىماي, قينالعاندا قۋاتكەر, وڭاشادا وي-ەرىك, جالعىزدىقتا جولداس, باقىتقا باستار اقىلشى, تورىققاندا تايانىش, ادامدار اراسىندا ايبار, جاۋعا قارسى جەبە بولاتىن ءبىلىم مەن عىلىمدى قۋالادى ول. جىلدار وتە ىزدەنىس پەن قابىلەت-قارىمنىڭ ارقاسىندا شەبەرلىگى دامىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى كەڭەيىپ, عىلىم جولىنا بۇكىل عۇمىرىنىڭ رۋحاني ازىعىنا, قىزىعى مەن شىجىعىنا اينالعان ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءومىرىن ارناعان جان. عىلىم مايدانىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى تەك ۇنەمى وقۋ, ىزدەنۋ, تالپىنۋ, تانۋ, ءومىر مەكتەبىنەن ءوتۋى ارقىلى قايراتكەر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلە الاتىنى انىق. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز وسىنداي ءتالىمى مول مەكتەپتەن ءوتىپ ەدى.
بەلگىلى قازاق عالىمى ەۆنەي بوكەتوۆ: «پاراساتتىلىق, شاراپاتتىلىق, كەڭدىك, ادالدىق عىلىمدا قىزمەت ىستەگەن ءاربىر ادامعا لايىق, حالقىمىزدىڭ ماپەلەپ, بەتكە ۇستارى – عىلىم ادامدارى» دەسە, عالىمجان جۇماباي ۇلىنىڭ بويىنان وسى عىلىم ادامىنا لايىق ابزال قاسيەتتەردىڭ بارلىعى تابىلعاندى. باسشىلىق قىزمەتتە جۇرسە دە, ول ەش ۋاقىتتا عىلىمي ىزدەنىستەرىنەن الىستاعان ەمەس. نەگىزگى زەرتتەۋ نىسانى رەسپۋبليكا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكاسى بولسا, وسى باعىتتا 100-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر مەن مونوگرافيالارى جارىق كوردى.
ونەگەلى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن, قىزمەتتە باعى جانعان تۇلعانى اعايىندارىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ بەرىكتىگى وتباسىندا كورگەن عيبراتتى ونەگەسىنەن دەپ ايتۋعا بولادى. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن حالىق ماقالى دا وسىنىڭ دالەلىندەي. اسقار تاۋداي اكە مەن اسىل انانىڭ عيبراتتى عۇمىرى بولاشاق عالىمنىڭ ءوسۋ جولدارىنا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزگەنى ايقىن. «وتباسىم مەن ءىنى-قارىنداستارىم – اللانىڭ ماعان سىيلاعان باقىتى» دەپ ءوز ەستەلىكتەرىندە ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن عالەكەڭ زايىبى گۇلىمحان بايكەنقىزىمەن جۇبايلىق ومىردە جاراسىمدى جۇپ بولا ءبىلدى.
ول مىنەزگە باي, ءبىر بويىنان قازاق ايەلىنە ءتان بارلىق جاقسى قاسيەتتەر توعىسقان, اقىلىنا كوركى ساي ادام ەدى. سونداي-اق, ونىڭ اقادال كوڭىلى مەن جايدارى دا مەيىرىمدى ءجۇزى كوز الدىمىزدان كەتپەيدى. عالىمجانداي ازاماتتىڭ اسىل جارى گ ۇلىمحان بايكەنقىزى الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسورى اتاندى. ءسويتىپ, وتاندىق الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى.
قازاقتا قاراقان باسىنان گورى ەلىنىڭ قامىن جەگەن ازاماتتار قاشاندا از بولماعان. سوندىقتان دا اتا-بابالارىمىز مۇنداي تەكتى ۇلدارىنا: «تۇلپاردا دا تۇلپار بار – قازاناتى ءبىر بولەك, جىگىتتە دە جىگىت بار – ازاماتى ءبىر بولەك», – دەپ ەرەكشە ءسۇيسىنىپ, ەسىمدەرىن ەستەرىندە ساقتاعان. سونداي اسىل جانداردىڭ بىرەگەيى رەتىندە كەمەل تۇلعا, كورەگەن باسشى, ادال دا قيماس دوس بولا بىلگەن عالىجان نۇرىشەۆتىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن ازاماتتىق تۇلعاسى ءبىز ءۇشىن ءاردايىم بيىك تۇعىردا تۇرىپ قالماق. سونىمەن بىرگە, «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن دانالىق ءسوز دە ونىڭ رۋحى مەن ءتۋابىتتى جاراتىلىسىنا ابدەن لايىقتى ەدى.
اسحات يمانعاليەۆ,
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ورال
