تىركەلۋگە ءالى دە مۇمكىندىك بار

حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. ال جاعدايدىڭ جاقسارۋى ءۇشىن مەملەكەت حالىق ءۇشىن بارلىق ءتيىمدى دە وڭ ىستەردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – ازاماتتاردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تۇراقتى جانە ۋاقىتشا تىركەۋ ماسەلەسى. بۇل ماسەلە دە بۇگىندە جۇرتشىلىق تاراپىنان كەڭ تۇسىنىستىك تاۋىپ, جاپپاي قولداۋعا يە بولدى. ونىڭ نەگىزى وتكەن جىلعى 22 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز­گە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنان باستاۋ العان بولاتىن. زاڭنىڭ بيىل­عى 7 قاڭتاردا كۇشىنە تولىقتاي ەنگەنى ءمالىم. وسىلايشا ەلىمىزدە ازاماتتاردى تىركەۋ مىندەتى قىزۋ قولعا الىندى. دەگەنمەن, ۋاقىتشا تىركەۋ تۋرالى ءارتۇرلى پىكىر ايتىلعانى راس. ال بىلە-بىلگەن جانعا بۇل ءتىر­كەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءبىر جەردەن ەكىن­شى جەرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلگەن ادام­داردىڭ سانىن ءبىلۋ. سول ارقىلى ايماقتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك باع­دارلاماسىن دايىنداۋ بارىسىندا ءار ەلدى مەكەننىڭ دامۋ الەۋەتىن انىقتاۋ ءۇشىن وندا­عى ازاماتتار سانىن ناقتى ەسەپكە الۋ بولىپ تابىلادى. وسى نەگىزدەر ەسەپتەلە كەلە, جۇمىس ورنىن اشۋ, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋ جانە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇ­رىلىمداردى دامىتۋدى جوسپارلاۋ دا جۇزەگە اسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن كەرەكتى ءىس. ويتكەنى, وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسىنە قارار بولساق, وسى اتالعان جاعدايلاردىڭ ءبارى رەتتەلىپ قويىلعان سوڭ ولاردا ەڭبەك ونىمدىلىگى دە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن تابۋ مۇمكىندىگى دە وتە جوعارى. سوعان ساي ەڭبەكاقى تولەنەتىنى بەلگىلى. ادامدار تۇرمىسىنىڭ دەڭگەيى, ءال-اۋقاتىنىڭ كورسەتكىشى ەڭبەكاقىنىڭ مولشەرىنە بايلانىستى دەسەك, بەلگىلى ءبىر وڭىردە قانشا ادامنىڭ ناقتى تۇراتىندىعىن, جۇمىس ىستەيتىنىن ايقىنداۋ اسا ماڭىزدى. مىنە, بۇل ورايدا ادامداردى تۇراتىن جەرى بويىنشا تىركەۋدىڭ وزىندىك ءتيىمدى جاقتارى بارلىعى بىردەن بايقالادى. ەلىمىز ىشىندە ءبىر جاققا ءبىر ايدان استام ۋاقىتقا ساپارلاپ بارعان ادام مىندەتتى تۇردە سول تۇراتىن جەرى بويىنشا تىركەۋگە الىنۋى ءتيىس. مۇنداي تىركەۋ الەم بويىنشا قالىپ­تاسقان ءۇردىس. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا نەمەسە ۋاقىت­شا تۇرعان جەرى بويىنشا تىركەۋ زاڭمەن قاراستىرىلعان. دەي تۇرعانمەن, قازىر ازاماتتاردى ءتىر­كەۋگە قاتىستى تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە بار ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, جا­ڭا­­دان سالىنعان ۇيلەردىڭ ءتيىستى قۇجاتتارى ءبىر­دەن دايىن بولمايدى, سول سەبەپتى وسىن­داي ۇيلەردە تۇرىپ جاتقان ازاماتتار تۇر­عى­لىق­تى جەرى بويىنشا ۋاقتىلى تىركەلە المايدى. وسى جاعدايعا