– وردەنبەك بىلىسبەك ۇلى, جوعارىداعى ماقالادا پروفەسسور, اتاۋلى مەكتەپ جەتەكشىسى ۇ. ەسنازاروۆا ورتا مەكتەپتە گەوگرافيا ءپانىنىڭ وقىتىلۋى تۋرالى ءبىراز ماسەلەنى اتاپ كورسەتكەن. بۇعان ءسىزدىڭ دە ايتار جاۋابىڭىز بار ەكەن. ءسوزدى سودان باستاساڭىز؟
– الدىمەن بۇل ماقالامەن وعان نەگىز بولعان مۇعالىمدەر حاتىنىڭ مازمۇنىمەن بۇرىننان تانىسپىن. دەگەنمەن ءبىر جاعدايدى ناقتىلاپ ايتۋ كەرەك: 475 قول قويىلعان حات رەسپۋبليكاداعى گەوگرافيا ءپانى پەداگوگتەرىنىڭ جالپى ۇستانىمىن بىلدىرمەيدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 10 مىڭنان استام گەوگرافيا مۇعالىمى جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان ءبىر توپتىڭ پىكىرى بارلىق كاسىبي قاۋىمنىڭ كوزقاراسى رەتىندە ۇسىنىلۋى عىلىمي ءارى ءادىل ءتاسىل ەمەس. ايتا كەتەيىن, بۇل حاتقا بايلانىستى كەزىندە رەسمي جاۋاپ بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەزدەسۋدە دە ناقتى ءتۇسىندىرىلدى. الايدا ونىڭ نەلىكتەن ءالى جالعاسىپ كەلە جاتقانى تۇسىنىكسىز.
شىندىعىن ايتقاندا, وزگە پاندەردەگى سەكىلدى گەوگرافيانى دا جەتىلدىرەتىن تۇستار جەتەدى. بىراق ماقالادا ايتىلعان «كارتا جانە كەسكىن كارتامەن جۇمىس قاراستىرىلماعان» دەگەن تۇجىرىم باعدارلامالىق قۇجاتتارعا سايكەس كەلمەيدى. بۇل جۇمىستار وقۋ ماقساتىندا بار, ماسەلە – ولاردى ىسكە اسىرۋداعى ادىستەمەلىك پەن ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە. سونداي-اق گەوگرافيا ءپانى ساعاتىنىڭ قىسقارۋى تۋرالى سىن بارلىق مەكتەپكە ورتاق ەمەس. بۇل تەك تومەندەتىلگەن وقۋ جۇكتەمەسىن تاڭداعان ءبىلىم وشاقتارىنا ءتان جاعداي. ال «مۇعالىمدەر گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرمەگەن» دەگەن پىكىرگە كەلسەك, بۇل دا جالپىلاما تۇجىرىم. مۇنداي تەحنولوگيالاردى يگەرمەگەن پەداگوگتەر بار بولۋى مۇمكىن. بىراق ونى جۇيەلىك كەمشىلىك دەپ ايتا المايمىن. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە – پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەن ادىستەمەلىك قولداۋدىڭ ساپاسىندا. ماقالادا ۇسىنىلعان «شيىرشىق ادىسىنەن باس تارتۋ», «ەسكى پاندىك قۇرىلىمعا قايتا ورالۋ» سياقتى ۇسىنىستار عىلىمي-پەداگوگيكالىق تۇرعىدان داۋ تۋعىزادى. بۇل – جۇيەنى جەتىلدىرۋ ەمەس, رەفورمادان كەرى شەگىنۋ بولادى.
– جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا گەوگرافيا ءپانىنىڭ مازمۇنى مەن ساباقتاستىعى ساقتالعان با؟
– گەوگرافيا عىلىمىنىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرى 7-11 سىنىپتار ارالىعىندا ءبىرىزدى ءارى عىلىمي تۇرعىدا بەرىلەدى. ال «فيزيكالىق گەوگرافيا» مازمۇنى جويىلعان جوق, بۇل – 7-9 سىنىپتاردا ىشكى بولىمدەر ارقىلى تولىق قامتىلعان. قازىرگى باعدارلامادا 8-9 سىنىپتاردا قازاقستاننىڭ فيزيكالىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك گەوگرافياسىنا 136 ساعاتتان استام ۋاقىت بولىنگەن. بۇل – وقۋشىلاردىڭ ۇلتتىق گەوگرافيالىق ءبىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. گەوگرافيا پانىندە ماسەلە باعدارلامادا ەمەس, ونى ىسكە اسىرۋ مەن باسقارۋ شەشىمىندە دەپ ويلايمىن. سونداي-اق ادىستەمەلىك قولداۋ دا قاجەت.
– ەندى وسى ءپاندى وقىتۋدىڭ شيىرشىق مودەلىنە (سپيرالدىق) توقتالا كەتسەڭىز؟
– قازىر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس سپيرال قاعيداتى نەگىزىندە قۇرىلىپ وتىر. وسى ءتاسىل گەوگرافيالىق ءبىلىمدى بىرتىندەپ, وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە ساي, قايتالاپ, تەرەڭدەتىپ وقىتۋعا باعىتتالعان. مۇنداي ءتاسىل ارقىلى وقۋشىلار فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, ءپاندى جۇيەلى تۇردە مەڭگەرەدى. ماسەلەن, سىزىقتىق وقىتۋ مودەلىندە گەوگرافيا بەلگىلى ءبىر سىنىپتا تولىق ءوتىلىپ, ءبىلىم كوبىنە تەوريالىق ءارى ءبىر رەتتىك سيپاتتا بەرىلەدى. سوندىقتان ۇعىمدار تەرەڭ دامىماي, پراكتيكالىق قولدانۋى شەكتەۋلى بولادى. ال ءسپيرالدى مودەلدە نەگىزگى گەوگرافيالىق ۇعىمدار بىرنەشە رەت قايتالانىپ, ءار سىنىپتا بىرتىندەپ كۇردەلەنە تۇسەدى. بۇل ءادىس وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, ءبىلىمدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن مەڭگەرۋگە جول اشادى. قازىرگى گەوگرافيا ساباعىندا كارتا, دەرەك, دياگرامما جانە تسيفرلىق قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. ناتيجەسىندە, وقۋشىلاردىڭ سىني ويلاۋ مەن كەڭىستىكتىك تالداۋ داعدىلارى قالىپتاسادى. ياعني گەوگرافيا ءپانى – بۇگىن تەك كارتا جاتتاۋ ەمەس, ومىردە قولدانىلاتىن ماڭىزدى بىلىمگە اينالىپ وتىر. سپيرال مودەلى گەوگرافيا ءپانىنىڭ مازمۇنىن جويمايدى, كەرىسىنشە ونى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس كەزەڭ-كەزەڭىمەن تەرەڭدەتىپ, پانىشىلىك ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان 6-سىنىپتا «فيزيكالىق گەوگرافيا» ءپانىنىڭ جەكە كۋرس رەتىندە بولماۋى ادىستەمەلىك ولقىلىق ەمەس, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنىڭ 7,8,9 سىنىپتاردا قاراستىرىلاتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن پەداگوگيكالىق شەشىمى.
