ءبىر شاتقالدى ساياباققا اينالدىرماق

قازاقستان كەڭ-بايتاق دەگەنىمىزبەن, ءىرى قالالار ورنالاسقان ايماقتاردا مىناۋ جالپاق دۇنيەنىڭ تارلىعى بايقالادى. جازىقتاۋ جەردە ورنالاستى دەگەن شىمكەنتىڭىزدە دە سونداي. جارىقتىق, جەر اقشا بولىپ, ساۋىن سيىرعا اينالىپ تۇرعاندا, تروتۋاردىڭ ءوزىن دە ساتىپ جىبەرگەن «ناشەندىكتەر» كەيىن وسى قالا وسكەندە جاعدايى نە بولادى دەپ ويلاماعان سىڭايلى. بۇگىندە قالا حالقىنىڭ سانى 1 ملن-نان اسىپ كەتتى. وڭ­تۇس­تىكتىڭ اۋە اينالىپ جەرگە ءتۇ­سەتىن اپتابىن­دا ىستىق تاباعا قۋىرىلعان جۇرت قۋ جانىن قويار جەر تاپپاي سەندەلىپ قالادى. راس, ساياباقتار بار. بىراق, ۇزاق مەر­زىمگە جالعا العان بۇگىنگى زا­مان­­نىڭ بايلارى كافە, مەيرامحا­نادان باستاپ, ءتۇرلى ساۋىق نىسان­دارىن سالىپ, وكپەسىن ءوشىرىپ تاس­تادى. بۇرىنىراقتا اكىمدىك تا­راپىنان قىزىل سىزىق ءما­سەلەسى كو­تەرىلگەندە, وسى اعايىن­دار «كا­سىپ­كەرلىككە شابۋىل جاسالىپ جا­تىر» دەپ شۋلاعاننان كەيىن شەن­­دىلەر «اش پالەدەن قاش پالە» بولىپ زورعا قۇتىلعان. حالىقتىڭ جازىعى قايسى, ولار قاي­دا بارىپ دەمالۋى كەرەك؟! بۇل ۋاقىت كۇت­تىرمەيتىن وزەك­تى ماسەلە ەدى. مۇقىم ءدۇ­نيە­گە بەل­گىلى تۇركيانىڭ قالاي كوركەي­گە­نىن ءوزى كورىپ كەلگەن جانسەيىت قان­سەيىت­ ۇلى بۇل شەتىن ماسەلەنىڭ ويا­بىن تاپتى. قالا اۋماعىنداعى يەسىز جاتقان بار شات­قال, قولات, ساي-سالانىڭ ءتىزىمىن الىپ, ولار­دى ساياباققا اينالدىرۋدىڭ جولىنا كى­رىسىپ كەتتى. ايتقانداي, بۇل جەرلەرگە شاعىن ءبىر قالانى ور­­ن­الاستىرۋعا دا بول­عانداي ەكەن. جاقىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­باسارى جاقىپ بوكەنباەۆ, وب­لىستىق تابيعي رەسۋرستار ءجا­نە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەت­تەۋ باسقارماسىنىڭ باسشى­سى مۇحيت وتارشيەۆ جانە شىمكەنت قا­لاسى اكىمىنىڭ ورىنبا­سارى بەيسەن جان­بوسىنوۆ وتكىزگەن بري­فينگتە ءبىراز جاي­ت­ت­ار­­عا قانىقتىق. قالا اۋماعىنداعى 16,8 مىڭ گەكتار شاتقال جەر كولەمى بو­لاشاقتا جاسىل ايماققا اينال­سا, ءبىرىنشى كەزەكتە 97 گەكتاردا ور­نالاسقان 5 شاتقالدى سايا­باق­قا اي­نالدىرۋ ماقساتىندا كو­گال­دان­دىرۋ جۇمىستارى باستالدى. ءىس-شارانىڭ باس­تى ماقساتى – قالا اۋ­ماعىنداعى قاراۋسىز قالعان شات­قالداردى كوگالداندىرىپ, قا­لا­نىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاق­سار­تۋ ءۇشىن دەمالىس ورىندارىنا اينالدىرۋ بولماق. العاشقى باستاما رەتىندە 2017 جىل­دىڭ 14 قاڭتارىندا تاس­ساي تۇرعىن ءۇي الابىندا ور­نا­­لاسقان 25 گەكتار شات­­قالدى كوگالداندىرۋعا سەنبىلىك ۇيىم­داس­­تىرىلىپ, وندا قاراعاي, ارشا, اق­قا­ي­ىڭ, ەمەن, شاعان, تالشىن ءجا­نە