بايلانىس­تى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جوعارعى سوت, باس پرو­كۋرا­تۋرا, ادىلەت مينيسترلىگى ارنايى شەشىم قابىل­داعان. ول شەشىمگە بايلا­نىستى جاڭادان سالىنعان ۇيلەردە تۇرىپ جات­قانداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ دۇرىس ەمەس ەكەندىگى انىقتالعان. ءسويتىپ, وسى شەشىمگە ءساي­كەس وبلىستارداعى كوشى-قون پوليتسياسى ءبولىم­شەلەرىنە ءتيىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىل­گەن. «بۇعان قوسا, ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسىنا تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. ول ۋاقىتشا تىركەۋگە جاتپايتىن ازاماتتاردىڭ ساناتىن قاراستىرادى. بۇلار 16 جاسقا تولماعان بالالار, ناۋقاس ازاماتتار جانە ەمدەلۋدە جاتقاندار, ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىندەر جانە اسكەردەگى ساربازدار», دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى. حالىقتىڭ كەزەكتە تۇرماي تەز تىركەلۋى ءۇشىن ونلاين قىزمەتى دە جۇزەگە استى. بۇعان دالەل بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ «ەلەك­تروندى ۇكىمەت» پورتالىندا eGov.kz ازا­ماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بو­يىنشا ۋا­قىتشا تىركەلۋ قىزمەتى قولجەتىمدى. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, بارلىق جاعداي جاسالدى. قازىر­گى كۇنى بارلىعى 1 ملن 227 مىڭ 539 ازامات تىركەۋدەن ءوتتى. بۇل كوڭىل كونشى­تەرلىك سان ەمەس. سوندىقتان ءىىم كوشى-قون پوليتسياسى ۋاقىتشا تىركەلمەگەن ازا­مات­تارعا ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ ايىپ­پۇلدار سالا باستايمىز دەگەن بولاتىن. جوعارىدا اتالعان زاڭ شەڭبەرىندە «حالىقتىڭ كوشى-قون تۋرالى» زاڭعا (51-باپ) ۋاقىتشا بولاتىن جەرى بويىنشا تىركەلۋ مىندەتىن ەنگىزۋ بولىگىندە, «اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكس­كە (492-باپ), ۋاقىتشا بولاتىن جەرى بويىن­شا كۇنتىزبەلىك 10 كۇننەن باستاپ ءبىر ايعا دەيىنگى مەرزىمگە تىركەۋسىز تۇرعانى ءۇشىن ەسكەرتۋ تۇرىندە, ءبىر ايدان اسسا, 7 اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىندە ايىپ­پۇل سالۋ ەنگىزىلدى. بىراق ەندى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى №1427 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ىشكى كوشىپ-قونۋشىلاردى تىركەۋ قاعي­دا­لارىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋدە دەيدى. ازاماتتاردى ۋاقىتشا تىركەۋگە قاتىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن وسى قاۋلى جوباسى ۇكىمەتتە قارالۋ ۇستىندە كورىنەدى. سوعان بايلانىستى ايىپپۇل سالۋ مەرزىمى دە ناقتى انىقتالماقشى ەكەن. ال اتالعان زاڭ تالابىن ساقتاماعان ادام اكىمشىلىك جازادان قۇتىلا الماسى انىق. جالعا بەرۋشىلەر ەگەر پاتەر جالداۋشىلاردى تىركەمەسە, ولارعا 10 اەك (22 690 تەڭ­گە), ال ازاماتتارعا 15 اەك (34 035 تەڭگە) كولە­مىندە ايىپپۇل سالىنۋى ابدەن مۇمكىن. سون­دىقتان دا زاڭ تالاپتارىنا باعىنعان ادام­نىڭ ارتىق پروبلەماسىز ءومىر سۇرەتىنى انىق. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»