ومىردە وزگەنىڭ وزىندىك ولشەمىنە كەلمەيتىن, ءىس-ارەكەتى قالىپقا سيا بەرمەيتىن ويقى-شويقىلاۋ, سونىسىمەن توڭىرەگىندەگىلەردى ءتۇرلى ويعا جەتەلەپ, ءوزى تۋرالى بىرەۋلەردىڭ ءتۇرلى جورۋلار جاساۋىنا سەبەپكەر بولىپ جۇرەتىن, ءتۇيىنى وڭاي شەشىلە قويمايتىن, جۇمباعى مول, تاعدىرى كۇردەلى جاندار بولادى.
سونىسىمەن ولار ءوزىن تانيتىنداردىڭ ءبىر دە بىرەۋىن بەيتاراپ قالدىرمايدى. اركىم ءوزىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە, كىسىلىك پاراسات-پايىمىنا قاراي باعالاپ, ولار تۋرالى ءوز تاراپتارىنان ءتۇرلى اڭگىمەلەر تاراتىپ جاتادى. سوعان وراي, بۇلاردىڭ اراسىنان ماقتاۋشىلاردى دا, داتتاۋشىلاردى دا, جاقسى كورۋشىلەردى دە, جەك كورۋشىلەردى دە, تابىنۋشىلاردى دا, تابالاۋشىلاردى دا كەزدەستىرۋ ونشا قيىندىق تۋعىزبايدى. ءوز ورتاسىندا وسىنداي سىرت جورۋلارعا ازىق بولىپ جۇرگەن, ءدۇبىرى مول, ءدۇمپۋى زور كۇردەلى جاننىڭ ءبىرى – جۇرتقا كەڭىنەن تانىمال بەلگىلى جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ دەپ بىلەم. ءسابيتتى, ءوز باسىم, سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا الماتىعا كەلىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە ۇمىتكەر بولىپ جۇرگەن بالاڭ جىگىت كەزىنەن باستاپ بىلەمىن. ەكەۋمىز قوستاناي وبلىسىنىڭ: ول امانگەلدى, مەن جانگەلدين اۋداندارىنان كەلىپ, س.م.كيروۆ (قازىرگى ءال-فارابي) اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا ءتۇسىپ, بەس جىل بىرگە وقىدىق. وقۋ بىتىرگەن سوڭ ول الماتىدا قالدى دا, مەن ەلگە كەتتىم. بىراق قايدا, قالاي جۇرسەك تە ارا-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. استانادا, شىعارماشىلىق قاۋىمنىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەندىكتەن, ول مەنى ۇنەمى ادەبي ۇدەرىستىڭ باعىت-باعدارىنان حاباردار ەتىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ءبىرلى-جارىم جازعان-سىزعاندارىم بولسا, سۇراتىپ الىپ, باسپادان شىققالى جاتقان ۇجىمدىق جيناقتاردىڭ بىرىنە ەنگىزىپ جىبەرۋگە كۇش سالىپ, ماعان بارىنشا قامقورلىق جاساپ ءجۇردى. بۇل جاعداي مەن سىرتتا ون جىل ءجۇرىپ, الماتىعا قايتىپ ورالعان سوڭ دا جالعاستى. قاسىنا كەلگەننەن كەيىن بۇرىنعىداي ەمەس, ەندى “ماقالا جازعانىڭا ءماز بولماي, ءىرى شىعارمالار جازۋىڭ كەرەك. ءومىردى ءبىر ادامداي بىلەسىڭ. قۇدايعا شۇكىر, جازۋعا قابىلەتىڭ دە, مۇمكىندىگىڭ دە جەتەدى. بولدى, ەندى بوس جۇرە بەرۋىڭدى قوي” دەپ دىگەرلەيتىندى شىعاردى. سىرتتا ءجۇرىپ, قاتارلاستارىمنان قارا ءۇزىپ قالىپ قويعاندىعىمدى الماتىعا كەلگەلى ءوزىم دە بارىنشا سەزىنىپ, ىشتەي نامىستان ورتەنىپ, باسىمدى تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ, تىنىمسىز ىزدەنىسپەن ارپالىستى كۇي كەشىپ جۇرگەن جايىم بار-دى. سوعان ءسابيتتىڭ يتەرمەلەۋى قامشى بولىپ, العاشقى پوۆەسىمدى جازۋعا كىرىسكەنمىن. ءسويتىپ جۇرگەندە “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندە ءسابيتتى سىناعان ماقالا شىقتى. سىناعان دەگەن ءجاي ءسوز, بۇل ءسابيتتى تىكەلەي عايباتتاۋعا نەگىزدەلگەن ماقالا ەدى. كىمنىڭ اياعىن باسىپ كەتكەنىن ءوزى بىلەدى, وسى ماقالادان كەيىن وسى تۇرعىلاس اڭگىمە كەزەگىمەن اۋىسقان جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندەي بىرىنە ءبىرى ۇلاسىپ, جالعاسىپ كەتە باردى. وسىلاي ىستەۋدى الدەكىمدەر بەينە ءوزىنىڭ مىندەتتى ناۋقاندىق جۇمىسىنا اينالدىرعان سەكىلدى. بىرىڭعاي جامانداۋدى ماقسات ەتكەن جەردە ادىلدىك بولا ما, بار پالەنى ءسابيتتىڭ باسىنا ءۇيىپ-توگىپ, نەبىر ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە جەتەتىن تاسباۋىر اۋىر سوزدەردى اياماي-اق قولدانىپ باقتى. جاقسى كورەتىن ادامىڭا جابىلعان جالالى سوزدەر بەينە وزىڭە ارناپ ايتىلىپ جاتقانداي جانىڭدى جايسىزداندىرىپ, قاراپ ءجۇرىپ, بەيمازا كۇي كەشەدى ەكەنسىڭ. “جانىڭدى قيناپ بىردەمە جازعاندا كورەتىنىڭ مىناۋ بولسا, جازۋشىلىعى قۇرىسىن” دەگەن وي دا ەركىمدى ەڭسەرە باستاعان. بۇل ورايدا ءسابيتتىڭ وزىمەن سويلەسۋگە جۇرەگىم داۋالامايدى. جاراسىن تىرناپ, جانىن ونان سايىن اۋىرتامىن با دەپ قايمىعامىن. ال ول بولسا, ءوز تاراپىنان ەشتەمە بىلدىرمەيدى. بىراق بايقايمىن, سىرت قالپى “بىرەۋلەر مەنى جامانداپ جاتىر-اۋ, جازىپ جاتىر-اۋ” دەپ قايعىرىپ, مۇقالىپ جۇرگەن جانعا ۇقسامايدى. “قاعاناعى-قارىق, ساعاناعى-سارىق”. قايتا جامانداعان سايىن جارقىراپ, شامىرقانا شيرىعىپ, جازۋ قارقىنىن بۇرىنعىدان دا ۇدەتىپ, جىل ارالاتىپ توم-توم كىتابىن شىعارىپ جاتادى. ەرىكسىز قايران قالاسىڭ! سابيتكە قاتىستى وسىنداي سۇرەڭسىز كوپ كۇندەردىڭ بىرىندە جىلدان جىلعا ۇلاسىپ كەلە جاتقان جامانداۋشىلاردىڭ جاعىمسىز ءۇنىن وشىرەردەي جارقىن داۋىستار ەستىلە باستادى. بىراق ول داۋىستار, وكىنىشكە قاراي, ءسابيتتىڭ قاناتتاس بىرگە جۇرگەن قازاق قالامداستارىنىڭ ەمەس, كورشى ورىس جازۋشىلارىنىڭ داۋىسى ەدى. ءسابيتتىڭ ورىسشاعا اۋدارىلعان روماندارىن وقىعان ولار “بۇرىن اتى تانىلماعان بەلگىسىز بىرەۋ عوي, ءتۇبى قالاي بولار ەكەن” دەپ بۇگەجەكتەپ جاتپاي, “ايدى اسپانعا شىعارىپ”, ونىڭ شىعارمالارىن “كلاسسيكا” دەپ تانىپ, جارىسا پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ولاردىڭ ىشىندە اناۋ-مىناۋ ەمەس, كەشەگى وداق كەزىندە شىعارمالارىن قازاق وقۋشىلارى ءسۇيىپ وقىپ, وزدەرىنىڭ ءتول جازۋشىلارىنداي جاقسى كورىپ كەتكەن, بارىنە بىردەي تانىمال, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى يۋ.بوندارەۆ, م.الەكسەەۆ سەكىلدى ايماڭداي اتاقتىلارى دا بار ەدى. وسى ارادا وسى كەزگە دەيىن قاتارلاس قالامداستارى وقىپ, تانىمدىلىق تالداۋ جاساپ, شىنايى باعاسىن بەرە الماعان ءسابيت شىعارمالارىن ورىس جازۋشىلارىنىڭ وقىپ, جالتاقسىز جاقسى پىكىر ايتۋى – كۇنشىلدەردىڭ كۇڭكىلىن تىيىپ, وزگەمىزگە وي سالار دەگەن نيەتپەن سولاردىڭ پىكىرلەرىنەن ەكى-ءۇش ءۇزىندىنى اۋدارماسىز تۇپنۇسقا كۇيىندە كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىم. رەسەي عىلىم اكادەمياسى الەمدىك ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك فەليكس كۋزنەتسوۆ: “ەتو بولشوە سوبىتيە ي دليا رۋسسكوي ليتەراتۋرى, پوسكولكۋ ونا پەرەۆەدەنا ي ۆىپۋششەنا نا رۋسسكوم يازىكە ي دليا كازاحسكوي ليتەراتۋرى. يا ۋبەجدەن, چتو س ەتيم رومانوم كازاحسكايا ليتەراتۋرا ۆىيدەت نا وبششەروسسيسكي ي, ۆ كونەچنوم سچەتە, نا ميروۆوي ۋروۆەن”. لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اقىن ەگور يساەۆ: “ناستوياششي رومان. رومان نە دليا بەگلوگو پروچتەنيا, ا دليا توگو, چتوبى پروچيتات, ۆدۋماتسيا ي, دۋمايا, چيتات”. جازۋشى, تاريحشى, اكادەميك ۆالەنتين وسيپوۆ: “رومان وچەن ينتەرەسنىي, وسترىي, تالانتليۆىي. تو, چتو وستروە, نو بەزدارنوە – ەتو اگيتكا. نو كوگدا ون تالانتليۆ, كوگدا ۋ نەگو پولەت حوروشي, توگدا ەتو ليتەراتۋرا”. ءسابيتتىڭ “جيىرماسىنشى عاسىر” رومان-ەپوپەياسىنىڭ اۋدارماشىسى ۆلاديمير ميرنەۆ: “وبراز حرانيتەليا دۋشي نارودا ورلا اكباس ۆ رومانە “دۆادتساتىي ۆەك” كاك سيمۆول جيزني ي بەسسمەرتيا يدۋششيح يز دالەكيح ەپوسوۆ نارودنىح يدەالوۆ, پروحودياششيح چەرەز ۆەس رومان, نەۆەروياتنو ينتەرەسەن, زناچيم, ي دو گلۋبينى دۋشي تروگاەت چيتاتەليا. پوجالۋي, ۆ ليتەراتۋرە دو سيح پور نە بىلو پودوبنوگو وبرازا, كوگدا دۋشۋ نارودا سيمۆوليزيرۋەت ي وبرەگاەت ۆ ۆەكاح ۆەليكولەپنىي بەلوگولوۆىي ورەل, سوپەرەجايۋششي لۋچشيم سۆويم سىنوم”. وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ەڭ عاجابى, ورىس جازۋشىلارى وسىلاي ايتىپ قانا قويعان جوق, وسى ايتقاندارىنىڭ بۇقپاسىز, بۇلتالاقسىز شىن ءسوز ەكەنىن ناقتى ىسپەن بەكىتىپ, بۇرىنعى ادەبيەت سالاسىندا ۇزدىكتىڭ ۇزدىگىنە بەرىلەتىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ ورنىن باسقان شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق بىرەگەي سىيلىققا قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىنان ءبىرىنشى ەتىپ ءسابيت دوسانوۆتى لايىق دەپ تانىدى. ءسويتىپ, كەشەگى الەمدى تىتىرەنتكەن الىپ يمپەريانىڭ مۇراگەرى رەسەيدىڭ حالىقارالىق ۇلكەن سىيلىعىنا باسقا ەمەس قازاق جازۋشىسى يە بولىپ شىعا كەلدى! حالىقارالىق سىيلىققا قازاق جازۋشىسىنىڭ شىعارماسىنىڭ يە بولۋى – جالپى قازاق ادەبيەتىنىڭ, ءتىپتى حالقىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرەر ۇلكەن ولجا, ورتاق قۋانىش بولسا كەرەك ەدى. بىراق ءبىز ونى ولاي قابىلداپ, ورتاق قۋانىشقا اقجارىلىپ, قۋانا المادىق. ءسابيتتىڭ سىيلىق العانىن كورە الماعانداردىڭ كۇڭكىلى وت باسىنان ۇزاپ, ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورە باستادى. “قازاق جازۋشىلارىنىڭ تۇلپارلارى تۇرعاندا تۇعىرىنا بايگە بەردى” دەپ ورىس جازۋشىلارىن جازعىرىپ جاتتى. “اۋ, ءوزىڭنىڭ ەمەس, وزگە ەلدىڭ الامان جارىسىندا تۇلپارىڭدى بىلاي قويىپ, سول تۇعىرىڭنىڭ ءوزى وزگەلەردىڭ تۇلپارىنا شاڭ قاپتىرىپ, جۇلدەنى ج ۇلىپ الىپ جاتسا, قۋانبايسىڭدار ما؟! قالاي بولعاندا دا ءسابيت باسقا ەلدىڭ ەمەس, وسى ەلدىڭ, قازاقتىڭ جازۋشىسى عوي” دەگەن جان بولمادى. وسى ورايدا ويعا ەرىكسىز سوناۋ ءبىر جىلدار وقيعاسى ورالادى. قىزىل يمپەريانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە تاريحي تاقىرىپقا تۇڭعىش تۇرەن سالىپ, ۇلتتىڭ ساناسىن سىلكىلەپ وياتۋعا ۇلەس قوسقان اتاقتى جازۋشىمىز ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ايگىلى “كوشپەندىلەرى” لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ, قازاق جازۋشىسى الامان جارىستىڭ اقىرعى اينالىمىندا وزگەلەردىڭ ءبارىن ارتقا تاستاپ, گرۋزين جازۋشىسى نودار دومبادزەمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, العا شىعىپتى. سوندا سىيلىقتى وسى ەكەۋىنىڭ قايسىسى الار ەكەن دەپ تۇرعاندا, گرۋزيندەر ەلىنەن ءبىر ۆاگون گ ۇلى مەن شارابىن اكەپ, ۋلاپ-شۋلاپ نودارىن قولداسا, قازاقتار قاپ-قاپ ارىزىن اپارىپ, ىلەكەڭنىڭ جولىن بوگەگەن كورىنەدى. ءسويتىپ, لەنيندىك سىيلىق گرۋزيندەرگە بۇيىرىپتى. وسىلايشا گرۋزيندەر جازۋشىسىن ەل بولىپ قولداپ, مەرەيىن اسىرىپ, رۋحىن اسقاقتاتسا, قازاقتار جازۋشىسىن جابىلا جامانداپ, جىگەرىن جاسىتىپ, جەرگە قاراتىپتى. وسىعان قاراعاندا, شاماسى كۇنشىل بەيباقتاردا ەلدىك مۇددە, ۇلتتىق نامىس دەگەن ۇعىم-تۇسىنىك مۇلدە بولمايتىنعا ۇقسايدى. ايتپەسە, ءبىر كەزدە كەتكەن ەسەمىزدى قايىرىپ, بوتەن جۇرتقا ەلىڭنىڭ اتىن تانىتىپ, ادەبيەتىمىزگە ولجا سالىپ, قازاق جازۋشىسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ارداقتاتىپ جاتقان ازاماتقا قۋانا قول سوعىپ, قۇرمەت كورسەتۋ ورنىنا كۇڭكىلدەپ, كۇيكىلىك تانىتار ما ەدى. تالاي ەلدىڭ تاڭداۋلىسىنىڭ تاڭداۋلىسى قولىن جەتكىزە الماي جۇرگەن حالىقارالىق سىيلىقتى توپ جارىپ قانجىعاسىنا بايلاعان, كىم بولعاندا دا, باسقا ەمەس, قازاق جازۋشىسى عوي!.. ورىستار ءوز تالعامدارى مەن باعالاۋلارىندا ەشقانداي جاڭساقتىقتىڭ جوقتىعىن بۇدان كەيىنگى ارەكەتتەرىمەن دە دالەلدەپ بەردى. قازاق جازۋشىسى س.دوسانوۆتى “رەسەي ادەبيەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى” ەتىپ سايلاپ قانا قويماي, وعان جالعاستىرا “ادەبي كەڭىستىكتە سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن” دەپ اتاپ كورسەتىپ, رەسەيدىڭ دارەجەلى ماراپاتىنىڭ ءبىرى – گاۆريل دەرجاۆين وردەنىن ونىڭ ومىراۋىنا تاقتى. وسى ايتىلعانداردى تولىقتىرا تۇسەتىن تاعى ءبىر جايت, ءسابيتتى ورىستىڭ تەك جازۋشىلارى عانا ەمەس, قاراپايىم وقىرماندارى دا باعالاپ, قادىر تۇتادى ەكەن. ونىڭ جاقىندا عانا رەسەيدىڭ كەمەروۆ وبلىسىنىڭ “سەنىم جانە جاقسىلىق” مەدالىمەن ماراپاتتالۋى وسى ايتىلعاننىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. وسى تۇستا قازاق جازۋشىسىنا ورىستارمەن قاباتتاسا تۋىسقان قىرعىز اعايىنداردىڭ دا ءوز قۇرمەتتەرىن ءۇيىپ-توگىپ كورسەتە باستاعانىن ايتا كەتكەن ءجون سەكىلدى. س.دوسانوۆتىڭ “جالعان دۇنيە” رومانى قىرعىز تىلىنە اۋدارىلىپ, سول كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە بارعان جازۋشى قىرعىزدىڭ ۇلتتىق سىيلىعى – “التىن قالاممەن” ماراپاتتالدى. وسىعان جالعاسا وتكەن ق.قاراساەۆ اتىنداعى بىشكەك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزدەسۋدە جازۋشىعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ “التىن مەدالى” بەرىلەدى. ءسويتىپ, الماتىعا قوس التىن مەدالمەن ورالعان ءسابيتتىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: “مەنى سىناعان سايىن جاقسى جازىپ جاتقانىمدى سەزەتىنمىن” دەۋىندە شىندىق بار سەكىلدى. ونىڭ سوناۋ كەزدەردە ءوزىن “جازۋشى ەمەس” دەپ, جان-جاقتان توپەپ ۇرعىلاپ جاتقاندا, مۇقالىپ, قالامىن قاڭتارىپ تاستاماي, وندىرتە ەڭبەك ەتىپ, رومانداردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جازىپ جاتقانى – سول ىشكى شىعارماشىلىق قۋاتىنا دەگەن سەنىمنىڭ قۇدىرەتى ەكەنىن دە ەندى تۇسىنگەندەيمىز. سولاي دەي تۇرعانمەنەن, “كۇنشىلدىڭ كۇڭكىلى بىتپەيدى” دەگەننىڭ دە راس ەكەنىنە كوز جەتە تۇسكەندەي. شىعارمالارى بىرنەشە الىس-جاقىن شەتەل تىلىنە اۋدارىلىپ, ساپالىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى باعالانۋى, وعان ءار كەزەڭدە ءادىلىن ايتىپ, ارا تۇسكەن قازاق ادەبيەتىنىڭ قادىرمەندى اقساقالدارى – س. قيراباەۆ, ءا. نۇرشايىقوۆ سەكىلدى اعالارىنىڭ تالداۋ ماقالالارى قوسىلۋى – س.دوسانوۆتىڭ قانداي جازۋشى ەكەنىن ايقىنداپ بەرگەنىمەن, ءبارىبىر كۇنشىلدەردىڭ كۇڭكىلى تىيىلمادى. ولار ەندى ءسابيتتىڭ وزگەلەردىڭ بارا المايتىن جەرىنە بارا الاتىن, كىرە المايتىن جەرىنە كىرىپ كەتەتىن, الا المايتىن جەرىنەن الىپ كەتەتىن, سويلەسكەن ادامىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ, دەگەنىنە كوندىرەتىن قابىلەتىنە ءشۇيىلدى. ايتەۋىر ءبىر ىلىك تابۋعا قۇمار. بىردە استانادا وتكەن ءبىر باسقوسۋدا بولعان جىگىتتەردىڭ وسىنداي اجارسىز اڭگىمەلەرىن تىڭداعان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ رەنىش بىلدىرگەنىنىڭ كۋاگەرى بولعانىم بار. “ازاماتتار, – دەگەن ەدى سوندا اقسەلەۋ ءبىرىن ءبىرى قولداپ, جەلدەي ەسىپ وتىرعان جىگىتتەردى وزىنە قاراتىپ. – مەن ءسابيتتى جەتە بىلە بەرمەيمىن. بىراق ايتىڭدارشى, وسى ازاماتتىڭ بىرەۋدىڭ جولىن كەسكەنىن ەستىدىڭدەر مە؟ الدە الاياقتىق جاساپ, الداپ, بىرەۋگە قيانات جاساعانىن بىلەسىڭدەر مە؟ ءوز باسىم ەستىگەن دە, بىلگەن دە ەمەسپىن. قايتا, كەرىسىنشە, ورتاعا ولجا سالىپ جۇرگەن ازامات ەكەنىن ەستيمىن. “اق ارۋانا” اتتى كىتابى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلىپ, كەشە عانا پاريجدە 150 مىڭ ستۋدەنتى بار اتاقتى سوربونا ۋنيۆەرسيتەتىندە كەزدەسۋ وتكىزىپ, قازاق اتىن تاعى ءبىر شىعارىپ كەلىپتى”. اقسەلەۋدىڭ oسى ءسوزى مەنى دە ويعا قالدىردى. راسىندا دا, ءسابيتتى سونشاما ۋاقىتتان بەرى بىلە ءجۇرىپ, ونىڭ بىرەۋدىڭ جولىن كەسىپ, قيانات جاساعانىن ەستىمەپپىن. قايتا قولىنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلادى. انا ءبىر جىلدارى استاناعا كەلگىسى كەلىپ, ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىنىڭ بوساعالى جاتقان ديرەكتورىنىڭ ورنىنا قىزمەتكە تۇرۋعا تالاپتانعانىن بىلەم. ءتيىستى ادامدارمەن كەلىسىپ تە قويعان سياقتى ەدى. سوندا وسى ورىنعا اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ دە شار سالىپ جۇرگەنىن ەستىپ, “قوي, ىنىممەن تالاسپايمىن” دەپ جولىن بەرىپ, الماتىعا قايتىپ كەتكەنى ەسىمدە. ەكىنىڭ ءبىرى جاساي بەرمەيتىن وسىنداي ىرىلىك ول ءۇشىن ادەتتەگى تىرلىك سياقتى. ءسابيتتى ايەل شىعارىپ, ايەل الدى دەگەنمەن, ونىڭ وسى ايەلدەرىنىڭ بىرىنە دە جەسىرلىك, ولاردان كورگەن بالالارى – بەس ۇلىنا دا جەتىمدىك كورسەتپەي, قامقورلىق جاساپ جۇرگەنىن دە ءوز باسىم ازاماتتىق ىرىلىك دەپ قابىلدايمىن. بالالارىنىڭ ءبارىن ءوزى ۇيلەندىردى. الدىڭعى بالالارى ۇيلەنگەندە, تويدا العاشقى ايەلى اتەنمەن بۇرىنعى ەرلى-زايىپتى قالپىن ساقتاپ, داستارحان باسىندا بىرگە وتىرىپ, قۇدا-قۇداعيلارىن بىرگە قابىلداعانىنا كۋا بولعانىم دا بار. ءيا, قالاي دەگەندە دە, قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەسەي پەداگوگيكا جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پاراسات وردەنىنىڭ يەگەرى ءسابيت دوسانوۆ وزىندىك ءومىر جولى بار, تاعدىرى كۇردەلى نىسانالى تۇلعا. ونىڭ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرەر جىلى الماتى اۋەجايىندا اپاتقا ۇشىراعان الىپ لاينەردىڭ ىشىندەگى ادامداردىڭ ءبارى قازا تاپقاندا, جالعىز ءوزىنىڭ امان قالۋى دا, قالامداستارىنىڭ اراسىندا وزگەلەردەن گورى ماقتاۋدى دا, داتتاۋدى دا كوبىرەك كورىپ, ۇنەمى نازاردا بولۋى دا سول نىسانالىقتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. ءسابيتتىڭ ءوزى سوڭعى ءبىر سۇحباتىندا: “تىرناقشاعا الىپ ايتسام, “مەنىڭ قاتتى جاقسى كورەتىن” سىنشىم بار. مەنىڭ ءار قادامىمدى ءجىتى قاداعالاپ, ۇنەمى سىنايتىن دا سول. از ۋاقىت ەشتەڭە جازباي, جاريالاماي, ءۇنسىز قالسام, ماعان ەشكىم تيىسپەيدى. قالاي اتىم شىعاتىنداي ءبىر جەتىستىككە قولىم جەتسە, سولاي سوزگە ىلىنەم. سىيلىق العاندا دا, اكادەميك بولعاندا دا, قىرعىزدان قوس التىن مەدالمەن ورالعاندا دا سولاي بولدى. سىناي بەرسىن. مەنىڭشە, ەڭ اۋىرى - ءوزىڭ جايلى ۇنسىزدىك. دوستىڭ دا, قاستىڭ دا نازارىندا بولعان عانيبەت قوي. قۇداي ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالعاننان ساقتاسىن. مۇزاعاڭنىڭ سوزىمەن ايتسام: “مەن بىلەمىن نە تابۋدى, نە ىزدەپ, ەڭبەك قانا ەلدىڭ ۇلى دەگىزبەك” – دەگەن ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا امانات عۇمىردىڭ جەتى بەلەسىن جەڭىسپەن ەڭسەرىپ, شىعارماشىلىق ابىروي بيىگىنە كوتەرىلگەن قالامداس دوسقا ءبىز دە, جوعارىدا ءوزى ايتقانداي, “ەلدىڭ ۇلى دەگىزەر” ەڭبەكتەن قول ۇزبەي, حالقىمىزدى تانىتار تارتىمدى شىعارمالار جازا بەر دەگەن تىلەك بىلدىرەمىز. قويشىعارا سالعارا ۇلى. جەر ءيىسى التىن كۇزدىڭ ارايلى اق تاڭى اتىپ, ۇياسىنان تۇساۋ بويى كوتەرىلگەن شۋاقتى كۇن نۇرلى شۇعىلاسىن توڭىرەككە مولىنان توگىپ تۇر. كەڭ دالانىڭ قاي شەتىنە قاراساڭ دا كوز جەتكىسىز شالقار تەڭىزدەي اسپان كۇمبەزىمەن كومكەرىلگەن ەگىن. القاپتاعى بىركەلكى تەگىس وسكەن التىن ماساقتار ساحنا تورىندە سان بۇرالعان بيشىلەردەي قوڭىر كۇزدىڭ سامال جەلىمەن مايىسا تەربەلەدى. جەل قوبىراتقان اقبۋرىل شاشىن قايتا-قايتا قولىمەن تاراپ, قالىڭ ەگىنجايدىڭ ورتاسىندا جان-جاعىنا قىزىعا قاراپ قارت ديقان تۇر. مايەگى توگىلگەن جومارت جەردىڭ بەرەكەسىنە ءدان ريزا بولعان قارت ديقان تىلەۋكەش كارىباي ۇلىنىڭ مۇنداي مول استىقتى كورگەنى وسى. بىتىك ەگىننىڭ سۇيىقتاۋ-اۋ دەيتىن جەرى جوق. “جىرتىق ءۇيدىڭ قۇدايى بار” دەگەن عوي. بۇيىرسا تاۋەلسىز قازاقستان بيىل تاعى ميلليارد پۇتتان ارتىق استىق الار. مۇنداي بەرەرى مول تۋعان جەردەن اينالىپ كەتپەسسىڭ بە!.. بارلىق سانالى عۇمىرىن ەل ىرىزدىعى – استىق ءوسىرۋ ىسىنە ارناعان تىلەۋكەش وتاعاسى سوناۋ ءبىر سۇراپىل وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا وسى قاراعاندى وبلىسى, ۆوروشيلوۆ اۋدانىنىڭ ايۋلى اتتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. بەلى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ سۇم سوعىستىڭ سالعان اۋىر زاردابىنا تاپ بولدى. بۇل جەتى جاسقا تولار-تولماستا, 1942 جىلى اكەسى كارىباي مايدانعا اتتاندى. تۇڭعىشىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيىپ, قيماي قوشتاسقان قايران اكە سول بويى قان مايداندا حابارسىز كەتتى. “جۇت جەتى اعايىندى” دەگەندەي, سوعىس سالعان زوبالاڭنىڭ سالدارىنان تىلەۋكەشتىڭ سوڭىنان ەرگەن ءۇش بىردەي ءىنى-قارىنداستارى جاستاي شەتىنەپ كەتتى. جەسىر مەن جەتىمگە قىرىن قاباعىن تانىتقان سول زاماننىڭ بارلىق قيىندىعىن كورە ءجۇرىپ, تىلەۋكەش تە ەرجەتتى. اناسى بيعا جالعىزىنىڭ جولىنا بارىن سالعانىمەن, “قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيدىنىڭ” كەرى كەلىپ, اۋىلداعى جەتى جىلدىق مەكتەپتەن ءارى وقۋىن جالعاستىرا المادى. 1951 جىلى تاعدىر تالايىمەن وسى بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ كەزىندە “كالينين” كولحوزى, كەيىننەن “كراسنىي وكتيابر” كەڭشارى, قازىرگى اقورە اۋىلىنا قونىس اۋداردى. 1952 جىلى تىلەۋكەش ون جەتى جاسىندا تراكتورشىلار دايارلايتىن كۋرستى ءبىتىرىپ, مەحانيزاتور ماماندىعىن يگەردى. جەكە تراكتوردىڭ تىزگىنىنە يە بولعان تىلەۋكەش “تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ” ۇرانىمەن باستالعان ۇلى جورىقتىڭ بەل ورتاسىنان ءبىر-اق شىقتى. جاستايىنان اۋىر ەڭبەكپەن شىڭدالعان ول تىنىمسىز ەڭبەك, تولىمدى تابىسىمەن كوزگە ءتۇستى. 19 مىڭ گەكتاردان استام ەگىس القابىن يگەرەتىن تراكتور-ەگىس بريگاداسىنىڭ بەلدى مەحانيزاتورىنا اينالدى. 1958 جىلى اتاقتى تىڭگەر, تاجىريبەلى بريگادير فەدور بوبيۆانەتس ەڭبەكقور دا جىگەرلى جاستى وزىنە كومەكشى ەتىپ الدى. وسىدان تۋرا ەكى جىل وتكەننەن كەيىن ەنشى الىپ, جاڭادان قۇرىلعان تراكتور-ەگىس بريگاداسىنا جەتەكشىلىك ەتە باستادى. سودان وتىز جىلدان استام تابان اۋدارماي وسى تراكتور-ەگىس بريگاداسىن باسقارىپ, ەل اعاسى اتانعان تىلەۋكەش كارىباي ۇلى ديقاندىق كاسىپ شەجىرەسىنە ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىردى. ءبىر شارۋاشىلىقتا, ونىڭ ىشىندە, ءبىر بريگادادا جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ەتىپ, 30 جىلدان استام سول تراكتور-ەگىس بريگاداسىن باسقارۋ سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. قاراعاندى وبلىسى, بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەڭبەك ارداگەرى تىلەۋكەش كارىباي ۇلىنىڭ پەشەنەسىنە وسىنداي نەسىبە بۇيىرعان. باسقاسىن ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە, ول باسقارعان سوڭعى وتىز جىلدىڭ كولەمىندە بۇل تراكتور-ەگىس بريگاداسى ەلىمىزدىڭ قۇت قامباسىنا 300 مىڭ توننادان استام بادانا ءدان قۇيعان ەكەن. 300 مىڭ توننا! ايتۋعا عانا وڭاي سان. تىلەۋكەش باسقارعان بريگادا باپتاعان ەگىنجاي القاپتارى “تاۋەكەلدى ەگىنشىلىك ايماعى” دەپ اتالاتىن جارتىلاي شولەيت جەرگە ورنالاسقان. سوندىقتان, جىل سايىن اگروتەحنيكالىق شارالاردى جان-جاقتى جۇرگىزبەسە, سەبىلگەن داننەن مول ءونىم الۋ ەكىتالاي. تىلەۋكەش كارىباي ۇلىنىڭ بريگاداسى بۇل جەردەن ۇزاق جىلدار بويى تۇراقتى تۇردە جوعارى ءونىم الىپ كەلسە, بۇل ولاردىڭ ماڭداي تەر, تىنىمسىز ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسى. وكىنىشكە وراي, سوڭعى جىلدارى جەرگە دەگەن كوزقاراس وزگەردى. عاسىرلار بويى حالىق مەنشىگى بولىپ كەلگەن ورتاق يگىلىك كورىنگەننىڭ قانجىعاسىنا بايلاندى, قاسيەتتى جەر-اناعا تاۋار رەتىندە قارايتىن تاعىلىق ىندىن قالىپتاستى. بۇگىنگى مىناۋ ب ۇلىڭعىر زاماندا قارت ديقاندى قىنجىلتاتىن دا وسى قاتىگەزدىك. جەر قادىرىن بىلەر ازاماتتار كەرەك. تىلەۋكەش كارىباي ۇلى وسى ءبىر جارتىلاي شولەيت جەرلەرگە جۇرەك جىلۋىن بەرىپ, جىل سايىن بالاداي باپتاپ, قۇنارىن تومەندەتپەگەن تالاي بىلىكتى ازاماتتاردى بىلەدى. ءوزى بىرگە ەڭبەكتەس بولعان “كالينين” كولحوزىنىڭ باسقارمالارى تەمىرعالي جاداەۆ, دميتري ۆولگوۆ, “كراسنىي وكتيابر” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورلارى ماۋلەت مانەنوۆ, ءابدىحاميت ءالىمجانوۆ, نازار ماعزۇموۆ, جەر باپتاعان ديقان-مەحانيزاتورلار ياكوۆ گاردەر, وراز مۇساحان ۇلى, ەرمەك ءادىلوۆ, قايروللا ماجىكەنوۆتەر ناعىز وسىنداي ازاماتتار ەدى. جەر – حالىق يگىلىگى, ەل بايلىعى. سوندىقتان ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ادامي ماحابباتىڭدى ارناۋىڭ كەرەك. جارتى عاسىر جەر باپتاپ, ءدان وسىرگەن قارت ديقاننىڭ عۇمىر بويعى قاعيداسى وسى. بۇل ۇلاعاتتى ول جولىن قۋعان ءىزباسارلارىنا دا جالىقپاي ۇيرەتۋمەن كەلەدى. تىلەۋكەشتىڭ ءىسىن جالعاستىرعان شاكىرتتەرى دە بارشىلىق ەگەمەن ەلدىڭ نەسىبەسىن ارتتىرعان بيىلعى مىناۋ مول استىق – سول ونەگە جەمىسى. جەرگە ءدان وسىرگەن جارتى عاسىرلىق ەڭبەك جولىندا ەشقانداي سىن-ەسكەرتپە الماعان قارت ديقاننىڭ كەۋدەسى تولى وردەن-مەدالدارى دا ديقان كاسىبىنە دەگەن ازاماتتىق ادالدىقتىڭ بەلگىسى. وردەن دەمەكشى, 1983 جىلعى كۇزگى وراق قورىتىندىسى بويىنشا, ەرەن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن تىلەۋكەش كارىباي ۇلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەڭ جوعارعى قۇرمەتى – “سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى” اتاعىنا ۇسىنىلادى. بىراق, سول كەزەڭدە قازاققا قىرىن قارايتىن وبلىستىڭ “كەلىمسەك” باسشىلارى شەشىمدى وزگەرتىپ جىبەرگەن. بىراق, وعان تىلەۋكەش كارىباي ۇلىنىڭ ساعى سىنىپ, جىگەرى جاسىعان جوق. ادال ەڭبەگىنە بەرىلگەن لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرى مەن بەس بىردەي مەدالدارىن قاناعات تۇتىپ, ەل العىسىنا بولەنىپ جۇرە بەردى. “العىس ارقالاعان ازامات ازبايدى” دەگەن كونەلەر وسيەتىن ومىرىنە باعدار قىلعان قارت ديقان قۇداي قوسقان قوساعى ەرمەك باكەنقىزى ەكەۋى ماۋەلى بايتەرەكتەي اقار-شاقار اۋلەتتىڭ كيەلى تەمىرقازىعىنا اينالدى. سىيلاستىعى جاراسىپ, ەلۋ ءۇش جىل وتاۋ قۇرعان ەرلى-زايىپتىلار جەتى بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان قازىنالى قارتتار 14 نەمەرە, ەكى شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. قوڭىر كۇزدىڭ سالقىن سامالى ەگىس القابىندا ۇزاق تۇرىپ قالعان قارت ديقاننىڭ بويىن توڭازىتتى. تىلەۋكەش كارىباي ۇلى قالىڭ ويدان ارىلىپ, اۋىلعا بەتتەدى. القاپتان الا شىققان ءبىر ۋىس توپىراقتى قايتا-قايتا الاقانىندا ايالاپ, ماڭدايىنا باسىپ, قۇشىرلانا يىسكەپ تە قويادى. ءيا, بار عۇمىرىن وسى ءبىر قۇتتى وڭىردە جەر باپتاپ, ءدان وسىرۋگە ارناعان قاراپايىم ەڭبەكقور, قارت ديقان جەر قادىرىن بىلەدى. ونى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن دە وسى قاسيەتتى توپىراق – جومارت جەر. سوندىقتان دا ول بۇل ولكەنىڭ تاعدىرى ءۇشىن تەبىرەنەدى, كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ مەنشىگىنە بەرىلگەن تۋعان جەر قۇنارىن جوعالتىپ, قۇلازىپ قالماۋى ءۇشىن جانى كۇيزەلە شيرىعادى. بۇل قاسيەتتى توپىراقتىڭ ىرىسىنىڭ ورتايماي تۇرعانى دا وسىنداي قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ شىنايى تىلەگىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك! جىلقىباي جاعىپار ۇلى, قاراعاندى وبلىسى, بۇقار جىراۋ اۋدانى.
