زاڭعا اركىم دە باعىنۋى ءتيىس

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن «نۇر وتان» حدپ جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىسى بولىپ, وندا سوت ادىلدىگىنە ازا­مات­تاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قولجەتىمدىگىن ىسكە اسىرۋداعى نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مونيتورينگ قورىتىندىسى قارالدى. مونيتورينگ قورىتىندىسى ازا­ماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن جانە ءمۇد­دە­لەرىن قورعاۋ بويىنشا سوت ءادىل­دىگىنە قولجەتىمدىگى تۋرالى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى زاڭنامالارى تالاپتارىنىڭ ساقتالىپ وتىر­عا­نىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار, مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتار بار­لىعى انىقتالىپ, ولاردى جويۋ­دىڭ ناتيجەسىندە سوت پراكتيكاسىنا جانە سوت ادىلدىگىنە حالىقتىڭ قول­جەتىمدىگىن ۇيىمداستىرۋ جاق­سا­را تۇسەدى دەگەن ويلار ايتىلدى. مىسالى, سوت مەكەمەلەرىندە ءىستىڭ تىڭدالۋ كۇنى تۋرالى حابار بەرۋ جۇيەسى دۇرىس جەتىلدىرىلمەگەن, سونىڭ سالدارىنان سوت وتى­رىسى بارىسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلىپ, ول ادىلەتسىز شەشىمدى قابىلداۋعا اكەپ سوق­تىرادى. بىلىكتى زاڭدى كومەك الۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيا­لىق كەپىلدىكتەرى تولىق ىسكە اسى­رىلمايدى. ناقتى ىستەر بويىنشا شەشىم قابىلداۋ كەزىندە سوت­تار­دىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ سوت توراعالارى مەن جوعارى تۇرعان ينستانتسيالاردىڭ تاراپىنان بو­لا­تىن اكىمشىلىك قىسىم سۋديا­لار­دىڭ تولىق تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرە المايدى. اپەللياتسيالىق ينستانتسيالار قىزمەتى فورمالدى پرو­تسەدۋراعا اينالىپ كەتكەن. جو­عارعى سوتتىڭ ۆەب-سايتىنا سوت اكتىلەرىن ىرىكتەپ جاريا ەتۋ ازا­مات­تاردىڭ اقپاراتتى الۋ قۇ­قىق­تارىنا شەك قويادى, دەدى وتى­رىسقا قاتىسۋشىلار. كوميسسيا توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆ ءوز سوزىندە: «زاڭ سۋ­ديالاردىڭ جۇمىسىنا قول سۇعۋعا شەكتەۋ قويدى. الايدا, سۋديا­لار­دىڭ تاۋەلسىزدىگى وزىنەن جوعارى تۇرعان سوت توراعالارىنا كەلگەندە اقساپ جاتادى, ءىس بويىنشا قان­داي كوزقاراس بولۋى جونىنەن سوت توراعالارىمەن جانە اپەل­ليا­تسيالىق, كاسساتسيالىق ينستانتسيالارمەن «اقىلداسۋ» ورنىعىپ قال­عانىن بىلسەك تە, ول تۋرالى اشىق ايتىلمايتىنى وكىنىشتى. شىن­دى­عىندا سۋديالارعا وزىنەن جو­عا­رىداعىلاردان قىسىم بارلىعىن جاسىرماۋعا ءتيىسپىز. بۇل زاڭداعى سوت توراعالارى ءىستىڭ ساپالى ءجۇر­گى­زىلۋىنە جانە قىزمەتتىك مىندەتتەردى دۇرىس اتقارۋىن قاداعالاۋى ءتيىس دەگەننەن شىققان ولقىلىق», –دەپ اتاپ ءوتتى. مۇنان كەيىن ورالباي ابدىكارىم ۇلى سوتتاعى جەم­قورلىقتىڭ حالىقتىڭ زاڭ جۇيە­سىنە دەگەن سەنىمىنە وتە كەرى اسەرى بارلىعىن ايتتى. ماسەلەن, 2009-2010 جىلدارى سۋديالاردىڭ ءۇستى­نەن جەمقورلىق بويىنشا 11 ءىس قوزعالعان, جوعارعى سوتتىڭ 6 سۋدياسى لاۋازىمىنان بوساتى­لىپ, ەكەۋىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ال بۇگىنگى مونيتوريگ قورىتىندىسىندا ايتىلعان الەۋمەتتىك زەرتتەۋ رەسمي ستا­تيس­تي­كانىڭ سۋديالاردىڭ جەمقور­لى­عىن ناقتى كورسەتپەيتىندىگىن انىقتاۋى دا ءبىزدى الاڭداتۋى ءتيىس دەگەن. سۇراۋ سالىنعان 1400 ازا­ماتتىڭ جارتىسىنان كوبى سۋ­ديا­لاردىڭ جەمقورلىقتارىمەن ءوز باستارىنىڭ كەزىككەندىكتەرىن ايت­قان. اسىرەسە, سوتتارداعى جەم­قور­لىق اۋداندىق, اۋدانارالىق سوت كورپۋستارىندا ءجيى كەزدەسەتىنىن مونيتورينگ انىقتاپ وتىر. وتىرىس بارىسىندا اپەل­ليا­تسيا­لىق شاعىمداردىڭ ءبىر كۇندە 30-60-قا دەيىن قارالاتىنى دا ءسوز بولدى. ەگەر سوت ىسىندە ۇكىم شىعارعان سۋديا ونى بىرنەشە اي جۇزىندە سارالاپ بارىپ شەشىم شىعارسا, اپەللياتسيالىق سۋديا 10 مينۋت ىشىندە شەشىم قابىل­دايدى. سول سەبەپتى اپەللياتسيا مەحانيزمىن دۇرىستاپ قاراۋ قاجەت دەگەن پىكىر ايتىلدى. جەمقورلىقپەن كۇرەس ءجونىن­دە­گى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كە­ڭەس وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ ۇكىمەتىنە, جوعارعى سوت كەڭەسىنە, جوعارعى سوتقا جانە تومەنگى تۇرعان سوتتارعا, ادىلەت مينيسترلىگىنە, باس پروكۋراتۋرعا جانە پارلامەنت ماجىلىسىندەگى پارتيا فراكتسياسىنا ازاماتتار­دىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قۇقىقتارىن, ەركىندىكتەرىن جانە زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ سوت ادىلدىگىنە قولجەتىمدىلىكتىڭ ۇيىم­داستىرۋ-قۇقىقتىق كەدەرگىلەرىن جويۋ بويىنشا شارالار قولدانۋعا ۇسىنىس جاسالدى. وتىرىس بارىسىندا پار­تيا­نىڭ جەمقورلىققا قارسى مەديا-ورتالىعىنىڭ جۋرناليستىك تەرگەۋ ناتيجەلەرى كورسەتىلدى. انار تولەۋحانقىزى.