ءيا, قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى ونىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىنىڭ وتە جوعارى ەكەندىگىن, بولاشاقتا ەلىمىز شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن التىن كوپىرگە اينالاتىنىن ەرتە بولجاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز جول قۇرىلىسىن سالۋدى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ درايۆەرىنە اينالدىردى. ارىگە بارماي-اق ەلباسىنىڭ 2015 جىلعى حالىقارالىق استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىنە ءمان بەرىپ كورەيىكشى: «قازىر ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 600 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى, بولجام بويىنشا بۇل كورسەتكىش 2020 جىلعا تامان 800 ميلليارد دوللارعا جەتپەك. سوندىقتان, دامۋشى ازياعا جالپى العاندا ەۋروپاعا قۇرلىق جولىن دامىتۋدىڭ زور ماڭىزى بار. ناق وسى ماسەلەدە ءبىز ءوزىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردى كورەمىز. بۇعان قوسا, دالەلدەنگەندەي, بۇل جول تەڭىز جولىنا قاراعاندا ەداۋىر – ءۇش ەسەگە دەيىن قىسقا», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا, 2020 جىلى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى جۇك تاسىمالى بۇگىنگى تاڭداعى 117 ميلليون توننادان 170 ميلليون تونناعا دەيىن وسەتىن كورىنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەۋرازيالىق قۇرلىق جولى بويىنشا تاسىمالداناتىن ترانزيتتىك جۇك كولەمىن ەسەلەي ارتتىرادى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان مەن قىتاي ەكى ەل شەكاراسىندا جىلىنا 40 ميلليون توننا جۇك جونەلتە الاتىن تەمىر جول جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىردى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان سوڭعى جىلدارى قىتاي-ەۋروپا, سولتۇستىك-وڭتۇستىك جانە ترانسكاسپي باعىتتارى بويىنشا ءتيىمدى جۇك تاسىمالىن جۇزەگە اسىراتىن الەۋەتتى تەمىر جول جەلىسىن تۇرعىزدى.
سوڭعى التى جىل ىشىندە ەلىمىزدە 1 700 شاقىرىم تەمىر جول جەلىسى سالىندى. تەڭىز جولىمەن تاسىلاتىن جۇك كولەمىن كوبەيتۋ ماقساتىندا كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ تەڭىز ايلاعى كەڭەيتىلىپ, قۇرىق پارومدىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى سالىندى. مىنە, وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەلەستىك جونىندەگى يندەكسىنىڭ رەيتينگى بويىنشا 2016 جىلى ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ ساپاسى بويىنشا الەمدە 63-ءشى ورىندى يەلەندى.
ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. وسىعان بايلانىستى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دا جاڭا مەجەلەر بەلگىلەندى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا 2020 جىلى ترانزيتتىك تاسىمالدى جىلدىق كولەمدە مىناداي مەجەگە: كونتەينەرلەرمەن تاسىمالداناتىن جۇكتى – 2 ميلليون كونتەينەرگە دەيىن; اۋە كولىگىمەن تاسىمالداناتىن جولاۋشىلار سانىن – 1,6 ميلليون ترانزيتتىك جولاۋشىعا دەيىن, سونىمەن بىرگە ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن تابىستى جىلىنا 4 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ جونىندە كەشەندى مىندەت جۇكتەدى.
«نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ جول-كولىك لوگيستيكاسى جۇيەسىندەگى ترانزيتتىك الەۋەتتى ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا 16 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا, ونىڭ ىشىندە 11-ءى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ جانە قايتا قۇرۋ ماقساتىنداعى جوبالار بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە 913 شاقىرىم جاڭا جول سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, بيىلعى جىلى 600 شاقىرىمنان استام جاڭا جول قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەك. 2016 جىلى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا 2787 شاقىرىمعا سوزىلعان باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ترانزيتتىك كولىك ءدالىزى ىسكە قوسىلدى. ۇلى دالا توسىمەن كۇرەتامىرداي سوزىلعان زاماناۋي اۆتوبان ارقىلى اسپاناستى ەلىنەن كارى قۇرلىققا جەتكىزىلەتىن جۇك مەرزىمى بۇرىنعىدان 10-12 كۇنگە دەيىن قىسقارتىلدى.
ەلىمىزدىڭ اۋماعى بويىنشا جوعارى ساپالى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ بويىنشا كەشەندى جوبالار ودان ءارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ورتالىق-وڭتۇستىك باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنەن ءىشىنارا رەسەيدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىن قامتي وتىرىپ, سولتۇستىگىنە دەيىن; ورتالىق-شىعىس باعىتى بويىنشا استانادان باستالاتىن جوعارى ساپالى اۆتوموبيل جولى ءىشىنارا ءسىبىر اۋماعىن قامتي وتىرىپ, وسكەمەنگە دەيىن; ورتالىق-باتىس باعىتى بويىنشا استانادان باستالاتىن زاماناۋي اۆتوموبيل جولى ءىشىنارا تۇرىكمەنستان جانە رەسەي, ودان ءارى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى اۋماعىن قامتي وتىرىپ, كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى وڭىرلەردى بايلانىستىراتىن بولادى.
ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, 2016 جىلى «كولىك جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ جانە ىقپالداستىرۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن بىرىكتىرىلگەن كورىنەدى. وسىعان بايلانىستى 2017-2019 جىلدارى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قاشىقتىعى 4,4 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلاتىن, قۇنى 1,7 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 23 جوبانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ بەلگىلەنىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە اۆتوموبيل جولدارىن قايتا جابدىقتاۋ ءۇشىن 356,2 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنگەن. ەلىمىزدىڭ جول-كولىك الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا استانا – قاراعاندى, ورتالىق – شىعىس, بەينەۋ – اقتاۋ, ورتالىق – باتىس, قاپشاعاي – تالدىقورعان, پەتروپاۆل – رەسەي شەكاراسى جانە ورال – كامەنكا سياقتى ۇزىندىعى 602 شاقىرىمعا سوزىلعان 7 اۋىسپالى جوبادا جۇمىس جۇرگىزىلىپ, بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسى باعىتتاعى جولداردى تولىق پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلىنىپ وتىر.
سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە اقىلى جول تاجىريبەسىن ەنگىزۋ كەڭىنەن قولعا الىنۋدا. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جوسپارى بويىنشا, 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە كەزەڭ-كەزەڭىمەن 6 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن سوزىلعان اۆتوموبيل جولدارى اقىلى نەگىزگە كوشىرىلمەك. وسى جوسپار بويىنشا جىلىنا 30 ميلليارد تەڭگە قارجى جينالىپ, جوعارى ساپالى اۆتوموبيل جولدارىن بيۋدجەتكە سالماق تۇسىرمەي, قالىپتى جاعدايدا ۇستاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك جاسالماق. كەلەسى جىلدان باستاپ استانا – تەمىرتاۋ, الماتى – قورعاس جانە الماتى – قاپشاعاي باعىتتارىنداعى قاشىقتىعى 700 شاقىرىمعا سوزىلاتىن اۆتوموبيل جولدارى اقىلى بولماق. بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعىندا دا جەڭىل كولىك ءۇشىن اقى تولەۋ مولشەرى 1 شاقىرىمعا –
1 تەڭگە بولادى. قازىر ءىس جۇزىندە ەلىمىزدەگى جالعىز اقىلى جول – استانا-بۋراباي باعىتى وسى تارتىپپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل باعىتتاعى اقىلى جولدان تۇسەتىن تابىس جىلىنا 1,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى جول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدىڭ الەۋەتتى يندۋسترياسى قالىپتاستى. بۇگىندە جول-قۇرىلىسى جۇمىستارىندا 95 پايىزعا دەيىن وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى پايدالانىلادى ەكەن. قيىرشىق تاس, بيتۋم, تسەمەنت, تەمىر-بەتون قۇرىلعىلارى سياقتى قۇرىلىس ماتەريالدارى تولىعىمەن وتاندىق وندىرۋشىلەردەن ساتىپ الىنادى. قازىر ەلىمىزدە بيتۋم شىعاراتىن 4 زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇر. جول قۇرىلىسىن تسەمەنت جانە تەمىر-بەتون قۇرىلعىلارىمەن جابدىقتاۋدا 10-نان استام زاۋىت توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋدە. جول قۇرىلىسى جانە وعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايىندايتىن زاۋىتتار ەلىمىزدىڭ ءجۇز مىڭداعان تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
110 جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان قازاقستان تەمىر جولىنىڭ تاريحىندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدىڭ ىشىندە سالىنعان تەمىر جول قۇرىلىسى ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىندە شىنايى ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەزەڭ بولدى. سوڭعى جىلدارى سالىنعان تەمىر جول توراپتارى ۇلى دالانىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەل ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, تاۋەلسىز ەكونوميكامىزدىڭ تامىرلارىنا توقتاۋسىز قان جۇگىرتتى. سونىمەن بىرگە, توڭىرەگى تۇگەل قۇرلىقپەن شەكارالاساتىن قازاقستان تۇڭعىش رەت پارسى شىعاناعى ارقىلى الەمدىك مۇحيتقا جول اشتى. قورعاس – شىعىس قاقپاسى ارقىلى اسپاناستى ەلىنىڭ سارقىلماس جۇك تاسقىنى ەۋروپاعا جول تارتتى. دوستىق ستانساسى ارقىلى كاسپي تەڭىزىنەن تۇركياعا, وزەن – تۇرىكمەنستان ارقىلى پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە جۇك جونەلتىلەتىن بولدى. اقيقاتىن ايتقاندا, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە تاۋەلسىز قازاقستان الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىمەن يىق تىرەستىرەتىن الەۋەتتى ترانزيتتىك حابقا اينالدى. جول – تىرشىلىك, جول – تابىس. ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق كولىك جولدارى الەۋەتىن ارتتىرا وتىرىپ, قازاقستان ەرتەڭگى دامۋ بيىگىن تۇعىرلاندىردى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
