ەلدىكتىڭ ەرەن جەڭىسى – ەكسپو

تاريح تابالدىرىعىن اتتاعان تاۋىق جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بيىك بەدەلىن تورتكۇل دۇنيەگە تاعى دا پاش ەتەتىن ايتۋلى وقيعالارعا تولى بولعالى تۇر. سول جاھاندىق شارالاردىڭ ىشىندەگى ءبىرى دە بىرەگەيى – ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ. ادامزات اقىل-ويىنىڭ تاماشا تابىستارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ قوس عاسىرلىق تاريحىندا ورتالىق ازيادا, ءتىپتى تمد ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا دا مۇنداي حالىقارالىق كورمە جالاۋى جەلبىرەپ كورگەن جوق. استانادا وتەتىن ەكسپو-2017-ءنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا. ءيا, باتىس پەن شىعىس وركە­نيە­تىن جالعاستىرعان التىن كوپىر اتان­عان ارۋ استانانىڭ ايتۋلى ەستا­فەتاسى,  ەندى بۇكىلالەمدىك كور­مەلەر الاڭى – ەكسپو-2017-گە ۇلاسپاق. جاھاندىق شارا­لار تۇرعىسىنداعى وزىندىك ماڭىزى جاعىنان بۇل كورمە وسى ۋاقىت­قا دەيىن ەلوردامىزدا وتكىزىل­گەن دۇنيە­جۇزىلىك وقيعالاردىڭ ەش­قاي­سىسىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. بۇل تۋرالى ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاق­ستان­نىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ العاش­قى كۇنى» اتتى ماقالاسىندا «ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن استانا­دا وتكىزۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىم بۇل سامميتتەن دە اسا زور ءىرى وقيعاعا اينالدى. ءبىز ءالى وسى جەڭىسىمىزدىڭ اسا زور ماڭى­زىن سەزىنىپ بولعان جوقپىز. كورمە وتەتىن ەلدى شىن مانىندە بۇكىل الەم تاڭدادى. قازاقستان ايقىن  با­سىم­دىقپەن جەڭىسكە جەتتى. بۇل – بۇكىل پلانە­تانىڭ تانۋى مەن سەنىمى», دەپ اتاپ كورسەتتى. «بۇل – بۇكىل پلانەتانىڭ تانۋى مەن سەنىمى», قانداي كورەگەن­دىكپەن ايتىلعان ءدال تۇجىرىم. 2012 جىلى 22 قاراشادا پاريج قالاسىندا وتكەن جاھاندىق الامان بايگەدە حالىقارا­لىق كورمەلەر بيۋروسىنا مۇشە 161 مەملەكەتتىڭ اراسىندا توپ جارىپ, قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استانا ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ جەڭىسىنە يە بولعاننان بەر­گى وتكەن بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە بۇل تۇجىرىم­نىڭ اقي­قات­­تىعى تاعى دا ايقىندال­دى. قازىرگە دەيىن استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتى­ساتىن­دىعىن الەمنىڭ 112 مەم­لەكەتى جانە 18 حالىقارالىق ۇيى­­مى راستادى. 72 مەملەكەت ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اياسىندا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كۇندەرىن وتكىزۋ مەرزىمىن بەكىتتى. 89 ۇلت­تىق پاۆيلوننىڭ كونتەنتتىك تۇجى­رىمى ناقتىلاندى. جاڭا جىلدا بۇل جۇمىس جوعارى قارقىنمەن جالعاساتىن بولادى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ بۇل داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل جوباسى بولىپ تابىلادى. الەمدىك ەكونوميكالىق جانە قارجى داعدارىسى بەلەڭ ال­عان كەزەڭدە وتاندىق تاۋار ءون­دىرۋ­شىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماق­­ساتىندا ەكسپو-2017 كور­مەسى جوباسى اياسىندا ەلىمىز­دىڭ بار­لىق وبلىستارىنىڭ اكىم­دەرى­مەن مەموراندۋمدار جاسالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 322 وتان­دىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جال­پى سوماسى 48,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتتارى بەكى­تىلدى. بۇل جوبا قازاقستاندا 50 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرىپ, ەكو­نو­مي­كا­لىق داعدارىس كەزىندە جۇ­مىس­سىزدىقتىڭ بەلەڭ الماۋ­ىن قامت­ا­ما­سىز ەتتى. ەكسپو كورمەسى ۇلت­تىق جوباسىنا 126 ميلليون تەڭگە دەمەۋشىلىك قارجى جانە 211 ميل­ليارد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا تارتىلدى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­­مەسى ءوزىنىڭ 