قازاقتىڭ ايتىس ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك, كوركەمدىگى مەن مازمۇنى جاعىنان باي, ءارى مول ء«بىرجان-سارا» ايتىسى جايىندا وتكەن عاسىردىڭ ءىى شيرەگىنەن باستاپ پىكىر بىلدىرمەگەن ادەبيەتشىلەر مەن زەرتتەۋشىلەر كەمدە-كەم. ولاردىڭ ءبىرى ايتىس بولعان, ەكىنشىسى ايتىس بولماعان, ونى ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ شىعارعان دەگەن ەكى ۇداي پىكىر قالىپتاستىردى.
مەنىڭشە, مۇنداي پىكىر كەڭەس داۋىرىندە تاريحىمىز بەن ادەبيەتىمىزدە دەرەكتەر تولىقپاي, دۇرىس سارالانباي, جۇيەلەنبەي زەرتتەلۋىنەن قالىپتاسقان. ايتىسقا بايلانىستى وسىنداي كوزقاراستىڭ بولۋى اقىن سارانىڭ ءومىربايانىنىڭ دۇرىس زەرتتەلمەۋىنەن تۋىنداعان بولۋى كەرەك. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 10-شى تومىندا, كەڭەس داۋىرىندەگى مەكتەپ وقۋلىقتارىندا «سارا تاستانبەكقىزى 1878 جىلى تۋىپ, 1916 جىلى 38 جاسىندا قايتىس بولعان» دەپ جازىلعان.
ال 1989 جىلى شىققان «قازاق سسر 4 تومدىق قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسى مەن قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا سارانىڭ 1853-1907 جىلدارى ءومىر سۇرگەندىگى جازىلعان.
حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنەن بەرى اقىن سارانىڭ ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, 1977 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان قانابەك بايسەيىتوۆتىڭ «قۇشتار كوڭىل» كىتابىندا: «اكەم قىرىق بىرگە, شەشەم وتىز جەتىگە كەلگەندە 1905 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازىرگى تالدىقورعان وبلىسى, قاراتال اۋدانداعى قالپە دەگەن جەردە مەن دۇنيەگە كەلىپپىن. ەكىنشى ءبىر ۇمىتپايتىنىم, ايگىلى اقىن سارانى كورۋىم. شاماسى 1911-1912 جىلدىڭ جازى بولۋى كەرەك. جەتى-سەگىز جاستارداعى كەزىم.... تويعا سارا كەلەدى ەكەن دەگەندى ەستۋىمىز بار .... ەلگە سىيلى اقىن, ءانشى ايەل ەكەندىگىن شامالايمىز, ەل ماقتاعان كىسىنى ءبىر كورۋگە ءبىز دە ىنتىعامىز. مەن بولسام ەكى كوزىمدى جۇزىنەن المايمىن.ولار ءوزارا سويلەسىپ وتىرعاندا, مەن ۇرلانا ساراعا قارايمىن. سول كۇندى قايتا ەلەستەتىپ بايقاسام, ات جاقتى, سارى كىسى سياقتى. بالكىم, مەنىڭ شەشەمنەن دە ەگدەلەۋ مە دەپ تە قالام», −دەپ ەسكە الادى. ال, 1995 جىلى جارىق كورگەن ق.مۇحامەدحان ۇلىنىڭ «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» جيناعىندا ء«ىلياس... سارانى جۇزبە-ءجۇز كورگەنىن دە ايتىپ ەدى:
−جاسى ەلۋدىڭ ىشىندەگى, ات جاقتى, بيىك قاباق, دەنەلى سارى كىسى ەكەن, − دەيدى.
بۇل كەزدەسۋ قاي جىلى ەكەنى بەلگىسىز. ءبىزدىڭ شامالاۋىمىز بويىنشا, بالكىم, 1910-1914 جىلداردىڭ اراسى بولسا كەرەك. ياعني, ءىلياس تا سارانى قانابەك بايسەيىتوۆ سياقتى كورۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىمعا كەلەمىز. ءۇشىنشى ءبىر دەرەك, «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» 2006 جىلعى 5-تومىنىڭ 396-شى بەتىندە «ادەبيەتشى عالىم ب.ىسقاقوۆ سارانى كورگەن ادامنىڭ اڭگىمەسىن تەكسەرىپ ەكەۋىنىڭ (بىرجانمەن) ايتىسقانىنا جانە سارا 1910 جىلدارى 50-گە جاقىنداپ ەگدە تارتىپ قالعان ايەل ەكەندىگىنە جاڭا دەرەكتەر» كەلتىرەدى.
وسى دەرەك كوزىنىڭ 5-توم 396-بەتىندە «سارانىڭ ءومىرى تۋرالى» دەرەك جيناپ جۇرگەن ت.قاليلاحانوۆ ءبىرجان ايتتى دەگەن مىنا ولەڭدى كەلتىرەدى:
«مىنەكي, جاسىم استى وتىز بەستەن,
وتكىزدىم ساۋىق-سايران مەن ءبىر دەستە.
نايمانعا كەلىپ سالەم بەرەمىن دەپ,
ەلىڭدى ىزدەپ كەلدىم ەشكىولمەسكە».
ال 1988 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان ايتىس جيناعىنىڭ 2-ءشى تومىندا تورەباي مەن مايكە جانە تورەباي مەن سارانىڭ ايتىسى تۇڭعىش رەت باسىلعان. تورەباي مەن مايكەنىڭ ايتىسىندا ءبىرجاننىڭ جەتىسۋعا كەلۋى تۋرالى ايتىلادى. ءبىرجان سال قاسىنا ەرگەن 11 جىگىتپەن سارانىڭ داڭقىن ەستىپ جەتىسۋعا ىزدەپ كەلۋى ۇلكەن ءبىر وقيعا بولسا كەرەك. ونى حح عاسىردىڭ باسىندا بولعان تورەباي مەن مايكەنىڭ ايتىسىنان اڭعارۋعا بولادى.
سوندا تورەباي مايكەگە:
«سىيىنام ءبىرجان سالعا ۇستاز ساناپ,
ءبىرجاندى ۇلى اقىنعا قويدىم بالاپ.
ەرتەدە جەتىسۋعا كەلگەنىندە,
ءبىرجاننان باتا الىپ ەم قۇدا قالاپ.
... ... ... .... ... ... ....
شاماسىن شۇكەي جىرشى بىلەسىڭدەر,
ونى ايتىپ ءسوزدىڭ سوڭىن كوبەيتپەيمىن.
باقتىباي جۇيرىك اقىن بولساداعى,
قاتاردان مايكە, سارا وزسا داعى.
ۇشەۋى سال ءبىرجانداي بولعان ەمەس,
قولدارىن كوكتەگى ايعا سوزسا داعى.
ءبىرجاننىڭ ول تورتەۋى الدىن كورگەن,
ءبىرجان سال ولارعا دا باتا بەرگەن.
قازاقتىڭ ءانشى, اقىنى ءبىرجان ەرگە
ويلاشى, جەتىسۋدا كىم تەڭەلگەن؟» - دەپ ايتقان ەكەن. ياعني بۇل دەرەكتەر ء«بىرجان مەن سارا» ومىردە كەزدەسپەگەن, ايتىسپاعان دەگەن كوزقاراستاعى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىن تەرىسكە شىعارادى.
ەندى, ءبىرجان-سارا ايتىسىنىڭ بولعاندىعىن دالەلدەيتىن تىڭ دۇنيە − جوعارىدا اتالعان باسپادان شىققان تورەباي مەن سارانىڭ ايتىسى. ايتىستى ىزدەپ جيناعان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى قاراتاي بيعوجيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ايتىس جيناققا تۇڭعىش رەت ەنگەن. ايتىستىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, 1900 جىلدارى تۇرىسبەك قاجىنىڭ اۋىلىندا ۇلكەن شىلدەحانا تويىندا ەكەۋى كەزدەسىپ, اۋەلى سارا باستاپ تورەبايعا:
«بەلگىلى ايەلدە ەركە سال ەكەنىم,
بىلەدى ءۇيسىن, نايمان سارا ەكەنىم.
اتاقتى سال ءبىرجاننان باتا العانمىن,
بىلەدى ەل ولەڭگە ەبىم بار ەكەنىن.
قىرىقتىڭ سەگىزىنە جاسىم كەلدى,
ەكپىنىم وزگە اقىننان باسىم كەلدى.
ءوزىنىڭ الشىنىنان ءبولىنىپ قاپ,
ءجۇز قىرىق ءۇي جاعالبايلى قاڭعىپ كەلدى»,- دەپ ونىڭ ۇلى جۇزگە كىرمە ەكەندىگىن ايتقان.
تورەباي ەسقوجا ۇلى 1844-1911 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, ايتىس اقىنى, رۋى-جاعالبايلى. وسى ايتىستا تورەباي:
«مەن دە بىلەم سەنىڭ دە بار ەكەنىڭ,
نايماندا اقىنسىماق سارا ەكەنىڭ.
بىرجانعا ون سەگىزدە مۇڭىن شاعىپ,
قۇتىلعان جيەنقۇلدان جان ەكەنىڭ.
باتاسىن ءبىرجان سالدىڭ مەن دە العانمىن,
ايتىستا قاتارىمنان كەم قالمادىم.
ءوزىڭدى بەكبايعا قوسىپ باتا بەرىپ,
بىلەمىن ءبىرجان سەنى قۇتقارعانىن.
... ... ... .... ... ... ....
تار شەكە, كوزىڭ كوكشىل, ءجۇزىڭ سارى,
ايەلسىڭ ورتا جاستا قايقيعان ءتوس»,- دەپ ءسوزىنىڭ باسىندا سارانى وسال تۇسىنان ۇستاعان.
وسى ءسوز سايىسىندا سارا تورەبايعا ەسە جىبەرىپ:
«جاسىم بار قىرىق سەگىز, جىلىم سيىر,
جاسىمنان ءانشى, اقىنعا بولدىم ءۇيىر.
تورەباي دالەل تاۋىپ , جەڭىپ كەتتىڭ,
كىنام جوق ساعان قويار جالعىز ءتۇيىر.
كەشەگى ون سەگىزدە جولىقپادىڭ,
كەتەتىن ەرىپ ساعان قول ۇستاسىپ.
قىز بەرەم ۇلىڭ بولسا بي تورەباي,
بولايىق قۇدا-جەكجات بەك دوستاسىپ», − دەپ ءوزىنىڭ سۇرىنگەنىن ءتۇسىنىپ تورەبايدىڭ ۇستىنە ىشىگىن جاۋىپتى. سونىمەن, وسى ايتىستا كورسەتىلگەن دەرەكتەر بويىنشا 1900 جىلى سارا 48 جاستا بولسا, ول 1853 جىلى تۋعان بولادى. سوندا ءبىرجان مەن سارا 1871 كوكتەمدە ايتىسقان.
ەندەشە وسى تورەباي مەن سارا ايتىسىنا كۇمانمەن قاراۋ بەكەرشىلىك بولار. سونىمەن سارا تاستانبەكقىزىنا قاتىستى سوڭعى دەرەكتەردى سارالاي كەلە ونىڭ تۋعان جىلى 1878 جىل ەمەس, 1853 جىل دەپ, ونىڭ دۇنيەدەن قايتقان ۋاقىتىن 1907 جىل ەمەس, 1916 جىل دەگەن دەرەك تاريحي شىندىققا جاناسادى. ياعني اقىن سارا 38 جاس ەمەس, 63 جىل ءومىر سۇرگەن.
ەندى ءبىرجان-سارا ايتىسىنىڭ بولعاندىعى تۋرالى تاعى ءبىر تىڭ دەرەكتەرگە توقتالساق, 1894 جىلى تامىز-قىركۇيەك ارالىعىندا قىتايدىڭ شاۋەشەك قالاسى مەن باقتى اۋىلىنىڭ اراسىنداعى شۇباراعاش دەگەن جەردە ەكى ەلدىڭ داۋلى-ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن تۇيىندەيتىن سەزد بولىپ, سول جيىندا اسەت پەن كارىباي ايتىسقان.
ايتىستا اسەت كارىبايعا:
«الاشتىڭ جىگىن بولگەن سارا بەيباق,
ءبىرجاننان و دا كوردى تالاي زارداپ.
نە شاباق, نە شورتان ىلىنەرسىڭ,
جازىلدى سەنەن قاشان ءبىزدىڭ قارماق؟» - دەگەندە, سوندا كارىباي:
«ول سارا بەيباق ەمەس, انىق ساڭلاق,
بەتىنە بار ارعىننىڭ سالعان تاڭلاق.
قاڭعىپ كەلگەن ءبىرجاندى يتشە كورىپ,
ءالى سەنەن كەتكەن جوق وتكەن زارداپ.
سارانىڭ جاۋابىنىڭ ءمىنى بار ما
ايتپاپتى قاراعايدى تالعا جالعاپ» , − دەپ جاۋاپ بەرەدى. ياعني ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسقانىن اسەت تە, كارىباي دا ءسوز قىلادى. اسىرەسە, 1889 جىلى سارامەن ايتىسقان اسەت جاقسى بىلگەن دەگەن ويدامىز.
جۇسىپبەك قوجا شايحسلام ۇلى ايتىستى اناعۇرلىم تولىقتىرىلعان قيسسا بولىپ جاتتالىپ قالعان ۋاقىتتا, 1890 جىلى سارانى ىزدەپ بارىپ جازىپ الىپ, 1898 جىلى قازان باسپاسىنان شىعارعان. ايتىس بولعاننان باسپاعا بەرىلگەنگە دەيىنگى ۋاقىتتا بىرنەشە رەت ايتىلىپ مازمۇنى جاعىنان تولىعىپ, كوركەمدەلىپ, سول كەزدەگى قارىپپەن حاتقا تۇسكەن. دەمەك, ايتىستى تاراتىپ ناسيحاتتاۋشى اقىن سارانىڭ ءوزى بولعان.
ء«بىرجان مەن سارانىڭ كەزدەسۋى انىق. مۇمكىن, العاشقى ايتىس بۇل كولەمدە بولماي, ارتىنان وڭدەلىپ تولىقتىرىلۋى, سول تولىقتىرعان اقىن ءارىپ بولۋى;....كوپشىلىككە دە قاجەتى بۇل ايتىستىڭ ايتىس جانرىنىڭ ىشىندەگى مازمۇن جاعىنان ەڭ ماڭىزدىسى, ءتۇر جاعىنان ەڭ كوركەم ەكەندىگى. ء بىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى اقىلمەن ولشەنىپ شىققان ىشىندە كولدەنەڭ ارتىق ءسوز جوق, جازبا ادەبيەتتىڭ جاقسى ۇلگىلەرى سياقتى»,- دەپ كەزىندە س.مۇقانوۆ ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن. بۇل پىكىردى م.اۋەزوۆ قۋاتتاپ بىلاي دەيدى. «انىعىندا ءبىرجان سارانىڭ ايتىسى بولعان. بىراق ءدال قالپىندا تولىق كۇيىندە العاشقى ايتىسقان جەردەگى قالپىمەن تۇگەل ساقتالعان جوق. كەيىن كوپشىلىككە ءوز رەداكتسياسىمەن ايتىپ بەرۋشى سارا بولادى. ال كەيىن سول سارانىڭ ايتقانى دا كوپكە شەيىن اۋىزدا جۇرەدى. كوپ ايتۋشى اقىنداردىڭ اۋزىنان وتەدى. سول تىرلىگىندە, حاتقا تۇسكەندە بۇل ايتىس كوپ وزگەرىستەر كورەدى. وسىنداي ايتۋشىنىڭ جانە ەڭ العاش حاتقا ءتۇسىرۋشىنىڭ ءبىرى ءارىپ بولادى. ءارىپ ءوزى اقىن جانە قازاقشا - ورىسشا وقىعان ادام. اقىندىعى, شەشەندىگى, تاپقىر تىلدىلىگى بار ءىرى اقىننىڭ ءبىرى. سول ءارىپتىڭ ءبىرجان-سارا ايتىسىنا, كەيىنگى ايتۋشىنىڭ ءبىرى دارەجەسىندە ات سالىسقانى انىق»,- دەپ ورىندى دالمە-ءدال پىكىر ايتقان ەكەن.
سونىمەن, قورىتا ايتقاندا, ماقالادا جازىلعانداي, اقىن سارانىڭ تۋعانىنا كەلەر جىلى 140 جىل ەمەس, 165 جىل تولادى. ال بىرجانمەن ايتىسى 1895 جىل ەمەس, 1871 جىلى كوكتەمدە دەپ كورسەتىلگەنى دۇرىس. كەلەر جىلى اقىننىڭ 165 جىلدىق مەرەي تويىندا عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ءبىرجان − سارا ايتىسىنا جانە اقىن سارانىڭ شىعارماشىلىعى مەن ومىرىنە بايلانىستى جاڭا پايىم تۇجىرىمدار جاسالىپ, اقيقاتتار ايقىندالادى دەپ ويلايمىز.
ومىربەك تولەمباەۆ,
كارىم نۇرباەۆ اتىنداعى اقسۋات ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى
شىعىس قازاقستان وبلىسى, اقسۋات اۋىلى