– قازىر بۇل ءپان مەكتەپتە قالاي وقىتىلىپ ءجۇر؟
– ەلىمىزدەگى ورتا مەكتەپتەردە گەوگرافيا ءپانى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنى اياسىندا وقىتىلادى. ماسەلەن, 5–6 سىنىپتاردا – جاراتىلىستانۋ ءپانى قۇرامىندا (گەوگرافيانىڭ ۇلەسى شامامەن 40%), 7–9 سىنىپتاردا – فيزيكالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق گەوگرافيا, 10–11 سىنىپتاردا – دۇنيەجۇزى گەوگرافياسى بويىنشا وتەدى. بۇل دەڭگەيلەردە تەوريالىق اقپارات قىسقارىپ, قولدانبالى, زەرتتەۋشىلىك جانە جوبالىق جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىلگەن. نەگىزگى ماقسات – فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرىپ, العان ءبىلىمدى ومىردە قولدانا الۋ. سونىمەن بىرگە وقۋلىقتاردا مازمۇن جاڭارىپ, تاقىرىپتار قازىرگى زامان تالابىنا جاقىنداي ءتۇستى. ايتالىق, وندا تۇراقتى دامۋ, كليمات, رەسۋرستار, جاھاندانۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان. دەگەنمەن كەيبىر وقۋلىقتاردا ءماتىننىڭ كۇردەلىلىگى,پراكتيكالىق تاپسىرمالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ايماقتىق (جەرگىلىكتى) مىسالداردىڭ ازدىعى سياقتى ماسەلەلەر ءالى بار. قازىرگى گەوگرافيا – كارتامەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ, قۇزىرەتتىلىككە, تاجىريبەگە, ويلاۋعا جانە ومىرمەن بايلانىستىرا وقىتۋعا باعىتتالعان ءپان. گەوگرافيالىق ءبىلىم – تەك مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ بولىگى ەمەس, الەمدى ءتۇسىنۋدىڭ, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك شەشىمدەردى سانالى قابىلداۋدىڭ ومىرلىك شارتى. وكىنىشكە قاراي, گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ وسىنداي كەشەندى ءرولى كەيدە تولىق باعالانبايدى. انىعىندا, گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ ماڭىزى – ءومىر تالابى. سوندىقتان وقىتۋ مازمۇنىندا تەوريا ازايىپ, قولدانبالى, جوبالىق مازمۇن كوبەيگەن.
– جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىندا اتالعان ءپان ادىستەمەلىك جاعىنان قانشالىقتى وزگەرگەن؟
– جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىندا گەوگرافيا ءپانى مازمۇندىق جانە ادىستەمەلىك تۇرعىدان ەداۋىر جاڭاردى. ونى 2013 جىلعى وقۋ باعدارلاماسى مەن سوڭعى اپروباتسيادان وتكەن ۇبا-نىڭ باعدارلامالارىن سالىستىرمالى تالداۋى ايقىن كورسەتەدى. مۇندا قازاقستان گەوگرافياسى 7–11 سىنىپقا دەيىن قاراستىرىلعان. الايدا بارلىق كەزەڭدە باعدارلاما پەداگوگتەردىڭ تولىق كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ايتۋ قيىن. سەبەبى جاڭا كوزقاراستاردى, ءسپيرالدى ءتاسىلدى جانە قۇزىرەتتىلىككە نەگىزدەلگەن وقىتۋدى مەڭگەرۋ مەن ءتۇسىنۋ – ءار گەوگرافيا مۇعالىمىنەن قايتا كاسىبي دايارلىق پەن ۇزدىكسىز دامۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق گەوگرافيا ءپانى اياسىندا شەشىلۋگە ءتيىس وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وقۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىندا «گەوگرافيا» سەكتسياسىنىڭ دەربەس تۇردە ەنگىزىلۋى. گەوگرافيا عىلىمىنىڭ مازمۇنى تابيعي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە كەڭىستىكتىك ۇدەرىستەردى كەشەندى تالداۋعا باعىتتالعانىمەن, وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالار جۇيەسىندە بۇل باعىت تولىق كولەمدە كورىنىس تاپپاي وتىر. سوندىقتان وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالارىندا «گەوگرافيا» سەكتسياسىن جەكە باعىت رەتىندە ەنگىزىپ, اتالعان ءپاننىڭ پرەزيدەنتتىك وليمپيادادا دەربەس ءپان رەتىندە ۇسىنىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
