اجەمىزدىڭ اكەسى ءادىل دەگەن كىسى اق پاتشا زامانىندا-اق مەككە-ماديناعا قاجىلىققا بارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن ادال اتقارىپتى. قانجىعالىنىڭ قىلشار اتاسىنان تارايتىن اجەمىز ءماريا سوزگە جۇيرىك, اقىنجاندى, ەرتەگى مەن شەجىرەنى مەيلىنشە جەتىك بىلەتىنىن ءبىز بالا كەزىمىزدەن كورىپ وستىك. ونىڭ ۇستىنە جاس كۇنىنەن نامازعا جىعىلعاسىن بەس پارىزىن مۇلتىكسىز ورىندايتىن.
اجەمىزدىڭ جالعىز تۋعان اعاسى قۇدابايدان ءۇش قىز, ءبىر ۇل بولىپتى. سولاردىڭ ىشىندە كوپ مەحنات كورگەن, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە «حالىق جاۋىنىڭ» جۇبايى اتانعان ساعادات قۇدابايقىزى تۋرالى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىراز جايدى تىلگە تيەك ەتەيىك.
«تۋعان ەلىم وزىمە تۇرمە بولدى» دەپ قاتتى كەيىگەن قازاقتىڭ ءبىر اسىل قىزى ەدى ول. ساعادات الماتىدا وقىپ ءجۇرىپ تەرىسكەيدەگى قىزىلجاردان كەلگەن قايسار ەسىمدى جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان. ءيا, ول قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان قايسار ءتاشتيتوۆتىڭ ناق ءوزى بولاتىن.
بالاڭ بوزبالا كەزىندە اكەم سالكەن ناعاشىلارىنىڭ شاقىرۋىمەن اقباس الاتاۋدىڭ ەتەگىندە جايعاسقان اسەم قالا الماتىعا بارادى. بۇل شاماسى 1935 جىلدىڭ تۇسى بولسا كەرەك. شات-شادىمان ءومىردى, اسىرەسە, باسى قىراۋلانعان تاۋلاردى كورگەن اكەمنىڭ بالا كوڭىلىنە قايسار اعامىزدىڭ ءسوزى دە ەرەكشە قانات ءبىتىرىپتى:
– وقۋىڭدى جاقسى وقى. سەنى الدا بۇل قالادا كوپتەگەن يگى ىستەر كۇتىپ تۇر. سونى ەسىڭدە ۇستا! قيالى قۇستاي سامعاعان جاس ورەننىڭ قۋانىشى بىراق ۇزاققا بارمادى. سەبەبى, ونىڭ الدىنان «وقۋ تۇگىل باس قايعى بولعان» زامان شىقتى.
ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين ۇستالعان جىلدارى, ياعني وتىز جەتىنىڭ قوڭىر كۇزىندە قايسار تاشتيتوۆكە دە نكۆد-نىڭ كەۋدەمسوقتارى كەلىپ, ءۇيىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارادى. «شاش ال دەسە – باس الاتىندار» ەڭىرەگەن جاسقا دا, كارىگە دە قاراماپتى.
اپامىز ساعادات قۇدابايقىزىنا ونىڭ كۇيەۋى قايسار ءتاشتيتوۆتىڭ جاقىنى ءارى جەرلەسى بولىپ كەلەتىن قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆ ادەيى جولىعىپ: «تەز ارادا ەلىڭە قايت, ايتپەسە, سەنى دە ۇستايدى» دەپ حابار بەرەدى. تاعى ءبىر جاقىن ارالاسقان كىسىسى – كۇلاش بايسەيىتوۆا بولعان. ارعىننىڭ اعايىندى قانجىعالى – توبىقتىدان تارايتىن ۇرپاقتارى ءبىر-بىرىنە قيىن-قىستاۋدا دا سۇيەۋ بولا بىلگەن. كۇلاش اپامىز قايسار جەزدەمىزدىڭ 1938 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا اتىلعانىن انىق ءبىلىپ, ساعاداتقا الماتىدان دەرەۋ كەتۋىن ەسكەرتكەنىمەن, ونىڭ ءىزىن سۋىتپاي كەلگەندەر كىناسىز جاندى الماتىنىڭ اباقتىسىنا اپارىپ قاماپ ۇلگەرەدى.
