تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق, قازاق قوعامىندا جانە كوشپەندى كونە تۇركىلەردە ايەلدەردىڭ ورنى ەۋروپا جانە شىعىس قوعامىنا قاراعاندا, جوعارى بولعان. ايەلدەر وتباسىنىڭ ساقتاۋشىسى, بالالاردىڭ اناسى الەۋمەتتىك ءرولىن ورىنداعانى ءسوزسىز, بۇل رەتتە قاجەت بولعان جاعدايدا قولىنا قارۋ الىپ, ەرلەرمەن بىرگە ءوز وتباسىن جانە وتانىن قورعاعان.
قازاق ايەلدەرى ەرتە جاستان وزىندىك دەنە دايىندىعىنان وتكەن – قىزدارعا ات ۇستىنە وتىرۋدى, ەپتى جانە كۇشتى بولۋدى ۇيرەتكەن. ەر بالالارمەن بىرگە ات جارىسى – بايگەگە قاتىسقان, سونىمەن قاتار, «قىز قۋدا» ولار نەگىزگى قاتىسۋشىلار بولعان.
تاريحتا كوپتەگەن جارقىن جاۋىن-
گەر قىزداردىڭ بولعانى ءمالىم. اسىرەسە, ايقىن مىسال رەتىندە ساق پاتشايىمدارى توميريس پەن زارينانى, مالايسارى جانە قابانباي باتىرلارمەن بىرگە جوڭعارلارعا قارسى سوعىسقان گاۋھاردى, اعاسى كەنەسارى حانمەن بىرگە سوعىسقان بوپايدى كەلتىرۋگە بولادى. نەعۇرلىم جاقىن ۋاقىتتا بولعان مىسالدار – پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆا, مەرگەن ءاليا مولداعۇلوۆا, ۇشقىش حيۋاز دوسپانوۆا, زەنيتشى اقيما اقجولوۆا جانە باسقا دا ۇلى وتان سوعىسىنا كوپتەگەن قازاقستاندىق ايەلدەر قاتىسقان.
ايەلدەردىڭ قاھارماندىعى وسى كۇنگە دە جەتتى. بۇگىن نازىك جاندىلار ءۇشىن اسكەري مانساپتى قۇرۋ جانە وتانىمىزدىڭ تولىق قۇقىلى قورعاۋشىلارى بولۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلعان. مىسالى, يزرايلدەگىدەي اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلۋعا مىندەتتى بولماسا دا, قازاقستاندىق قىزدار ءوز ەرىكتەرىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىنا كىرەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ارمياسىندا ەرلەرمەن قاتار ايەل اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ۇلكەن جاساعى – اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جالپى سانىنان 12 %-عا دەيىن, ونىڭ ىشىندە وفيتسەرلەر قۇرامى قاتارىنان 5 %-دان ارتىعىراق («پولكوۆنيك» اسكەري اتاعىنا 14 ايەل يە), قاتارداعى جاۋىنگەر جانە سەرجانتتار قۇرامدارى قاتارىنان 15 %-عا دەيىن, ال ازاماتتىق پەرسونال اراسىندا – جارتىسىنان كوبى ءوز اسكەري بورىشتارىن ورىنداۋدا.
قازاقستاندىق قوعامدا ارمياداعىداي گەندەرلىك تەڭدىك قاعيداتى قاتاڭ ساقتالادى, سوندىقتان ايەلدەرگە ارميادا ەشقانداي جەڭىلدىك جوق, قىزمەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە ولار – الدىندا بىرقاتار ماڭىزدى تاپسىرمالار تۇرعان اسكەري قىزمەتشىلەر.
اسكەري قىزمەتتىڭ قيىن جاعدايلارىنا جانە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىككە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندەگى ايەلدەر ەرلەرمەن قاتار مانساپتىق ساتىمەن جوعارىلاپ, جوعارى باسشىلىق لاۋازىمداردى اتقارادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ايەل قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق اپپاراتىنىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ باستىقتارى بولىپ تابىلادى (قر قم باس قارجى ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك جانات دوسقارينا, قر قم ءبىلىم جانە عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايگۇل تولەمباەۆا), سونداي-اق, 12-ءسى قورعانىس مينيسترلىگى مەن باس شتابتىڭ بولىمدەرى (بولىمشەلەرى) جانە باسقارمالارى باستىقتارىنىڭ لاۋازىمدارىن اتقارادى.
