قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنىڭ وزەگىندەگى ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ باستالعاندىعى تۋرالى ءسوز قوزعاۋى ءبىز ءۇشىن تىكەلەي ءىس-ارەكەتتىڭ باستاماسى بولىپ وتىر. شىنىندا, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى ايقىندالعان بۇل باعدارلامالىق قۇجاتتا جاڭا قازاقستاننىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ وزەگى كورىنىس تاپقان.
ەلباسى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ماڭگىلىككە ساقتاۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت, ۇلتتىق تاريحىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋعا كىرىسۋىمىز قاجەتتىگىن قاراپايىم تىلمەن جەتكىزىپ بەردى.
رۋحاني جاڭعىرۋ – انا ءتىلىمىزدى, ۇلتتىق تاريحىمىزدى, ءتول ءداستۇرىمىزدى, اتا-بابامىزدان جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-سانامىزدى, مادەني مۇرامىزدى جان-جاقتى دامىتا وتىرىپ, وسكەلەڭ جاستاردىڭ بويىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا امانات ەتۋ. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە بۇدان بۇرىن دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلعانى بارشاعا بەلگىلى. ايتالىق, 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىساندار جاڭعىرتىلدى. اسىرەسە, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا دا حالقىمىزدىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. سونداي-اق, ەلباسى « ۇلىتاۋداعى سۇحباتىندا» دا تاريحىمىزعا تەرەڭ تالداۋ جاساپ, تۋعان ولكە شەجىرەسىن تانۋعا شاقىرعان بولاتىن.
بۇگىنگى تاڭدا ءوزىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى ابدەن قالىپتاسقان, تۋعان جەرى مەن ەلىن سۇيەتىن, اينالا قورشاعان ورتاسىمەن ۇندەستىكتە ءومىر سۇرەتىن, جان-جاقتى دامىعان رۋحاني تۇلعانى تاربيەلەۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. ماقالادا قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى تۇرعىسىندا ناقتى ۇسىنىلىپ وتىرعان ماسەلە, اتاپ ايتقاندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ «تۋعان جەر» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ولكەتانۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى, سونىڭ اياسىندا ايماقتىڭ تاريحىن وقىپ-ۇيرەنۋ, مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەردى جانە جەرگىلىكتى جەردەگى مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى قامتىلدى.
جوبا يدەياسى رۋحانياتى مەن ازاماتتىق پوزيتسياسى جوعارى, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى مىقتى, قازاق قوعامىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن, ەلجاندىلىق رۋحتا قالىپتاسقان وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان.
بۇل باعىتتى ىسكە اسىرۋدا ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ايرىقشا ءرول اتقارادى. ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كوپ جىلداردان بەرى وسى باعىتتا جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, «ماڭگىلىك ەل» عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى نەگىزىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇيلەستىرۋ جوبالىق ءوفيسى قۇرىلدى. ونىڭ ماقساتى ەلباسىنىڭ بەلگىلەپ بەرگەن التى باعىتتى قاداعالاپ, ونداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ماڭگىلىك ماقسات-مۇراتتارىمىز بەن مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن, مەملەكەت قۇرۋشى قازاق حالقى مەن وزگە دە ەتنوستاردىڭ ارمان-اڭسارىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن يدەولوگيا ارقىلى قالىپتاستىراتىن قازاق مەملەكەتى.
ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى, ستۋدەنتتەرى مەن ماگيسترانتتارى ايماقتىڭ تاريحى, ارحەولوگياسى جانە ەتنوگرافياسى بويىنشا ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ستۋدەنتتەر جىل سايىن الماتى وبلىسى تەرريتورياسى بويىنشا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسادى. بولاشاق تاريحشىلار «تاريحي ولكەتانۋ», «جەتىسۋ تاريحى» پاندەرىن وقيدى. «گەوگرافيا», «ەكولوگيا», «بيولوگيا» جانە «تۋريزم» ماماندىقتارى بويىنشا ءبىلىم الۋشى شاكىرتتەرىمىز تابيعات بايلىعىن وڭتايلى پايدالانۋ, كورشاعان ورتانىڭ مونيتورينگىسىن ءبىلۋ, ايماقتىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسى مەن جانۋارلار الەمىن زەرتتەۋ, تانىپ-ءبىلۋ, اۋا رايىنىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىگىن تانۋ ماقساتىندا وقۋ ءىس-تاجىريبەسىنەن وتەدى.
مەملەكەت باسشىسى جاستاردى پاتريوتيزم, وتانسۇيگىشتىك رۋحىندا تاربيەلەۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا «تۋعان جەر» تاراۋىندا كىندىك قانىمىز تامعان جەرىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ تاريحىنا باسا كوڭىل اۋدارۋ كەرەكتىگىن ايتادى. «تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار», دەي كەلە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ەكولوگيانى جاقسارتۋ جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى.
قازىرگى تاڭدا ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى» ازىرلەندى, گۋمانيتارلىق بىلىمدەردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ايقىندالدى. «ماڭگىلىك ەل», «رۋحاني جاڭعىرۋ» وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ قۇرالدارى دايىندالۋدا.
جوسپاردا عىلىمي-ولكەتانۋ باعىتىندا اتقارىلاتىن اۋقىمدى جۇمىستار قاراستىرىلعان. ولار: «تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ تانىمدىق تۋريستىك باعىتتارى» اتتى مونوگرافيا, ءۇش تىلدەگى «قازاق فيلوسوفياسى» وقۋلىعى, «جەتىسۋ تاريحى» اتتى وقۋ قۇرالىن, «الماتى وبلىسىنىڭ بىرەگەي تابيعي, تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرى» كاتالوگىن, «جەتىسۋدىڭ كيەلى جەرلەرى» ساياحاتشىنىڭ جول كورسەتكىشىن ء(ۇش تىلدە), ايماقتىڭ كيەلى-گەوگرافيالىق كارتاسىن ازىرلەپ, باسپادان شىعارۋ. ودان باسقا, تالدىقورعان – جامبىل جاباەۆ مۋزەيى – ءسۇيىنباي ارون ۇلى ماۆزولەيى – «اڭىراقاي شايقاسى» ستەللاسى – «تاڭبالى» مۋزەي قورىعى – ش.ءۋاليحانوۆ مەموريالدىق كەشەنى – بالقاش – الاكول ويپاتى جانە تاعى باسقا ماڭىزدى ساپارلار مەن ءىس-شارالار قاراستىرىلعان. جەتىسۋلىق جاستاردىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋ, جەتىلدىرۋ ماقساتىندا «مەنىڭ ەلىم – قازاقستان!» پاتريوتتىق اكتسياسىن وتكىزۋدى دە جوسپارلاپ وتىرمىز.
الماتى وبلىسىنىڭ كوللەدجى مەن مەكتەپتەرىندە «جەتىسۋ تاريحى» ءپانىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋدىڭ دە قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. سونىمەن قاتار, جەتىسۋ ولكەسىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جايلى جۇيەلى تۇردە تاقىرىپتىق-تانىمدىق ەكسكۋرسيا, ەكسپەديتسيا, وليمپيادا, ۆيكتورينالار وتكىزىپ, ءبىلىم ورىندارىندا جەتىسۋ ولكەسىنەن شىققان مەملەكەت جانە ساياسي قايراتكەرلەر, عالىمدار, جازۋشىلار, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى, ونەر مەن مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى, سپورتشىلار جانە ت.ب. تانىمال ادامدارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, تۋعان ولكەسىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ ارقىلى ولاردىڭ الماتى وبلىسى عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىنە لايىقتى ۇلەس قوسىپ جاتقاندىقتارىن ناسيحاتتاۋىمىز دا بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءوز تۋعان جەرىنە دەگەن قۇرمەتىن ارتتىرارى ءسوزسىز.
حالقىمىزدىڭ كوپ جىلعى تاريحى وتانشىلدىق رۋحسىز مىقتى دەرجاۆانى قۇرۋ جانە جاستاردىڭ ساناسىندا ازاماتتىق پارىز بەن زاڭعا دەگەن قۇرمەتتى قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەيدى. سوندىقتان, دا پاتريوتتىق تاربيە بارلىق جەردە جانە بارلىق ۋاقىتتا بۇكىل قوعامدى نىعايتۋدىڭ فاكتورىنا, ەلىمىزدىڭ رۋحاني, ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋىنا, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نەگىز بولادى.