ءبىر ايدىڭ ىشىندە ساعاداتتى جالاڭ ايىپپەن كومسومول قاتارىنان, سوڭىن الا «سوتسياليستىك قازاقستان» رەداكتسياسىنداعى جۇمىسىنان شىعارادى. ول كەزدە جوعارىدان تۇسكەن نۇسقاۋعا كىمنىڭ شاماسى كەلسىن؟ ساعاداتتى الماتىداعى تاس قاماۋدا 3 اي بويى تارىقتىرعاننان كەيىن ونى ەتاپپەن اۋەلى سەمەي, كەيىندەرى ءنوۆوسىبىر, كراسنويارسك قالالارىنىڭ تۇرمەلەرىندە ءبىراز جىلدار بويى ۇستايدى.
جاسى 23-تەن جاڭا اسقان, بىراق باسىنا تۇسكەن تاۋقىمەت اۋىرتپالىعىن كوپ كورسە دە ول ءوزىنىڭ سۇيىكتىسى – حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى بولا بىلگەن قايسار تاشتيتوۆكە ناقاقتان تاعىلعان ايىپتاردىڭ بىردە-بىرەۋىن مويىندامادى. ەتىنەن ەت كەسىپ السا قىڭق ەتپەيتىن جانى ءسىرى بەرىك كىسى سونداي بولار. قايسار اتىنا زاتى ساي ءبىلىمدى ازامات بولعانىن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ۇلكەندەرى دە ءجيى ايتىپ وتىراتىن. تىلگە جۇيرىك, ىسكە مىعىم ازاماتتى ماسكەۋلىك باسشىلار دا ۇنەمى قۇپتاپ وتىرعان. ءتىپتى, رەسەي اۋماعىندا جۇمىس ىستەۋگە كوڭىلدەرىن از بىلدىرمەپتى.
قايساردىڭ اسىل جارى ساعادات قۇدابايقىزى اقمولانىڭ 26-شى نۇكتە اتالعان «الجير» لاگەرىندە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جۇبايى ازيزامەن, بەيىمبەت ءمايليننىڭ – كۇنجامالىمەن, تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ – دامەشىمەن, نۇرماقوۆ, اسفاندياروۆ پەن قوجانوۆتىڭ, سونداي-اق, كەڭەس وداعىنىڭ مارشالدارى ەگوروۆ, گامارنيك پەن تۋحاچەۆسكيدىڭ جۇبايلارى ءارى اپا-قارىنداستارىمەن 11 جىل بويى بىرگە اۋىر ازاپتى كۇندەردى باسىنان كەشىردى. رەسەيدىڭ اتاقتى ءانشىسى ليديا رۋسلانوۆا دا وسى لاگەردىڭ ءدامىن تاتتى. وعان: «جۇرتقا ايتقان ءانىڭدى بىزگە دە شىرقاپ بەر» دەگەندەر كەزدەسكەن. بىراق سوزگە تاپقىر ونەرپاز: «توردا ءان سالعان بۇلبۇلدى كىم كورىپتى؟» دەپ بەتتەرىن قايتارىپ تاستاعان. سوعىس كەزىندە بەريا ونى بوساتىپ, اسكەردىڭ جىگەرىن كوتەرۋگە ءانشى-بيشىلەر توبىمەن مايدان دالاسىنا اتتاندىرادى.
جالپى, كاۆكاز, ۋكراين, موسكۆا, پريبالتيكا ەلدەرىنەن اكەلىنگەن 70-كە جۋىق ۇلت وكىلدەرى كوپپەن بىرگە نكۆد-نىڭ ەرەكشە كەڭەسىمەن كەسىلگەن جازالارىن تولىعىمەن وتەدى. جالاڭاش كولىنىڭ قوعا-قامىسىن ولار قىستا وتىن ورنىنا جۇمسادى. سەبەبى, جازىق دالادا ودان باسقا ەشتەڭە وسپەيتىن.
