اكە – ىرىس, انا – بەرەكە

«وتان-وتباسىنان باستالادى» دەيتىن قاناتتى ءسوز, شىنىندا دا وتە ءدال ايتىلعان تاعىلىم. ءار وتباسى ءۇشىن ونىڭ اماندىعى, ۋايىمىنىڭ جوقتىعى, كوڭىلىنىڭ تۇگەلدىگى, مازداعان وشاعىنىڭ سونبەي, بەرەكە, بىرلىگىنىڭ تاسۋى قانداي ماڭىزدى بولسا, وتان ءۇشىن دە ءار وتباسىنىڭ ىشكى قۋاتىنىڭ مىقتىلىعى, الەۋەتىنىڭ زور, رۋحاني جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعى, ءوز شاڭىراعىنا عانا ەمەس, ماڭايىنا جىلىلىعىن مولىنان توگۋى اسا ماڭىزدى. ويتكەنى, ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قىمباتتى بولشەگى ەكەندىگىنە, ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ جۇيەلى تۇردە نازار اۋدارىپ وتىراتىنىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەمو­گرا­فيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كو­ميسسيا جۇمىسىنىڭ نەگىزگى وزەگى– ەلىمىزدەگى وتباسىلىق ساياساتتى كۇشەيتۋ, حالقىمىزدىڭ قاشاننان قانىندا بار, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەي بىلەتىن بولمىسىنداعى كەرەمەت قا­س­يەت­تەرىنىڭ كەيدە كومەسكىلەنگەن تۇس­تا­رىن قايتادان وياتۋ, باعىتتاۋ, وسى قۇن­دىلىقتاردى ساقتاۋعا قوعامدى شاقىرۋ دەسەم قاتەلەسپەسپىن. كوميسسيانىڭ ءىس-جوسپارلارى مەن جىل بويى اتقاراتىن كوپتەگەن شا­را­لا­رى­نىڭ قوماقتى بولىگى وتباسىلىق ءتار­بيەنى دامىتۋعا باعىتتالادى. ەلباسى بەكىتكەن «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كون­­­كۋرسىنىڭ رەسپۋبليكالىق كۇزگى قو­ر­­ى­تىندىسى شىعارىلعانعا دەيىن ءوت­كى­زى­لەتىن بارلىق كەزەڭدەرىندە ەل ءىشىن­دە ۇلگى بولار, كوزگە تۇسەر اۋلەتتەر, وت­­­­باسىلارعا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. قۇت بەرەكەسىن شاڭىراقتارىندا شال­قىت­­­قان بارلىق اۋلەتتەر نازارعا الىنىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا قۇرمەت كور­سە­تىلىپ, تاربيەلىك ونەگەسى حالىققا نا­سيحاتتالادى. ماڭگىلىك ەل قۇرۋداعى مەملەكەتتىڭ التىن دىڭگەگى – تامىرى تەرەڭ وتباسى. ول مىقتى بولماسا, قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دامىعان زاماندا, ءارتۇرلى اعىمداردىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋ زياندى ىقتيمالدىعى جوعارى بولىپ تۇرعان كەزدە جاستار تاربيەسىندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدى ءتۇسىندىرۋ وڭاي شارۋا بولىپ تۇرعان جوق. سوندىقتان وتباسىنىڭ مىقتىلىعىن, حالقىمىزدىڭ ءداستۇرىن ساقتاۋدا ءار­قايسىمىزدىڭ جادىمىزدان ۇلت الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىك شىقپاۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, ستاتيستيكا بويىنشا, قازىر جاستار قۇرعان ءاربىر ءۇش وتبا­سىنىڭ بىرەۋى اجىراسىپ كەتەدى ەكەن. بۇل الەمدە بار ءۇردىس بولعانىمەن, قا­زاق­ستان حالقى اراسىندا وتباسىلىق قۇن­دىلىقتار تۇعىرىنىڭ مىقتى ەكەن­دىگىنە دالەل رەتىندە مىنا ءبىر فاك­تىلەردى كەلتىرەيىن. الداعى جىلدارى ءبىزدىڭ كوميسسيا وتكىزگەن الەۋ­مەتتىك ساۋالناما ناتيجەسىندە, قازاق­س­- تان­­دىقتارعا قويىلعان ساۋالدا بەل­گى­لەنگەن قۇندىلىقتار شكالاسىندا رەسپوندەنتتەردىڭ 87 پايىزى ەڭ ءبىرىنشى وتباسىنىڭ اماندىعى, سودان كەيىن عانا باسقا يگىلىكتەردى اتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك حاتشىسى, ايەلدەر ىستەرى ءجا­نە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات ءجو­نىن­دەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى گۇل­شارا ناۋشاقىزى ابدىقالىقوۆا وتكى­زەتىن كوميسسيا وتىرىستارىندا ءاردايىم وتباسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرار وزەكتى ماسەلەلەر قارالىپ, جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قو­عام­دىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن قى­رۋار جۇ­مىستار اتقارىلۋدا. 2016 جىل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىل­دىق مەرەيتوي جىلى – ۇلتتىق كوميسسيا «25 جىلدىققا – 25 پايدالى ءىس» جوباسىن جۇزەگە اسىردى. جوسپارلانعان شارالاردى, اتاپ ايتقاندا: قايىرىمدىلىق اكتسيالارى, اۋىلداعى كاسىپكەر ايەلدەرگە, مۇمكۇندىگى شەكتەۋلى ايەلدەرگە كومەك, جەمقورلىققا قارسى, ۇلتتىق داستۇرلەردى ساقتاۋ سياقتى تاعى دا باسقا كوپتەگەن شارالار رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق ايەلدەر كوميسسيالارىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن, جىل بويى وتە تياناقتى جانە جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە جۇزەگە استى. وسى 25 پايدالى ءىستىڭ ءبىرى – وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدىڭ باستى كو­ر­سەتكىشىنىڭ ءبىرى – ەلوردادا اكە­لەر فورۋمىنىڭ ءوتۋى. بۇرىن­عى ءداس­تۇرلى قازاق وتباسىندا اكە بەدەلىنە تەڭ كەلەر ەشتەڭە بولمايتىن. ءتىپتى, «اكە قارعىسى-وق» دەگەن ءسوز دە بار. وتان, وت­باسى, وتاعاسى ءبىر-ءبىرى­نەن اجى­راعىسىز ۇعىمدار. وسى نە­گىزدەردى ءبىر­تۇ­عىر­لى ەتىپ, جاستار ساناسىن­دا قا­لىپ­تاستىرۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ ەڭبەك­تەنۋ­گە, حالىق بولىپ ۇيىسۋعا تۋرا كەلەدى. جاس­ىراتىنى جوق, قازىرگى زاماناۋي ايەلدەردە اكەسىز دە بالانى وسىرە الامىن, ادام قاتارىنا ءوزىم-اق قوسامىن دەگەن وي بار. ارينە, بۇل جەردە ەرلەر قاۋىمىنا دا اتقارىلار جۇك جوعارى. ولار دۇرىس جار, جاۋاپكەرشىلىكتى اكە بولا ءبىلۋى قا­جەت. وسىنداي ماسەلەنى قوعامدىق تالقىلاۋعا الىپ شىققان كوميسسيا 400 اكەنىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن كەڭەس وتكىزدى, كەڭەسكە بايتاق ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماق­تارىنان دەلەگاتتار قاتىستى. اكەلەرگە قاتىستى بارلىق پروبلەمالار ايتىلدى, وسى جۇمىستى دامىتۋعا ىنتالى ازاماتتارمەن اكەلەر كەڭەسىن جىل سايىن وتكىزىپ تۇرۋعا كەلىستىك. ەڭ باستىسى, ۇر­پاق تاربيەسىنە مۇددەلى تەك ءوز وتباسى­نا عانا ەمەس, جۇرگەن ورتاسىنا اسقار تاۋ بولىپ جۇرگەن اكەلەردى كورىپ كو­ڭى­لىمىز مارقايدى. اكە ابىرويىن كو­تەرۋ, اكەلەردىڭ مۇنىمەن قوسا ۇر­پاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­تى­رۋ ارقىلى ساپالى, باسەكەگە قابى­لەت­تى جە­ت­- كىن­شەكتەردى تاربيەلەۋ وزەكتى ەكە­نىنە ءمان بەرىلدى. اكەلەر كەڭەسى بيىل اس­تا­نا­دا وتسە, كەلەر جىلى قارا­عان­دى­دا باس قو­ساتىن بولادى. وسىنداي شارالاردىڭ ءارى قاراي دا­مىپ, وتباسىنىڭ مورالدىك-پسي­حول­وگيا­لىق كليماتىن قالىپ­تاس­تى­رۋدا مىقتى ءبىر سۇيەۋ بولاتىنى بەلگىلى. نەگىزى ءداس­تۇرلى قازاق وتباسىلارىندا اكە – بەل, اكە – ايبىن, اكە – قورعان بولسا, انا – بەرەكە, انا – مەيىرىم, انا – جىلىلىق, ال وسى ەكى قاي­ناردان قانىپ ىشكەن, مەيىرگە شولدەمەي وسكەن, ايبىندى قورعانعا سۇيەنگەن بالاعا قوعامنىڭ ءوزى تاربيەشى بولاتىن. وتباسى دا قوعامنان ءوزىن ءبولىپ قاراماي, بالاسىن جاقسىعا ۇمتى­لدىرىپ, جامانىنان جيرەنتىپ ءوسى­رەتىن, بالەنشەكەڭنىڭ بالاسى قانداي جاقسى وقيدى, اتا-اناسىنا قالاي جانى اشىپ كومەكتەسەدى, سودان ۇلگى ال دەپ ءبى­رەۋ­دىڭ وڭ ىقپالىن ايتسا, ەندى بىرىنەن اۋلاق ءجۇر, سول بالانىڭ ءجۇرىسى سۇيىق, دەپ ابايلاپ, قاقپايلاپ وتىراتىن. ءبىز­دىڭ بۇگىنگى قوعام ءۇشىن دە وسىنداي ءتار­بيە جۇيەسى ماڭىزىن جويمايدى. سون­دىقتان دا قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەپ وتىرا­تىن تاربيەلىك تەتىكتى قالپىنا كەلتىرە الساق, ءبىز كوپ رەتتە ۇتقان بولار ەدىك جانە كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋعا بولار ەدى. وتباسىنىڭ قۇندىلىعى – قازاق­ستان­دىق قوعام ءۇشىن وتە ۇلكەن اۋقىمدى قۇراي­تىن وتباسى, اۋلەت, اعايىن مەن كور­شى-قولاڭ, اۋىلداس ارالاساتىن داستۇرگە نەگىزدەلگەن قاسيەت. وسىنى ۇمىتپاي قادىرىنە جەتسەك, ۇلتىمىزدىڭ ءۇنى ماڭگىلىككە جەتەتىنى كامىل. ءلاززات سۇلەيمەن, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى