ازان شاقىرىپ قويعان اتىم-اي...

بالالارعا بۇگىنگى جارقىن ءومىر تالابىنا ساي, بولشاعىنا ءۇمىت ارتا جاراستى دا لايىقتى ەسىم قويۋ – مۇددەلى دە ماڭىزدى ماسەلە. اتا-انا دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنتىنە ماعىناسى ايقىن, ادە­مى دە ايشىقتى, سۇلۋ ەسىمدى بەرۋدى قالايدى. جاراسىمدى ەسىم بەرۋگە سونىمەن قاتار, تۋ­عان-تۋىس, جورا-جولداستارى دا مۇددەلى. ات قويىستىڭ وزىندە دە بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ پسيحولوگياسى, تا­­نىم-تۇسىنىگى, وي-ارمانى ايقىن كورىنىپ تۇرادى. كىم بالاسىن جا­­مان بولسىن دەيدى. اتا-انا ارمانداپ, ءۇمىت ارتا ازان شاقىرىپ قويعان اتتاردىڭ, فاميليالاردىڭ كوبى جازۋدا ماعىناسىن جويىپ, قينالىسقا ۇشىراپ وتىر. بەلگىلى ءبىر نيەتپەن قويعان ادام ەسىمدەرى, اتى-جوندەرى مەملەكەتتىك تىلگە قول­­داۋ كورسەتىلىپ وتىرعاننىڭ ءوزىن­دە قاتە, بۇر­مالانىپ جازى­لىپ جۇرگەنى قىن­­­جىلتادى. ۇزاق جىلدار جوعارى وقۋ ور­ىندارىندا قىزمەت ىستەدىم. تالاي جورنالدار, ستۋدەنتتەردىڭ ءتى­زىم­­­دەرى قولىمنان ءوتتى. ستۋ­­­دەنت­تەردىڭ نەشە ءتۇرلى اتى-ءجون­دەرىن وقىدىم. بۇرمالانىپ, قا­تە جا­زىل­عان اتتار تولعاندىرىپ كەلەدى. قۇدايعا شۇكىر, ءىس قاعازدا­رىن قازاقشا جۇرگىزۋ كوپتەن قولعا الىنىپ جاتىر. باستاۋىش سى­نىپ­تاردان باستاپ مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى وقىتىلىپ جاتىر. ور­ىس تىلدەردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلى لەكسيكا-گرامماتيكاسىنان حابار­دار. قازاق تىلىنە ءتان بار جوعى توعىز ءارىپتى ءبارى بىلەتىندەي بولدى. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن العانىنا كوپ جىل بولسا دا ءالى اتى-ءجونىمىزدى دۇرىس جازباي, دۇرىس ايتپاي كەلەمىز. نەگە ءبىز اتى-ءجونىمىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنا, شى­­­عۋ توركى­نى­نە كوڭىل اۋدار­ماي­مىز. كەيدە مەن «مۇحتار» دەگەن ەسىمدى كور­سەم «كو منە مۋحتار» ءفيلمى ويى­ما تۇسەدى. ۇلى جا­زۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءتىلىم دەپ ەڭىرەپ جۇرگەن اتاقتى اقىنىمىز مۇحتار شاحانوۆتىڭ اتى-ءجون­دەرى نەگە مۋحتار اۋە­زوۆ نەمەسە مۋحتار شاحانوۆ بو­لۋ كەرەك؟ سونىمەن قاتار, تە­لەديدارداعى كەيبىر ديكتورلار­دىڭ سوزدەرىنە كوڭىل اۋدارى­ڭىز­دارشى. ادام­دار­دىڭ اتى-ءجون­دە­رىن دۇرىس ايت­پايدى, نەمەسە, ەكپىندى دۇرىس قويمايدى. مى­سالى, ولجاس ءسۇ­لەيمەنوۆ – الجاس سۋلەيمەنوۆ, «وتان» پار­تياسى – «اتان» پار­تياسى, «نۇر وتان» پارتياسى – «نۋر اتان» پارتياسى, ەلباسى­مىز­دىڭ نۇر­سۇل­تان اتى نۋرسۋلتان, قا­سىم­جومارت توقاەۆ – كاسىم­جومارت تاكاەۆ بولىپ, سول سي­­ياقتى دۇ­رىس جازىلماي, دۇرىس ايتىلماي جۇرگەن ەسىمدەر تو­­­لىپ جاتىر. لاۋازىمدى تۇلعا­لار دا اتى-جوندەرىنىڭ بۇرما­لانىپ اي­تىلىپ جۇرگەنىنە كو­­ڭىل اۋدار­ماي-اق وتىرا بەرە مە؟ پريبالتيكا ەلدەرىندە اتى-ءجو­نىنەن ءبىر ءارىپ قاتە كەتسە, سوتتاسۋعا دەيىن بارادى ەكەن. باياعىدا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە, اكەسى بالاسىنا تىلەك­قا­­­بىل دەپ ات قويعان ەكەن, سونى تولقۇجاتقا ءوزىنىڭ تىلىنە ىڭ­عاي­لاپ «تەلەكابەل» دەپ جازىپ بەرىپتى. راس, كەڭەس وكىمەتى تۇ­­­سىندا سوراقىلانا بۇرمالانعان اتتار كوپ بولدى, ءالى دە سودان ارىلا الماي جاتىرمىز. ەسىمە ءبىر انەكدوت ءتۇسىپ وتىر: ءبىر قازاق شال كوشەدە كەلە جاتىپ جامبىل جا­با­ەۆ­تىڭ ەسكەرتكىشىن كورىپتى. قاسى­نا كەلىپ, استىنداعى جا­­زۋىن وقى­سا «دجامبۋل دجاباەۆ» دەپ تۇر ەكەن, – ويپىرماي, بۇل ءبىز­دىڭ قازاقتىڭ «جامبىل جاباەۆ» دەگەن شالى ەدى, مۇنىڭ الدىنا نەگە «د» قويىپ «دجامبۋل دجاباەۆ» دەگەن دەپ, تاڭ قالادى. وسى كەزدە ءبىر ورىس كىسى ءوتىپ بارا جاتسا كەرەك. سودان الگىنى سۇ­راپ­تى. سوندا ورىس كىسى: – اتا, تۇسىنەسىز بە؟ ءبىز ور­ىس­­­تار «ج» ءارپىنىڭ الدىنا «د» قويىپ جازامىز, – دەپتى. – ءاي, سەن نە ايتىپ تۇرسىڭ؟! سەندەردىڭ يۆاندارىڭنىڭ ال­دىنا «د» قويىپ «ديۆان» دەسە جاقسى كورەسىڭدەر مە! – دەگەن ەكەن شال كۇيىپ كەتىپ. قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىعىنا سۇيەنىپ, ستەپان دەگەن اتتى «ىستىپان», «ىستەپان», ولەگ دەگەن اتتى «الەك» دەپ جازىپ بەرسەڭىز, ول ەسىم يەسى اشۋلانار ەدى. ونىسى وتە ور­­ىندى. ال وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ كونبىس قازەكەڭ اتى-ءجونىمىزدىڭ قاتە جازىلعانىنا ءمان بەرمەي جۇرە بەرەمىز. ساباق كەزىندە ستۋدەنتتەرگە اتى-جوندەرىنىڭ تۋرا ماعىنا­سىن ايتىپ, دۇرىس جازىلۋىن كورسەت­­كەنىمدە ءبىرى: «اپاي, ۋجە كۋا­لىگىمىزدە «ابدۋحاليكوۆ» دەسە, ەكىنشىسى – «ۋميراليەۆ» بو­لىپ, تىزىمگە كۋالىكتەگى بۇرما­لان­عان اتى-جوندەرىن جازعىزا­تىن. قا­زىرگى كەزدىڭ وزىندە ءيسى قازاق دەگەننىڭ كوبى قاتە جا­زىلىپ, بۇرمالانعان اتى-ءجونى­­­­مەن ءجۇر. ءتىلىمىز, اتى-ءجونىمىز قاشان­عى جارتىكەش بولادى؟ جارتى­كەش ءتىلدى ەشكىم قادىرلەمەيدى. «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى ءتۇ­زە» دەگەن م.اۋەزوۆ. ەندەشە اتى-ءجونىمىزدى تۇزەيىك! كەڭەس وكىمە­تى كەزىنەن كەلە جاتقان «قازاقشا اتى», «ورىسشا اتى» دەگەن بولماۋ كەرەك. ادامنىڭ اتى – ءبى­رەۋ-اق. ول – ازان شاقىرىپ, ارمانداپ قويعان اتىڭ. ول اتىڭ ءمان-ماعىناسى تولىق كۇيىندە قازاق تىلىندە جازىلۋى كەرەك. اقجارقىن راحىمبەكوۆا. الماتى.   اجالدى تىشقان مەن  «ارامزا قاقپان» جورتۋىلداپ, جورعالاپ, كەلە جاتتى اش تىشقان. قايدان ءبىلسىن سورماڭداي, بار ەكەنىن قاس دۇشپان. ەمىن-ەركىن تويىنا, تاماق جەۋ بولدى ارمانى. ەش كۇدىك جوق ويىندا, ساپارىن ءارى جالعادى. جول-جونەكەي بايقۇستىڭ باسىنا ءبىر «باق قوندى». قاراڭعى قالتارىستان, مولشىلىققا تاپ بولدى. ۇجىماق ءتورى – كەرەمەت! ارپا, بيداي, تارى بار. قۋ جانىنا نە كەرەك, ءبارى وسىننان تابىلار. ەش قاۋىپ جوق ويىندا, ارانداي اۋزىن اڭقيتىپ, ولە جەدى تويىنا, مەشكەي قارنىن قامپيتىپ. ارپا-بيداي قاپتاعى, وبىرلانا اسادى, تارعىل مىسىق تاپ بولىپ, تىشقان تۇرا قاشادى. قورقىپ تارعىل مىسىقتان, تىشقان ساسىپ, قاشقاندا, قۇداي اتىپ, وقىستان ءتۇسىپ قالدى قاقپانعا... *  *  * «قارا ەشكىگە – جان قايعى, قاساپشىعا – مال قايعى». كەي جەمقوردىڭ تىرلىگى – تىشقانداردان اۋمايدى. نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى. الماتى.   پەنسيا قاقىرىنىپ-تۇكىرىنىپ ۇيىنە كىرگەن تەمەشباي باسقان جەرىن سولقىلداتىپ, انا بولمەدەن مىنا بولمەگە كىرىپ-شىعىپ جۇرگەن سۇيەگى اۋىر كەمپىرىنە كوزىن توقتاتتى. – ءاي, نە بولىپ قالدى؟ – اۋزىما تىنىم جوق, ءوزىم دە ءبىر قاسقامىن  عوي. ساعان اشۋ ۇستىندە ايتقان كەشەگى ءسوزىم ەسىمە ءتۇسىپ... – قاي ءسوزىڭ؟ – «وسى ساعان-اق قۇدايدىڭ ءولىمى كەلمەيدى ەكەن», «وسى سەن-اق قاتا قالمايدى ەكەنسىڭ» دەگەنىمدى ايتام. – كەرەك بولدىم عوي؟ – قاتا قالساڭ, پەنسياڭ توقتاپ قالادى ەكەن عوي. قاتا قالساڭ, اي سايىن جۇگىرىپ ءوزى كەلىپ تۇرعان اقشانى بىزگە كىم بەرەدى؟   ايىرباس ... – سونىمەن جاڭاعى اڭگىمەنىڭ اياعى نەمەن تىندى؟ – گاۋىپباي ءداۋىپبايدىڭ ايەلىن الدى. ءداۋىپباي گاۋىپبايدىڭ ايەلىن الدى. – ايىرباس؟ – ماحاببات ادام بالاسىن قايدا سۇيرەمەيدى. كەشەلى بەرى تاعى ءبىر اڭگىمە شىعىپ ءجۇر. – ءى-ءى؟ – گاۋىپبايدىڭ ءوز ايەلى وزىنە, ءداۋىپبايدىڭ ءوز ايەلى وزىنە ىرجاڭداپ قايتىپ بارىپتى. ۇمبەتباي ۋايدين. الماتى.   دەپۋتاتتىڭ ارياسى (باكىر تاجىباەۆتىڭ “اقبۇلاق” ءانىنىڭ ىزىمەن)   كۇندىز-ءتۇنى ءبىر تىنباي, ماسەلە شەشكەن ناقتىلاپ. قۇمار ەدىم وزىڭە, كەلدىم, مىنە, شاپقىلاپ. سىناپ تاستاپ بيلىكتى, كەيدە ەرلەپ قالاسىڭ. ەشتەڭەگە كيلىكپەي, كەيدە “تەرلەپ” قالاسىڭ.   سەنىڭ كەلىپ الدىڭا, حالىق تالاي سىن ايتقان. بيلىك كەلىپ الدىڭا سەنى تالاي مۇڭايتقان. اينالايىن, پارلامەنت, ءباز بىرەۋگە ارمان ەڭ. “ۇندەمەگەن ءجون-اۋ”, – دەپ, داۋ-جانجالعا بارماپ ەڭ. *  *  * جەر ساتىلىپ جاتقاندا, جاق اشپاعان پارلامەنت. ءتىلى ءۇشىن قايعىرىپ, تالاسپاعان پارلامەنت. سەن بولماساڭ ماڭدايىم اشىلمايدى, پارلامەنت. ساعان دەگەن قۇمارىم باسىلمايدى, پارلامەنت. ءۇمىت زۇلحاروۆا. الماتى.   قۇرداسىنىڭ قارقىنى وتەگەن جاپپارحاننىڭ ءبىر قۇرداسى جاستاۋ كورىنگىسى كەلىپ, جاسىن كىشىرەيتىپ ايتاتىن كورىنەدى. سول كىسىگە مىنانداي ءازىل ارنالىپتى: – تانيمىن قۇرداسىمدى شاقىرىمنان, قاعىنعان ءبىزدىڭ توكەڭ تاقىمىنان. كىسىنەپ, كارى ايعىرداي بايتال كورسە, تاباندا ايىرىلادى اقىلىنان. جىل سايىن وزگەرتەدى تۋعان جىلىن, بۇل كۇندە بەس جاس كىشى قاتىنىنان...   اللاۋاكبار جۋرناليست وڭالباي سادىقوۆ تەمىرجولشىلار ومىرىنەن ماتەريال دايىندايدى. ماقالانى رەداكتسياعا كۇنى ەرتەڭ وتكىزۋى كەرەك. قىرسىق شالعاندا مەكەمە باسشىسىنىڭ اتى-ءجونىن قويىن داپتە­رىنە تۇرتە سالماپتى, ءوزىنىڭ ەسىنە تۇسەر ەمەس. پويىز تۇركىستان قالاسىنا كىدىرگەندە, ساسقان جۋرناليست ۆوكزالدا وتىرعان بالگەر كەمپىرگە بال اشقىزادى. قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرىپ, قايتا جيناعان ول: – جوعالتقانىڭ الدىڭنان شىعادى, اللاۋاكبار! – دەيدى. سول كەزدە قۋانىپ كەتكەن وڭقاڭ: – ءيا, ەندى ەسىمە ءتۇستى, باستىقتىڭ اتى اكبار ەدى, – دەپ تاعى دا ءبىر سومىن ۇسىنا بەرىپتى.   ايۋ باعۋ بىردە سوڭعى كەزدە شارۋاسى شاتقاياقتاپ جۇرگەن “مارالدى” كەڭشارىنىڭ كەڭسەسىندە جينا­لىس ءوتىپ جاتادى. كەڭشار دي­رەك­­تورى جاقىندا مارال ساتىپ الاتىندارىن, ءسويتىپ ەندىگى ءۇمىت­تى وسى سالادان كۇتىپ وتىر­عاندارىن ايتا كەلىپ, ونىڭ ءتيىمدى جاقتارىن اجەپتاۋىر اڭگىمە ەتىپتى. ءسوزىن اياقتاعان سوڭ ول: “كىمدە قانداي ۇسىنىس بار؟” دەگەن ساۋال تاستايدى. سوندا ءۋالي ورنىنان تۇرىپ: – باسەكە, – دەگەن ەكەن, – وسى سەندەر نەگە ايۋ اسىرا­ماي­سىڭ­دار؟ ايۋ باققان راقات ەمەس پە, جازداي ءوز بەتىنشە جايىلادى دا سۋىق تۇسە ۇيىقتاپ قالادى...   سۇراق – جاۋاپ – ەگەر ءسىز جانىڭىزعا قويعان قالپاعىڭىزعا بىرەۋ وتىرىپ السا, وعان نە ايتار ەدىڭىز؟ – «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس, مالعۇن» دەر ەدىم. ونى جاي سۇرادىڭىز با؟ – ءسىز مەنىڭ قالپا­عىم­دا وتىرسىز. *** – مەن بۇگىن ەكى ەركەك, ءۇش ۇرعاشى شىبىن ءولتىردىم. – ماسساعان! ولار­­­دىڭ جىنىسىن قالاي انىقتاپ ءجۇرسىڭ؟ – تاڭ قالاتىن تۇگى دە جوق: ەكەۋى سىرا ءبو­تەلكەسىنە, ۇشەۋى تەلە­­فونعا قونىپ تۇر ەكەن! *** – بولاشاقتىڭ كولىك­تەرى نەمەن جۇمىس ىستەيدى دەپ ويلايسىڭ؟ – سۋ مەن ءشوپ بولسا بولدى. – ال ونداي تەحنيكا قا­لاي قوزعالادى؟ – اتتى ارباعا جەگىپ ءجۇرىپ كەتەسىڭ... *** ەكى ەركەكتىڭ اڭگىمەسى: – قالايسىڭ؟ لەنكا ەكەۋىڭ نەكەگە تۇرىپ باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىعارسىڭدار؟ – سولاي دەسە دە بولادى. لەنكا باقىتتى, مەن نەكەگە تۇرعانمىن. *** التىن بالىق شال­دىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ قالىپ: – كەمپىرىڭىز ءتىرى مە؟ – دەيدى. – ءتىرى. – وندا مەنى قۋىرىپ جەي سالىڭىز!.. *** *** – ءىسى تەك ىلگەرى كەتكەن ەركەك دەپ كىمدى ايتا­مىز؟ – اقشانى تاۋىپ ۇلگەرەتىنى سونشا, ايە­­لى ونى جۇمساپ ءۇل­گەر­مە­يتىن ەركەكتى ايتامىز. *** – نە ىستەسەك ەكەن؟ – اراق ىشەمىز. – مەرەكەنى جاي كۇن­دەر­دەگىدەي ەتىپ بەرەكەسىن كەتىرمەيىك تە!