بۇل قارالى كەزەڭنىڭ «جازىقتى» بولعانداردىڭ تۋىس-جاقىندارىنا از كولەڭكە تۇسىرمەگەنى بەلگىلى. ساعادات اپامىزدىڭ اكەسى قۇداباي ءادىل ۇلىنىڭ اقمولاداعى ءجۇرىس-تۇرىسى, جالپى تىرشىلىگى, قارىم-قاتىناس جاسايتىن جاقىن-جۇقىندارى الدىمەن قارا تىزىمگە ەندى. ءبىزدىڭ ءۇي دە ۇنەمى «سەزىكتىلەر» قاتارىندا ءجۇردى.
– بىرەۋمەن سىر ءبولىسۋ, جاقىن تارتىپ اڭگىمەلەسۋ دەگەن مۇلدەم ادەتتەن شىعىپ قالدى, − دەيتىن ەدى اجەمىز ءماريا وتكەن شاقتارىن وكىنىشپەن ەسكە العاندا. – سىلاڭداپ وسكەن, تابيعاتىنان سۇلۋ ساعادات اباقتىدان 1948 جىلدارعا تامان اقتالىپ شىقتى. قۇر سۇلدەرى قالعان باۋىرىمدى قۇشاقتاپ جىلاعانىم, ولگەنىم – ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇي كەشكەنىم ءومىرى ۇمىتىلماس ءسىرا.
«الجير» تار قاپاسىنىڭ تۇتقىندارى بوستاندىققا شىعارىلسا دا تولىق اقتالمادى. زاڭدى تۇراعى الماتى قالاسى بولعانىمەن وعان جاقىنداۋعا سول كەزدەرى قاتاڭ تىيىم سالىندى. سول سەبەپتى, اپاي كوڭىلى قالسا دا اقمولادا ءبىراز جىلدار تۇرىپ قالادى. تەك 50-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قايسار ءتاشتيتوۆ تولىق اقتالعاننان كەيىن عانا وعان رەسپۋبليكا باس پروكۋراتۋراسىنان ارنايى قاعاز كەلىپ, ول الماتىعا قايتا قونىس اۋدارۋعا مۇمكىندىك الادى.
1991 جىلدارى ەلىمىز ەگەمەندىك العان كەزدە, الماتىلىق جازۋشى ارميال تاسىمبەكوۆكە بەرگەن سۇحباتىندا ول «الجير» لاگەرىندە ەرتە سولعان قىزعالداقتار – جازىقسىزدان جازالارىن وتەگەندەر جايلى سىر اشىپتى.
– بالام, شىندىقتى جازىڭدار, ۇرپاق بىلەتىن بولسىن. بۇل مەنىڭ وتىرىگىم ەمەس, كوزىم ءتىرى كەزىندە ايتقىم كەلگەن شىندىعىم, – دەپ قايتا-قايتا ايتا بەرىپتى.
بۇل اتالمىش ماقالادا «وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرىنىڭ» («الجير») ءبىر كەزدەگى باستىعى م.يۋزيپەنكو ساعادات اپامىزدى الماتىعا ىزدەپ بارىپ: «... ماعان اباقتىدا كوپ قيانات جاسادىڭ دەگەن ايىپ تاعىپ جاتىر. تەرگەۋشىلەردىڭ الدىندا اقتايتىنداي قولحات جازىپ بەرۋىڭىزدى وتىنەمىن» دەپ جالىنعانى دا اشىق جازىلىپتى.
«الجير» لاگەرىندە ايەلدەر قارا جۇمىسپەن قاتار, جاڭادان اشىلعان فابريكادا اسكەري كيىم تىگۋدى ۇيرەنەدى. مىسالى, 3,5 مىڭ تىگىنشىسى بار فابريكا 1942 جىلى 1 ملرد رۋبل تازا پايدا تۇسىرگەن.
گەرمانيامەن باستالعان سوعىسقا سۇرانعانداردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ناعاشى اپامىز ساعادات تا ءجۇردى. دەگەنمەن, ستالين «حالىق جاۋلارىنىڭ» جۇبايلارىنا سەنىم كورسەتپەدى. قازاقتىڭ كەڭ جازيرا دالاسىندا اۋىر جۇمىستار ىستەسە دە ولار اباقتىدان قاشۋدى مۇلدەم ويلاماپتى. ۇمىتتەرى – ءتىرى جۇرگەن جاقىندارىنا كولەڭكە تۇسپەسىن دەگەندەرى ەكەن. اقىرى بۇل دالا تۇرمەسى ستالين ولگەن 1953 جىلى ءبىرجولاتا جابىلدى.
1989 جىلى «اقمولا-فەنيكس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ي.شارفتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ساعادات قۇدابايقىزى ءتاشتيتوۆا مالينوۆكادا كوزى ءتىرى «الجير» تۇتقىندارىنىڭ ارنايى جيىنىنا قاتىسادى. جاسى 80-گە تاياعان 20 كىسىنىڭ جولاقىسىن, تۇراعى مەن تاماعىن ءىرى كاسىپورىن باسشىسى ءوزى موينىنا الدى. بۇل ولاردىڭ سوڭعى باسقوسۋى بولدى. بىراق, سول جولى ولار تىرشىلىكتە كورگەن مەحناتتارىن ءبىرجولاتا كينو تاسپاسىنا ءتۇسىرىپ كەتتى.
وسى ايتۋلى وقيعاعا وراي, يۆان يۆانوۆيچ جان-جاعى تۇرمەنىڭ ۇشكىر سىمدارىمەن ورالعان «جارىلعان قىزىل جۇلدىز» ەسكەرتكىشىن قويىپ, «ساياسي تۇتقىندار اللەياسىنىڭ» تۇساۋكەسەرىن جاساعانى – وداق باسشىلارى ورتاسىندا از دۇربەلەڭ تۋعىزعان جوق. شارف سول ءۇشىن ءتيىستى ورگاندارعا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە الماتىعا بىرنەشە مارتە بارعانىن كوپشىلىك ۇمىتقان جوق.
ەگەمەندى ەل بولعان العاشقى كەزدە تۋعان جەردىڭ قۋانىشىن بولىسكەن جاننىڭ ءبىرى – ساعادات قۇدابايقىزى ءتاشتيتوۆا بۇگىندەرى تىرىلەردىڭ ساناتىندا جوق. ونىڭ قايسار مىنەزى, تاڭداعان ازاماتىنا دەگەن ادالدىعى, زامان تەزىنە سالسا دا – سىنباعان ءورشىل مىنەزى مەن رۋحى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق ءۇشىن وشپەس ونەگە دەپ بىلەمىن.
ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ 1997 جىلعى جارلىعىنا سايكەس 31 مامىر – ەلىمىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل قاسىرەتتى باسىنان اياعىنا دەيىن كورگەندەر ءۇشىن ەمەس, كەلەر ۇرپاق بولاشاعىنا ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەت تاريحي ماڭىزدى شارا بولماق. سەبەبى, ادامزات اتاۋلىنىڭ مۇراتى قاشاندا بەيبىت ءومىر بولعان. الاڭسىز مامىراجاي تۇرمىستىڭ ماقساتىن جەتە ءتۇسىندىرۋ – بۇگىنگى بىزدەردىڭ مىندەتىمىز. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تار جول تايعاق كەشۋ جولدارى – ء اربىر ۇلتجاندى ازاماتتىڭ ساناسىندا جارقىراپ تۇرسا دەيمىن. وسەر ەل بالاسىنىڭ بۇل وقيعالاردى ۇمىتپايتىنىنا مەن كامىل سەنەمىن.
جانات تۇگەلباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
استانا
سۋرەتتە: (سوڭعى كەزدەسۋدەن كورىنىس) ساعادات ءتاشتيتوۆا مەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى يۆان شارف