160 جىلدان استام تاري­حىندا وركەنيەت شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارىن قالدىردى. ەكسپو مۇرالارى – لوندونداعى حرۋستال سارايى, پاريجدەگى ەيفەل مۇنارا­سى, الەكساندر ءىىى كوپىرى, ليون ۆوكزالى, ۆەناداعى روتون­دا – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كۇمبەز استىن­داعى پاۆيلون, مەل­بۋرن­دەگى پاتشالىق كورمە پاۆيل­ونى ناق وسىنداي ماڭگىلىك ونەر ەسكەرتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. اجارلى استانانىڭ اسەم ارحيتەكتۋرالىق سالتاناتىنا ءسان قوسقان كورمە قالاشىعىندا دا الەم عاجايىپتارىنىڭ ساناتىنا قوسىلاتىن ەكسپو مۇراسى – «بولاشاق ەنەرگياسىنىڭ» شار تارىزدەس مۇراجايى (سفەرا) بولماق. 8 قاباتتان تۇراتىن بۇل ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق نىسانىندا بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ جاھاندىق تەحنولوگياسىنىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرى كورىنىس تاباتىن بولادى. ماسەلەن, 8 قاباتتى ءساندى عيماراتتىڭ ءبىرىنشى قابا­تىنا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق پاۆيل­ونى قونىس تەبەتىن بولسا, قالعان جەتى قاباتىنىڭ ارقاي­سىسىندا جەل, كۇن, سۋ, بيوتەح­نولوگيالىق جانە باسقا بالاما قۋات كوز­دەرىنىڭ جەتىستىكتەرى ورنالاسادى دەپ شەشىم قابىلدانعان. ەكسپو كورمەسى بەدەلىنىڭ جاھاندىق دارەجەدە ەرەكشە تانىلۋى­نا ونىڭ «بولاشاق­تىڭ ەنەر­گياسى» اتتى زاماناۋي تاقى­­­­­ر­ى­بىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. بۇل تاقىرىپتىڭ ماڭىزى – بۇگىن­گى كۇنى ادامزاتتىڭ ەڭ وزەك­تى پرو­­بلەماسىنا اينال­عان تابيعي قۋات كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە بالاما قۋات كوزدەرىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەرۋىندە. ونى شەشۋ قازىر كوپ­تەگەن ەلدەر ءۇشىن سترا­تە­گيا­­لىق مىندەتكە اينالعان. ەن­دىگى كەزەكتە بۇكىل الەم «جاسىل ەكو­ن­و­­ميكا» جانە ەكولوگيالىق قاۋىپ­­سىز دامۋ سياقتى تىڭ باعىت­قا بەت­بۇرىس جاساۋدا. بۇل مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى «جاسىل ەكونوميكا» باعىتىنا كوشۋ جونىندەگى باستاماسى­­مەن ءۇن­دە­سەدى. ەلباسىنىڭ تىكە­لەي باس­تا­ما­سىمەن ەكسپو-2017 كورمە­سىن وتكىزۋ جونىندەگى ۇلتتىق يدەيا ءومىر­گە كەلگەننەن بەرى بۇل ماسە­لە­دە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس باستالدى. بالاما قۋات كوزدەرىن دامىتۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ جوباسى بەلگىلەندى. ەلىمىزدە بالاما ەنەر­گيا قۋاتىن دامىتۋعا كورەيا, گەرمانيا, اۆستريا, يسپانيا جانە اقش سياقتى دامىعان مەم­­لە­كەت­تەردىڭ تاجىريبەسى نەگىز بولۋ­دا. قازاقستاننىڭ جەل ەنەرگياسىن دامىتۋداعى الەۋمەتى جان-جاق­تى زەرتتەلىپ, ەلىمىزدىڭ كەڭەي­تىلگەن جەل اتلاسى جاسال­دى. بۇل اتلاسقا ۇلان-عايىر قازاق دالا­­سى­نىڭ جەل قۋاتى باسىم بولا­­تىن وڭىرلەرىنىڭ كەستەسى ەن­گىزىل­دى. قازىردىڭ وزىندە استانا ما­­ڭىن­­داعى ەرەيمەنتاۋ جەل ستان­­ساسى جۇمىسىن باستادى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كور­­مەسىنىڭ تاريحى 1851 جىلى لوندون قالاسىندا وتكىزىلگەن «بارلىق حالىقتاردىڭ ونەركا­سىپ­تىك ەڭبەكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسىنەن» باستاۋ العان. ءبىر ءسات ويلانىپ كورەيىكشى, بارلىق حالىقتار ەڭبەكتەرىنىڭ, جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسى! ياعني, ەندى بەس ايدان كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىندا ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىرگى كۇنگە دەيىن­گى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى­نىڭ وزىق ۇلگىلەرى پاش ەتىلەتىن بولا­دى. بۇگىندە بۇكىل ادامزات­تى تولعاندىرىپ وتىرعان تولعاق­تى ماسەلە – «بولاشاقتىڭ ەنەر­گيا­سىنىڭ» تاعدىرى تاۋىق جىلى ەلور­دامىزداعى ەكسپو-2017 كور­مەسى شەڭبەرىندە شەشىم تاپپاق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»