ودان باسقا, 2016 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى جەرگىلىكتى اسكەري باسقارۋ ورگاندارىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ايەل وفيتسەر پولكوۆنيك گاۋھار سىرلىباەۆا الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانىنىڭ قورعانىس ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ كوپتەگەن اسكەر تۇرلەرى مەن تەكتەرىندە نازىك ايەلدەر قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىن كورۋگە بولادى. ارميادا جىنىستىق بەلگىسىنە قاراي «جاۋىنگەرلىك ەمەس» جانە «جاۋىنگەرلىك» لاۋازىمدارعا ءبولۋ دەگەن جوق. ەگەر ايەل يىعىنا پوگون تاقسا, وندا ول وتە جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىندايدى.
مىسالى, قر قك اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە ايەل اسكەري قىزمەتشىلەر ەرلەردەن قالىسپاي تاۋلىك بويى جاۋىنگەرلىك ۆاحتادا تۇرادى, كورابل ەكيپاجى قۇرامىندا تاپسىرمالاردى ورىندايدى. وسىلايشا, باس ستارشينا جانار ىبىراەۆا اسكەري كورابلدە قىزمەت اتقارادى جانە كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ فلوتىندا قىزمەت اتقاراتىن العاشقى ايەل اسكەري قىزمەتشى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ارمياسىندا قىزدار تەك قانا مەدبيكەلەر, بايلانىسشىلار جانە ءىس جۇرگىزۋشىلەر عانا بولا الادى دەگەن پىكىر جويىلعان. بۇگىن وتان قورعاۋدا مەرگەن, بارلاۋشى, پلانشەتشى قىزدار جانە باسقالارى تۇر.
ايەلدەر وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىن تابىستى ورىندايتىنىن مويىنداۋ كەرەك, مۇنى ولار ءارتۇرلى حالىقارالىق كونكۋرستاردا كورسەتە بىلەدى. جىل سايىن اسكەري قىزمەتشى ايەلدەر «دوستاستىق جاۋىنگەرى» اسكەري-كاسىبي شەبەرلىك كونكۋرسىنا بەلسەندى قاتىسادى, ول بيىل حالىقارالىق ارميالىق ويىن-
دار باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. «دوستاستىق جاۋىنگەرى» حالىقارالىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى جانە بىرنەشە مارتە جۇلدەگەرى 85510 اسكەري ءبولىمىنىڭ كىشى سەرجانتى ليۋدميلا گۋبارەۆانى قازاقستاندىق ارميانىڭ جارقىن ايەل وكىلدەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى – 2014 جانە 2016 جىلدارى پرەزيدەنتتىك كوپسايىس چەمپيونى, 2017 جىلى بياتلوننان قر قك چەمپيونى, «دوستاستىق جاۋىنگەرى» حالىقارالىق كونكۋرسىندا: 2015 جىلى قازاقستاندا جەكە سىناقتا 1-ورىنعا, 2016 جىلى قازاقستاندا جەكە سىناقتا 1-ورىندى جانە ماسكەۋدە قازاقستاندىق قۇرامانىڭ قۇرامىندا 3-ورىنعا يە بولدى.
قارۋلى كۇشتەردەگى قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر اسپەكتىسى – بىتىمگەرشىلىك قىزمەت, وعان قورعانىس مينيسترلىگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ, ونىڭ ىشىندە بىتىمگەرشىلىك ىستەرگە قاتىسۋ جونىندەگى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قورعانىستىق ساياساتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى دەپ قارايدى.
بۇل باعىتقا ءبىزدىڭ ايەلدەر شاماسى كەلگەنشە قاتىسادى. وسىلايشا, 2009 جىلدان باستاپ «بەيبىتشىلىك جولىنداعى سەرىكتەستىك» وقۋ-جاتتىعۋ ورتالىعىنداعى ارنايى دايارلىق كۋرس-
تارىندا 63 ايەل اسكەري قىزمەتشى جانە قر قك قىزمەتكەرى وقىتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان بىتىمگەرشىلىك بريگاداسىندا 100-دەن استام ايەل (ونىڭ ىشىندە 6 وفيتسەر) اسكەري قىزمەت اتقارادى.
بولاشاقتا ايەل اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اسكەري ساراپشىلار رەتىندە, سونداي-اق, بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارعا قاتىساتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كونتينگەنتىنىڭ قۇرامىندا بۇۇ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى قارالۋدا.
الايدا, اسكەري قىزمەت اتقارۋ جاعدايلارىنىڭ كۇردەلى بولۋىنا قاراماستان, ايەلدەر كەز كەلگەن جاعدايدا وزدەرىنىڭ نازىكتىگى مەن تارتىمدىلىعىن ساقتاپ قالادى.
بۇعان 2015 جانە 2016 جىلدارى قارۋلى كۇشتەردە ايەل اسكەري قىزمەتشىلەر اراسىندا وتكەن «باتىر ارۋلار» جوباسى دالەل بولىپ تابىلادى. ءوتىنىم بەرگەن ساتتەن باستاپ سالتاناتتى راسىمگە دەيىن قىزدار نازىك ايەل تابيعاتىنا ساي كەلە بەرمەيتىن سىناقتاردى ورىنداپ, ۇزاق جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ولار قارۋدان نىسانا كوزدەدى, گراناتا لاقتىردى, بارلىق مۇمكىن بولاتىن كەدەرگىلەردى ەڭسەردى, وزەندى ءجۇزىپ ءوتتى, قۋاتتى جاۋىنگەرلىك ماشينالاردى جۇرگىزدى.
ناتيجەسىندە, جىل سايىن كەزەكتى سىناقتاردان ءوتىپ, جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن, توزىمدىلىگىن جانە كۇش-جىگەرىن دالەلدەگەن 12 جەڭىمپاز انىقتالدى. سوڭىندا قىزداردى كاسىبي ستيليستەردىڭ قولىمەن كوركەم سيپاتقا يە بولۋ جانە ارنايى كۇنتىزبە ءۇشىن فوتوسەسسيا كۇتىپ تۇردى.
ايەلدەردىڭ قارۋلى كۇشتەردەگى قىزمەتتە جانە ەڭبەك قىزمەتىندەگى سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى دە نازاردان تىس قالمايدى. وسىلايشا, قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ناگرادالارعا 12 ايەل (ولاردىڭ ىشىندە 2-ەۋى ەكى مارتە ماراپاتتالعان) يە بولدى, ءارتۇرلى ۋاقىتتا مەرزىمىنەن بۇرىن كەزەكتى اسكەري اتاقتار 24 ايەلگە بەرىلدى.
الەمدىك دەڭگەيدە قازاقستاننىڭ ءيميدجى مەن بەدەلىنىڭ نىعايۋىنا سالماقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن اسكەري سپورتشى قىزدار بار. جەڭىل اتلەتيكادان جەڭىمپاز جانە وليمپيادا چەمپيونى مايور ولگا رىپاكوۆانى قازاقستاندىق ارميانىڭ سپورتتاعى ماقتانىشى دەپ ەش كۇمانسىز ايتۋعا بولادى.
حالىقارالىق ارەنادا اوسك سپورتشى قىزدارى قىسقى سپورت تۇرلەرىنەن مول تابىستارعا قول جەتكىزدى.
بيىل الماتىدا وتكەن ۋنيۆەرسيادادا بياتلونعا قاتىسقان سەرجانت الينا رايكوۆا 15 شاقىرىمدىق جەكە جارىستا جەڭىسكە جەتىپ, قازاقستانعا العاشقى «التىندى» سىيلادى. «كۇمىس» جەڭىپ العان داريا ۋسانوۆا ارالاس كوماندا قۇرامىندا ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. جاپونيادا باستالعان ازيا ويىندارىندا سەرجانت الينا رايكوۆا كەزەكتى ناگرادا – قولا مەدالعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ال شاڭعى جارىسىنا قاتىسقان اعا سەرجانت ەلەنا كولومينا وسى ماتەريالدى جازىپ جاتقان كەزدە قۇرلىقتىق بىرىنشىلىكتە ەكى «التىن» جانە ءبىر «قولا» – ناگرادالاردىڭ تولىق توپتاماسىن جيناپ ۇلگەردى.
ءبىزدىڭ قادىرلى ايەلدەر قىزمەت اتقاراتىن جانە ەڭبەك ەتەتىن قر قك ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق ورتالىعى قازاقستاندىق جاستاردى وتانعا سۇيىسپەنشىلىك رۋحىندا تاربيەلەۋ ىسىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءيميدجىنىڭ نىعايۋىنا شاماسى كەلگەنشە ۇلەس قوسۋدا.
تاريحي قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە جيناۋ, مۋزەي قورىن ەسەپكە الۋ جانە ساقتاۋ, جاساقتاۋ, سونداي-اق, اسكەري-تاريحي مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق زالدارىن ورنالاستىرۋ بويىنشا قاتارداعى جاۋىنگەر پەريزات وتەپوۆا, گۇلسارا مۇقاشەۆا, كارينا شەريازدانوۆا سياقتى تاجىريبەلى ماماندار كوپ جۇمىس اتقارۋدا. جوعارى كاسىبي شەبەرلىك دەڭگەيىندە كونتسەرتتىك باعدارلامالاردى دايىندايتىن جانە ورتالىق ءانسامبلدىڭ كونتسەرتتەرىن قازاقستاندا, سول سياقتى مەملەكەتىمىزدەن شەت جەرلەردە كونتسەرتتەردى ۇيىمداستىراتىن ءدىلبار ءامىروۆا ورتالىقتىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ تابىلادى.
ايەلدەردىڭ عىلىمي قىزمەتپەن اينالىسۋلارى دا نازاردان تىس قالمايدى. بۇگىنگى كۇنى قارۋلى كۇشتەردەگى 21 ايەلدىڭ عىلىمي دارەجەسى بار, ولاردىڭ ىشىندە جوعارىدا اتالعان ايگۇل تولەمباەۆادان باسقا, ەكەۋىنىڭ پروفەسسور عىلىمي اتاعى جانە بىرەۋىنىڭ دوتسەنت عىلىمي اتاعى بار:
- قر قم باس اسكەري كلينيكالىق گوسپيتالى باستىعىنىڭ مەديتسينالىق ءبولىم جونىندەگى ورىنباسارى, مەديتسينا قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى گۇلپاريدا بايدىلداەۆا – گۋمانيتارلىق عىلىمدار پروفەسسورى;
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى اتىنداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى:
- عىلىمي حاتشى سايران مۇحامەتجانوۆا – تاريحي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور;
- اعا وقىتۋشى يادۆيگا رادزيتسكايا – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, دوتسەنت.
اسكەري قىزمەتتىڭ بۇكىل شەكتەۋلەرى مەن تالاپتارى كەزىندە ايەلدەر وتباسىن, ونىڭ قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا دا ۋاقىت تابادى – بالالارىمىزدىڭ مەيىرىمدى انالارى بولا بىلەدى, وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىن قامقورلىققا الادى: شامامەن 740 ايەل اسكەري قىزمەتشى جانە ازاماتتىق پەرسونال قاتارىنان كوپ بالالى انالار بولىپ تابىلادى, ولاردىڭ 10-ى «كۇمىس القا» القاسىمەن جانە 3-ەۋى «التىن القا» القاسىمەن ماراپاتتالدى.
ءسوز سوڭىندا بۇگىنگى كۇنى ايەلدەرسىز قازىرگى ارميانى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كەيبىر مىندەتتەردى وزدەرىنىڭ پسيحيكالىق-فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ەرلەرگە قاراعاندا, اناعۇرلىم جاۋاپتى ءارى ءتيىمدى ورىندايدى, كەيبىر اسكەري كاسىپتەردى الدەقاشان تاڭداپ, ولاردى اتقارۋدا. ايەلدەر اناعۇرلىم كۇيزەلىسكە ءتوزىمدى جانە شىدامدى بولىپ سانالادى, جالپى, ولار ەرلەردەن كەم قىزمەت اتقارمايدى.
تالعات مۇحتاروۆ,گەنەرال-لەيتەنانت,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ
ورىنباسارى