تەرەك كو­شەت­­تەرىنىڭ 1718 دانا­سى ەگىلدى. وبلىس اكىمى قاتىسقان اتالعان شات­­قالعا «شىمسايا» اتاۋى بە­رى­لىپ, بەل­گى تاس ور­ناتىلدى ءجا­نە بولاشاق ۇرپاق­قا جا­زىل­عان حات­تىڭ كاپسۋلاسى سالىندى. بو­­لا­شاقتا بۇل ساياباقتا قالا تۇر­عىن­دارى مەن قوناقتارىنىڭ تا­زا اۋادا تىنىعىپ, دەمالۋى ءۇشىن 6 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتتەرى ەگى­لەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, بالالار الاڭشاسى, شاحمات جانە دويبى الاڭى, ۆەلو جول­دار مەن تەاترالدىق ساحنا, پوليتسيا بولىمشەسى جانە سپورت­تىق جاتتىعۋ الاڭدارى سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە بە­رى­لەدى. سايا­باققا ەگىلگەن اعاشتاردى قور­­عاۋ, كۇتىپ-باپتاۋ جانە ءارى قا­راي اعاش ەگۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋ قالا ما­ڭىنداعى 5064 گەك­تار جەردە قۇرىلعان جاسىل بەل­دەۋدى قورعاۋ جانە ءوسىرۋ جۇ­مىستارىمەن وبلىستىق تابيعي رەسۋرس­تار ءجا­نە تابيعات پايدالانۋدى رەت­تەۋ باسقارماسىنا قاراستى «جا­سىل ايماق» كمم اينالىساتىن بولادى. اتالمىش مەكەمە تۇ­قىم­باعىندا 40-تان اسا اعاش-بۇتا كوشەتتەرى تۇرلەرىنىڭ 3555,6 مىڭ داناسى وسىرىلۋدە. قالانى كوگالداندىرۋ ءۇشىن 2016 جىل­دىڭ كۇزىندە 39300 دانا كوشەت­پەن قامتاماسىز ەتىلگەن بولسا, شات­قالداردى كوگالداندىرۋعا بيىكتىگى 2,5-3,0 مەتر­دەن اساتىن ءارتۇرلى اعاش كوشەتتەرىنىڭ 183,5 مىڭ داناسىن تۇقىمباقتان بەرۋگە مۇمكىندىك بار. الداعى ۋاقىتتا جوسپارعا ەنگەن نەگىزگى 5 شاتقالدىڭ كوگال­دان­دىرۋى ناتيجەسىندە شىمكەنت قا­لاسىنىڭ اۋاسى ءبىرشاما جاق­سارادى. سونىمەن قاتار, دە­ما­­لىس ايماقتارىنىڭ سانى ارتىپ, تۇر­­­عىندار ءۇشىن وتە ىڭعايلى كەشەن بولماق. قازىر شاتقالداردى يگەرۋدىڭ الع­اشقى كەزەكتەرى باستالىپ كەت­تى. سەن­بى­لىككە وبلىس باسشى­سى­نىڭ ءوزى ق­اتى­سىپ, كوشەت ەگىپ ءجۇر­گەن­دىك­تەن, قا­لا حال­قى بۇل باس­تا­ما­نىڭ ومىرشەڭ بو­لا­تىن­دىعىنا سەنىپ وتىر. كوشەتتەردىڭ دەنى وڭ­تۇس­تىك­تەگى تۇقىمباقتاردان الى­­نا­تىن­دىعىن ايت­تىق. ياعني, مەم­لەكەت قار­جى­سى ىسىراپ بولمايدى. وبلىس اكىمى ەل ءۇشىن كە­رەك ءدۇ­نيەگە دەمەۋشىلەر تابىلاتىنا سە­نىم بىلدىرگەن. «وڭتۇستىك – ۇلىستىڭ ۇي­ت­قىسى» دەپ بەكەر اتامايدى عوي. حالىققا كەرەك ىستە ەلىن شىنايى سۇيەتىن, قولىنان كەل­گەن كومەگىن ايامايتىن اقبەرەن جىگىت­تەر بولادى. سونداي جىگىتتەردىڭ سويى – وب­لىس­تىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قاي­رات بالابيەۆ «ەگەمەننىڭ» تىلشىلەر قوسى­نى­نا قوڭىراۋ شالدى. كەزدەستىك. – وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ەلىمىزدە ازىرگە قولعا الىن­باعان تىڭ جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر, – دەدى ول. – جۇرت قات­تى قۋانۋدا. ءبىز دە كاسىبىمىزدەن ءنا­سىپ تاۋىپ, از-كەم دۇنيە قۇرا­ساق, اۋەلى اللا, سوسىن ەل مەن ەلبا­سىنىڭ ارقاسى. حالىقتىڭ دەن­ساۋلىعى ءۇشىن قولعا الىنىپ جات­قان شاراعا سىرتتان قاراۋىل بو­لىپ قاراۋعا ازاماتتىعىمىز جىبەرمەيدى. وبلىس اكىمىنىڭ باس­تاماسىن قولداپ, ءبىر شاتقالدى ساياباققا اينالدىرۋدى تاۋەكەل دەپ موينىما العالى تۇرمىن. زاماننىڭ تار ۋاقىتىندا اسانباي اسقاروۆ قالاداعى ەڭ ءىرى دەندروباقتى ىسكە قوستى. قازىر قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقا­لا­عان زامان. شىمكەنت كوز الدىمىزدا ەرتەگى قالاعا اينالىپ كەلە­دى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «شىمكەنت قازاقستاننىڭ ءۇشىن­­شى قالاسى بولادى» دەپ باعا بەردى. ەل­­باسى ەلدى وركەندەتۋگە كاسىپكەرلەردى ۇنە­مى شاقىرىپ كەلەدى. ال, مەن شىم­كەنتى­مىز گۇلدەنە بەرۋ ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلدادىم. جاساعان ءىسىمىزدى ەشكىم ەش­قايدا كو­تەرىپ كەتپەيدى, ەل يگى­لى­گىنە قالادى. جال­پى, جانسەيىت قانسەيىت ۇلىنىڭ وبلىس اكىمى بولىپ تاعايىندالعاننان بەرى جاساپ جات­قان جۇمىستارى كوز الدىمىزدا. «وڭتۇستىك اۋىل شارۋاشىلىعى, كوكونىس ءونىم­دەرىنىڭ ورتالىعىنا اي­نالادى» دەگەن ءسوزى بارىمىزگە ۇنادى. بۇل ءسوزدى جاي ايتىپ قوي­ماي, ءار اۋدان, قالانىڭ دامۋ تۇ­جى­رىم­داماسىن جاساتىپ جاتىر. ەل ءۇشىن وسىنداي پايدالى جۇمىستار جاساپ جاتقان وبلىس باسشىسىنا جو­با­­لارىنىڭ ىسكە اسۋى ءۇشىن ءبارىمىز كو­مەكتەسۋىمىز كەرەك. ءبىر شاتقالدى سايا­باق­قا اينالدىرۋدى موينىما الا­تىن­دى­عىمدى ايتتىم. ەندى وبلىس كاسىپ­كەر­­لەرىن وسى ءىستى اياعىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ساۋ­اپتى ىسكە شاقىرامىن. اقەدىل جىگىت وسىلاي دەيدى. قاتتى قۋاندىق. ەل ساۋلىعىن وي­لاعان, سول ءۇشىن قولعا الىنعان جو­بالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەم­لە­كەتتىڭ قولىنا قاراي بەرۋگە بولمايدى. وڭتۇستىكتىڭ ايتۋلى ازاماتى ەندى ەل ءۇشىن قاجەت تاعى ءبىر ءۇل­كەن شارۋا­نى كاتەپتى قارا نار­داي موينىنا الدى. شات­قال­دار­­دى ساياباقتارعا اينالدىرۋ – وب­لىس اكىمىنىڭ تىكەلەي مىندەتى ەمەس, ۇلت ساۋلىعى ءۇشىن جاسالىپ جات­قان ساۋاپ­تى جۇمىس. قايرات راقىم ۇلى دا بار­لىق كاسىپكەرلەر سە­كىلدى نەسيە الىپ جۇ­مىس جاساۋ­دا. بىراق, دەمەۋشىلەردىڭ كو­مە­گى­مەن بىتەتىن ىسكە ەل دەگەن جىگى­ت­­تەر­دىڭ كومەگى كەرەك. ءوزىنىڭ باس­تا­ماشى بولىپ, ارىپتەستەرىن شا­قى­رۋىنىڭ ءمانىسى دە وسى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى