ەندى, جۋرناليست ازامات قاسىمنىڭ «قىرىقۇڭگىردىڭ قۇپياسى قاشان اشىلادى؟» («ەگەمەن قازاقستان», 13 ناۋرىز, 2017 جىل) دەگەن ماقالاسىنا قاتىستى قىرىقۇڭگىردە 3000 جىلدان اسا كومىلىپ جاتقان قازاقتىڭ التىن ساقا, كۇمىس كەنەيىنىڭ سىرىن اشار سوزىمىزگە كوشەلىك. نەگىزىندە, نەبىر زاتتىڭ اتاۋى اتقاراتىن قىزمەتىنەن تۋىندايدى. اسىق – مالدىڭ جانە باسقا جان-جانۋارلاردىڭ سيراعى مەن سان جىلىكتەرىن جالعاستىراتىن, ءبىر جاعى قۋىس, ءبىر جاعى دوڭەس تورتكۇل توپسا سۇيەك.
سونىمەن, «اسىق» جالعاستىرۋشى, توپسا. جانە دە تەك جان-جانۋار الەمىندە عانا ەمەس, ادام بالاسىنىڭ الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناسىندا دا ەرەكشە ماڭىزى بولعان. قازاقتا «توپسا كورگەن» دەگەن ادامعا قاتىستى ءسوز بار. ونىڭ ءمانىسى – «جول-جورانى, كوپتى كورگەن كىسى», قازىرگى تىلگە سالساق زاڭگەر, قۇقىق بىلگىرى, قۇقىق قورعاۋشى-قامقور, قامشى. عالىم مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە قىرعىز ەپوسىنداعى ماناستىڭ ەسىمىنە كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ شىعۋ تەگى ميفولوگياعا قاتىسى بارلىعىن اڭداتقان ەدى. م.اۋەزوۆتىڭ نۇسقاعان جولمەن ماناس باتىردىڭ اتىنىڭ زاتىن تابۋ ءۇشىن ەپوستىڭ وزىنە ەنەيىك. ەپوستاعى ماناستىڭ اكەسى الپىس بەس جاستاعى جاقىپ ۇلىنا بۇقار حانىنىڭ قىزى قانىكەيدى الىپ بەرمەك بولىپ قۇدا تۇسەدى. ءىستىڭ ءجونى قالاي بولار ەكەن دەپ قۇمالاق – تولگە تارتادى. «تولگەسىن تارتتى تولەگى. باسى ءتۇستى توعىز دەپ, اياعى ءتۇستى سەگىز دەپ». قىرعىز ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە قۇمالاق-تولگە تارتۋعا قىرعىز باقسىسى ەلىكتىڭ قىرىق ءبىر اسىعىمەن بال اشقان. جورىق الدىندا بال اشۋعا قاتىسقان اسىق ساكرالدى-كيەلى زات, ەرەكشە تىلسىم كۇشكە يە قاسيەتى بار قورعاۋشى, قامقورشى دەپ قابىلدانعان.
قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر دەيمىز. قىرعىز حالقى نەگە 41 اسىقپەن بال اشقان؟ 40 جانە ءبىر اسىق. «اقىل يەسى ادام وسىدان قىرىق مىڭ جىل بۇرىن قالىپتاسقان» دەيدى عىلىم. ولاي بولسا ءبىرىڭىز – جاراتۋشى. بۇكىل قىرىقتى بار قىلعان قۇدىرەت. فرانتسۋز تىلىندە «اس» ءبىرىنشى دەگەن ۇعىم بەرگەن. ريمدىكتەردە «مان» بيلىك اتاۋى. سوندا, ماناس – ءبىرىنشى بيلىك يەسى. قىرىق ءبىر اسىقتىڭ سارقىتى التى اسىق ريم مادەنيەتىندە دە قاسيەتتى سانالىپتى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII عاسىردا ىرگەسى قالانعان ريم قالاسىنىڭ تورىندە تەرما اتتى مۋزەيدە التى اسىق رومۋل پاتشانىڭ اتاقتى فورۋمدا تابىلعان كەسەنەسىنەن شىققان ءدىني راسىمدىك زاتتارمەن بىرگە ءتىزىلىپ تۇر. ۇرىم پاتشاسى مەن التى اسىقتىڭ قانداي بايلانىسى بار؟ «التى» سانى فيزيكالىق ادامدى بىلدىرەدى. قازاقتا دا قورىمعا اسىق سالۋ عۇرپى بولعانى ءمالىم.
ال «اسىق» اتاۋىنىڭ العاشقى ءمانى نە؟ بۇل قازاق ءسوزىنىڭ سىرى اعىلشىن تىلىندەگى «سۇراۋ» ۇعىمىن بىلدىرەتىن As k سوزىندە اشىلادى. ەتيمولوگيالىق ءمانى «ask call upon for information, inquire». ساۋەگەيدەن ساۋالعا جاۋاپ كۇتۋ, سۇراۋ. ابايشا ايتساق: ادامي عىلىمنىڭ عالامي عىلىمعا باعىنۋى, ەرۋى, ۇقساستىق ىزدەۋى. «سall» – وقىلۋى «قول» – سۇراۋ. كونە قازاق تىلىندەگى «قول» ءسوزىنىڭ ءبىر ماعىناسى: ء«جون, جۇيە, ىڭعاي, رەت», ياعني زاڭ, قۇقىق. ريمدىكتەر قانداي ءىس بولسا دا الدىمەن بال اشۋعا جۇگىنىپ, جورامال جاساپ, جاقسىلىق نىشانىن اڭعارۋعا, قىلار ءىستىڭ رەتىن انىقتاۋعا, دۇنيە كوركىن بولجاۋعا تىرىسىپ باققان. بۇرىنعى وراكۋل, ساۋەگەي, كيىز كىتاپشى جاقسىلىقتى بولجاپ, كوپكە پايدا بولارلىق, زارارى شىعىپ كەتپەس ءىس قىلۋشى.
قازاقتىڭ اسىعى ريم قالاسىنان وزگە ىستانبۇل شاھارىندا ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا كيەلى, راسىمدىك زات رەتىندە كورمەگە قويىلعانى كوپ حالىقتىڭ اسىققا تانىمدىق دۇنيە ىسپەتتەس پايدالانعانىن بايقاتادى. ەندى, مىنە, قىرىقۇڭگىر اسىقتارى ءتىپتى تەرەڭ تۇپكە – ارعى وركەنيەت, مادەنيەتكە اكەتەدى. بۇل اسىقتاردىڭ ءبىر شەتىندە تۇمار رەتىندە تاعىلعان تەسىكتەرى بار ەكەن, ەكى شەتى ەگەلگەن, قىزىل تۇسكە بويالعان.
اتام زامانعى قاراۇڭگىرلىكتەر اسىقتى تۇمار قىلىپ تاقسا, اشينا تۇقىمى اسىقتى ءوز تەگىنىڭ بيلىك تاڭباسىنا تاڭداعان. كونە سوعدي تىلىندە «اسىق» ءسوزىنىڭ ءمانى – تاۋ تەكەسى. كۇلتەگىنىڭ تاسىندا قىتاي شەبەرلەرى بەزەندىرگەن تاۋ تەكەسىنىڭ بەينەسى – سيمۆول. بۇل سيمۆول – تاڭبا بەرگى مەزگىل تۋىندىسى. ال, اباي ەلىندەگى قىرىقۇڭگىرگە قونىستاس بۇرىنعى ابىرالى اۋداننىڭ ورتالىعى قاينارعا تاقاۋ جەردەگى قاراولەڭدە تاۋ تەكەسىنىڭ تابيعي تۇلعاسى قارا تاسقا سالىنعان سۋرەتى «مەن بارمىن, مەن مۇندامىن» دەيدى.
ەجەلدەن قۇلاققا سىڭگەن ءسوز بار: «بارلىق جول ريمگە اپارادى» دەگەن. دۇرىس-اق. ال, سول بار جول قايدان باستالادى. مىنە, وسى سۇراققا قىرىقۇڭگىر مەن قاراولەڭنىڭ اسىق-تاۋ تەكەسى «بىزدەن – قازاقتان» دەپ جاۋاپ بەرەدى. تۇركى قاعاندارى ايتاتىن ءسوز دە سارىارقادا تۋعان. ياعني, تاۋتەكە سيمۆولىنىڭ ءتۇپ ماعىناسى «توپسا», «اسىقپەن» استاسقان كۇلتەگىن جازباسىنداعى «جوعارىدا كوك ءتاڭىرى, تومەندە قارا جەر جارالعاندا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى (كىسى) جارالعان» دەگەن سوزگە بارىپ قوسىلادى. بۇدان ءبىز تۇركىلىك دۇنيەتانىم نەگىزى بويىنشا اسپان مەن جەردىڭ اراسىنداعى توپسا – تۇرىكتەر, ياعني كوشپەلىلەر دەگەن ميفولوگيالىق ءدىني تانىم قالىپتاستىرامىز.
قازاق دالاسى, قازاق بالاسى بۇكىل الەمگە جول كورسەتۋشى, ساباق بەرۋشىلىك ءداستۇرىنىڭ تاريحى.
تاعى دا قازاقتىڭ اقىنى ماعجان جۇماباەۆ تىم ەرتەدە الپى, بالقان اسىپ كەتكەن اعايىن باۋىرلارعا: «الالى التىن ساقا اتىسپاپ پا ەك, تەبىسىپ ءبىر توسەكتە جاتىسپاپ پا ەك؟ التايداي انامىزدىڭ اق سۇتىنەن بىرگە ەمىپ, بىرگە ءدامىن تاتىسپاپ پا ەدىك؟» دەپ ورتاق وتانعا ورالۋعا شاقىرعان ەدى. شىنىندا دا, ادام بالاسىنا اي ورتاق, كۇن ورتاق دەسەك, ادامزاتقا وي دا ورتاق.
انىعىن ايتقاندا, رومۋل پاتشانىڭ التى اسىعى, قاراۇڭگىردىڭ تۇمار اسىعى كۇلتەگىنىڭ تاڭبا-اسىعى ادامزاتتىق وركەنيەتتىڭ بارىمىزگە دە بىردەي ورتاق, تيەسىلى ەكەنىن بىلدىرەدى-اۋ!
مارات ازبانباەۆ,
قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى
قاراعاندى