جاھاندانۋ داۋىرىندە, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, كوممۋنيكاتسيالىق قۇرالداردىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالاسىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس بولۋى ءۇشىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ الداعى جىلداردا جۇزەگە اسىرۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە جوبانىڭ قاتارىندا قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدى اتاپ ءوتتى. ەلباسىنىڭ 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جاريا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان جاڭا مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: ء«بىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە» ەكەندىگىن العا قويعان. سوندىقتان, 2025 جىلعا قاراي ءىس قاعازدارى, مەرزىمدى ءباسپاسوز, وقۋلىقتار – ءبارىن دە لاتىن الىپبيىمەن باسىپ شىعارا باستاۋ ءۇشىن, دايىندىقتى قازىردەن باستاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ بىرنەشە قاجەتتىلىگى بار. بىرىنشىدەن, ەلىمىز الەمنىڭ دامىعان باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەرىنىڭ قاتارىنان تابىلۋى ءۇشىن باسقا وزىق مەملەكەتتەرمەن بىرلەسە ءتۇسۋى قاجەت. ول, ارينە, كوبىنەسە, اعىلشىن تىلىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ال اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدە لاتىن ءالىپبيى وزىندىك سەپتىگىن تيگىزبەك. ەكىنشىدەن, مەملەكەت بولاشاعى – وسكەلەڭ ۇرپاق دەپ بىلسەك, سول جاستاردىڭ اعىلشىن ءتىلى مەن ينتەرنەت ءتىلىن جەتىك يگەرۋىنە دە ىقپال ەتپەك. ۇشىنشىدەن, لاتىن ءالىپبيى – قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە جاڭعىرتۋعا جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار, تەرمينولوگيا سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن دە شەشۋگە دە ىقپال ەتەدى. عىلىمنىڭ ءار سالاسى بويىنشا بۇكىل الەمدە بىردەي قابىلدانعان تەرميندەر بار. اسىرەسە, مەديتسينا, تەحنيكا سالاسىنداعى تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋدا بىرقاتار تۇسىنبەۋشىلىكتەر ورىن الىپ جاتادى. ال لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرگەن سالا ماماندارىنا دا, قاراپايىم جۇرتشىلىققا دا تۇپنۇسقانى پايدالانۋ وڭاي بولادى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋى مەن دامۋىنىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى – جاستاردىڭ وتانشىلدىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋى. ەلباسى: «قازاقستاندا تۇراتىن ءاربىر ازامات ءوزىن وسى ەلدىڭ پەرزەنتى سەزىنبەيىنشە, ونىڭ وتكەنىن ءبىلىپ, بولاشاعىنا سەنبەيىنشە, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ىلگەرى باسپايدى» دەگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ تاريحىمىز وتە باي. بۇگىنگى كۇنى ءتول تاريحىمىزدى وقىتۋدىڭ باستى مىندەتى – جاستاردى ادامزاتتىڭ وتكەن تاريحىمەن تانىستىرۋ, دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەتتىڭ باستى-باستى جەتىستىكتەرىمەن سۋسىنداتۋ, وتكەن تاريحتى سىن كوزىمەن تالداي وتىرىپ, كەلەشەكتى باعدارلايتىن, شىعارماشىلىقپەن ويلانا وتىرىپ, ولاردان دۇرىس قورىتىندى جاساي الاتىن, تاريحي دەرەكتەرمەن وزدىگىنشە جۇمىس ىستەپ, ءوز ءبىلىمىن ۇنەمى تولىقتىرىپ وتىراتىن ازامات تاربيەلەۋ.
ەلباسى سانانىڭ اشىقتىعى ماسەلەسىنە دە ماقالادا باسا نازار اۋدارادى. ۇلتتىق سانا-سەزىم دەگەن تۋعان-تۋىسىڭنىڭ, اعايىنىڭنىڭ جاعدايىن ەمەس, ۇلتىڭنىڭ قامىن ويلاۋ دەگەن ءسوز. ەڭ الدىمەن جاستار بويىنا ۇلتجاندىلىقتى تاربيەلەۋ كەرەك. جاس قازاقستاندىق ۇلتجاندى ازامات بولۋى ءتيىس. ەلىم, جەرىم, ۇلتىم امان بولسا ەكەن دەپ ويلاپ, قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن تارازىعا سالا وتىرىپ, كەلەشەگىنە وتانشىلدىق تۋىن ارقاۋ ەتكەن جاندارى تازا جاستار بولۋى كەرەك. سوندا ولار مەملەكەتتىڭ تۇتقاسىن بەرىك ۇستايتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن جەرشىلدىك, رۋشىلدىق ماسەلەسىن دە سىنعا الۋدى ۇمىتپايدى. قازاق ەلى ءبىرتۇتاس, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ماڭگىلىك ساقتاۋ ءۇشىن مۇنداي تاۋەلسىزدىگىمىزگە كولەڭكەسىن تۇسىرەتىن كەرىتارتپا پيعىلدان ارىلۋى ءتيىس. ونىڭ ەسەسىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ گۇلدەنىپ, ورلەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ارقىلى مارتەبەسىن كوتەرۋدى ۇسىندى. وسى باعىتتى زەردەلەي وتىرىپ, ءبىز, «جۇزدەن جۇيرىك» اتاۋىمەن ەنتسيكلوپەديا شىعارۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل ەنتسيكلوپەدياعا جەتىسۋ جەرىنە تانىمال تۇلعالار ەنەتىن بولادى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە باعىتتالعان ينفراقۇرىلىمدىق جانە ساياسي سالاداعى كەلبەتىن ايشىقتاي تۇسەتىن, جەڭىس تۇعىرىنا جەتەلەيتىن ۇلتتىق جوسپارىنىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى كورىنىسى ەكەنى ايدان انىق. قازاقستان حالقى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى باعىتىندا جوسپارلانعان جۇمىستاردى مۇقيات جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, تاتۋلىق پەن بىرلىك يدەياسىن بەرىك ۇستانىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن ءاردايىم بيىكتەردە جەلبىرەتەدى دەپ سەنەمىن.
قۋات بايمىرزاەۆ,
ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
